Shqip në BE

Surroi: Përshëndetje. Edicioni i “PIKËS” fillon pak më ndryshe, me një panel të zgjedhur miqsh edhe me një temë, edhe me një strukturë të rrëfimit ndryshe.

Flasim shqip për Bashkimin Evropian. Kemi mysafirët, Lura Pollozhani, e cila në këtë rast do të përfaqësojë Maqedoninë e Veriut, ndonëse është edhe kosovare vjen nga Vjena në Prishtinë së fundmi’; Iliriana Gjoni, e cila është nga Ulqini, por vjen nga Brukseli, drejtpërsëdrejti nga “Carnegie Europe”, pos që është e interesuar dhe e dedikuar politikës së integrimit, është edhe pianiste e arritur dhe Ardian Hackaj nga Tirana, drejtor i CDI-së, ekonomist, njeri i cili e njeh edhe Kosovën, duke qenë në vitet e pasluftës, në misionin ndërkombëtar këtu në UNMIK.

Mirë se erdhët!

Po fillojmë të flasim shqip për BE-në, sepse kemi katër trajektore të ndryshme, fati më dha mu që ta drejtoj këtë emision si kosovar, i cili përfaqëson vendin që nuk është as shtet kandidat, rrjedhimisht do të flisni ju shumë më tepër sesa që do të flas unë, do t’ia fillojmë me Ilirianën. Iliriana, ekziston një konsensus pothuajse i përbashkët në BE, në shtetet anëtare dhe në Mal të Zi, se Mal i Zi duhet të jetë shtet anëtar në vitin 2028, gjegjësisht t’i përmbushë, t’i përfundojë negociatat deri në vitin 2028 dhe të jetë i gatshëm pastaj për ratifikim në shtetet anëtare.

Shtytja më e madhe ka të bëjë me Ukrainën, ka të bëjë me faktin që duhet të ketë një storie suksesi. Nëse hyn Mali i Zi, njëri skenar: a do të çelë më tutje rrugë për shtetet tjera, apo aty mbyllet dera, së bashku me Islandën? Edhe anasjelltas, skenari alternativ, nëse Mali i Zi nuk hyn, sepse vitin e ardhshëm ndodhin zgjedhjet dhe humbet konsensusi brenda shoqërisë malazeze dhe në krye të Malit të Zi, e vetmja figurë e dukshme, bëhet vojvoda çetnik, Mandiq, a mund të hyjë Mal i Zi në këtë trajektore të Bashkimit Evropian?

Gjoni: Në radhë të parë, unë do të them që do doja të ishte kaq fakt i kryer hyrja e Malit të Zi në BE. Në fakt, në Bruksel, vullneti i mirë duhet më së shumti nga ana e Komisionit Evropian, i cili ka dhënë shpesh propozime goxha guximtare për aktorët politikë të cilët janë të cilët veprojnë në çështjen e zgjerimit, qoftë në Bruksel, qoftë në shtetet anëtare. Mirëpo, herë pas here kemi atë “reality check”, apo na vijnë disa përgjigje të tjera ndoshta nga, sidomos nga Këshilli, ku janë të përfaqësuar të gjithë shtetet dhe aty pastaj duket që nuk është aq njëzëri dhe aq e qartë akoma që Mali i Zi duhet të jetë ai shtet, i cili do jetë anëtar i ardhshëm. 

Mirëpo, duhet cekur, momentumi i mirë për Malin e Zi ekziston, duket edhe me faktin që tani u bë edhe ky grupi për nënshkrimin e traktatit të aderimit, lajm që ka qenë tejet pozitiv dhe si njëlloj lirimi i atij ngërçi që nuk po lëvizte asnjë gjë dhe nëse Mal i Zi vazhdon të punojë mirë dhe nëse bëhet një lobim, sidomos te shtetet anëtare në periudhën e ardhshme, gjasat janë që kjo edhe mund të ndodhë, sidomos nëse Mali i Zi bashkohet në një kartë me Islandën. 

Pastaj, nëse Mali i Zi vërtet arrin këtë cak, së pari do të jetë një sukses i madh për BE-në, i cili ka shumë vite, kemi mbi trembëdhjetë vite që nuk kemi pasur... që nga Kroacia nuk kemi pasur atë provën që Unioni Evropian vërtet ka fuqi transformuese në afërsi të vet, dhe së pari do të ishte lajm i mirë për Brukselin.

Pastaj unë besoj që nuk do jetë më e thjeshtë për shtetet tjera që të hyjnë, mirëpo ndoshta skepticizmi apo zëra të cilët vënë në dyshim atë vullnetin e mirë nga ana e Unionit Evropian në rajon do të jenë, do të ulen më mbrapa dhe ndoshta do të vijnë më në pah ata të cilët e shohin këtë proces si një proces të besueshëm dhe i cili vërtet mund të të sjellë në pozitën e një anëtari kandidat

Surroi: Në gjendjen e sotme, edhe pritet. Lajmet nga Bashkimi Evropian dhe nga Ukraina janë që Ukraina nuk ka gjasa shumë të mëdha me atë elanin fillestar për të qenë anëtare dhe kjo ishte shtytësja e parë për të shtyrë tutje Malin e Zi, Shqipërinë, të gjitha vendet tjera pasuese.
Pra, nëse zëvendësohet integrimi i Ukrainës me masa të tjera lehtësuese kjo do të thotë që do të shtyhet presioni gjithnjë më shumë që Mali i Zi të jetë. Pra, duket se më shumë i konvenon Komisioni thyerja e Malit të Zi, sesa edhe vetë malazezëve.

Gjoni: Nuk e di çka të them. Numrat akoma janë goxha të mira edhe nga ana e shoqërisë malazeze. Megjithatë, kemi vënë re një rënie te përkrahja e projektit të hyrjes në Unionin Evropian edhe te shoqëria malazeze, megjithatë e besoj që, pa marrë parasysh të gjitha problemet e brendshme, ai që është qëllimi madhor i aktorëve kryesorë politikë në shtetin malazez, tani është ky fakt.

Surroi: Dhe kapaciteti institucional po ashtu.

Gjoni: Kapaciteti institucional ka probleme të veta. Mali i Zi është një vendi vogël, që ka përjetuar një ndryshim politik këto vitet e fundit memoria institucionale sidomos kur flas, me personat relevantë te direktoratet e ndryshme, sidomos për shembull, se fundmi kam folur me ata të klimës, duket që ka mangësi në mënyrën se si po trajtohen, duhet të kemi një punë me kapacitetet njerëzore, burimet njerëzore duhet të forcohen shumë.

Aty, kur të flasim për Shqipërinë do të kemi mundësinë të themi që Shqipëria ka një agjilitet shumë më të madh nga ana administrative. Mirëpo shoqëria. vetë shoqëria malazeze duke qenë një vend më i vogël, duke pasur edhe një lloj kontrolli social dhe këtë e them edhe nga perspektiva ime personale, kur kam lëvizur nga një vend i vogël, siç është Mal i Zi, qoftë edhe në Shqipëri ti e vë re që ekziston një liri më e madhe dhe, normalisht, ajo liri vjen ndonjëherë edhe me probleme më të mëdha.
Kështu që Mali i Zi e besoj disa gjëra i realizon nga fakti që është një vend i vogël dhe me këtë sy shihet edhe nga BE-ja. Që ky është një “net zero enlargement” , që do t’i kushtojë qytetarit evropian rreth njëzet euro centë në vit, asnjë gjë, edhe që problemet që mund të sjelli Mal i Zi, duke qenë se për momentin, sado kompleks që është raporti ndërmjet kombësive të ndryshme brenda tij, prapëseprapë po menaxhohen në një mënyrë stabile

Surroi: Që do të thotë me ritmin e tanishëm mund të ndodhë që shoqëria e parë shqiptare që hyn në Bashkim Evropian, po përjashtojmë njerëzit që kanë shkuar të jetojnë në Bashkimi Evropian nga hapësira shqiptare në Ballkan Perëndimor, shoqëria e parë shqiptare që hyn në Bashkim Evropian do të jetë ajo e Malit të Zi.

Gjoni: Me shumë gjasa. Edhe në fakt Në jetën time të jesh pjesëtare e një popull minoritet, nuk ka qenë asnjëherë një avantazh, mirëpo tani duke qenë shqiptare e Malit të Zi, jo vetëm për faktin që punoj në Carnegie Europe, por edhe për faktin që jam pjesë e këtij komuniteti, shumë herë jam personi i parë në Bruksel të cilin do ta kontaktojnë për të folur për problematikën e të dy shteteve dhe po kthehet të qenit pakicë, po kthehet në një lloj avantazhi, që një shqiptar në këtë proces të zgjerimet në Bruksel.

Surroi: Desha të kaloj te Ardiani, por po kaloj te Lura fillimisht, sepse në vitin 2001 pas konfliktit të armatosur, pas luftës në Maqedoni, pas marrëveshjes së Ohrit unë kam qenë i përfshirë pak në arritjen e paqes, atëherë Javier Solana, i cili ishte shefi i parë i diplomacisë së Bashkimit Evropian, pati insistuar që çfarëdo që të jenë rrethanat gjeopolitikisht, do të duhej futur sa më shpejt Maqedonia, asokohe Republika e Maqedonisë, tash Maqedonia e Veriut në Bashkimin Evropian. Ai ishte shtytësi me i madh. 

Dhe asokohe mendoja që do dilte se shoqëria e parë shqiptare, e cila po hyn në Bashkimin Evropian nga ky regjion do të ishin shqiptarë te Maqedonisë. Dhe përkundër vullnetit të mirë, Marrëveshjes së Stabilizim Asociimit, çeljes së negociatave si shtet kandidat, Maqedonia e Veriut është këtu ku është.
Kjo do të thotë se hapi i ardhshëm në proces negociimit nuk do të thotë një garanci se ky hap do të përmbyllet me anëtarësim. Si reflektohet kjo për shoqërinë shqiptare në Maqedoni?

Pollozhani: Mendoj që fakti që 2001 lidhet edhe me rrugëtimin e Bashkimit Evropian është...

Surroi: I bie çerekshekulli tash

Pollozhani: Po, ashtu është.

Po fakti që janë të lidhura këto të dyja bashkë është sepse mendoj që edhe Solana atëherë e ka kuptuar shumë mirë që kohezionit social në Maqedoni i duhet një vizion tjetër, edhe ai vizion ishte në atë kohë Bashkimi Evropian.

Qeveria, pas marrëveshjes së Ohrit, e mori shumë seriozisht aderimin në Bashkimin Evropian, Edhe pastaj i patëm zgjedhjet e vitit 2006, kur kandidoi për kryeministre, atëherë Radmilla Shekerinska, edhe për mua aty kemi pasur një kthesë shumë të madhe, sepse e kemi pasur mundësinë të kemi edhe kryeministren e parë femër po edhe mendoj që do kishim vazhduar në trajektoren drejt Bashkimit Evropian, po atëherë ndryshoi qeveria erdhi me VMRO-DPMNE-ja me një platformë shumë nacionaliste si reagim ndaj të gjithë reformave që ishin bërë në favor të integrimit të shqiptarëve në shoqëri, mes tjerash, që po ashtu shiheshin si të kushtëzuara nga Bashkimi Evropian.

Kështu që shumë shpesh, sidomos tek maqedonasit në Maqedoni, Bashkimi Evropian edhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës, janë parë si partnerë të shqiptarëve, sepse aderimi në Bashkimin Evropian ka pasur edhe domethënien e integrimit të shqiptarëve si aspekt i të drejtave të njeriut, të drejtave të komuniteteve joshumicë e tjerë.

Por Maqedonia, fatkeqësisht, është bërë ky rasti i keq i rajonit ku gjithë kohën e kemi këtë, ndonjëherë themi jemi bërë kështu multipolar në personalitet, sepse ndonjëherë ecim përpara dhe pastaj shkojmë prapë mbrapa. Ka pasur dy momente shumë kyçe për Maqedoninë mbas 2001-s, njëra është Samiti i 2008-s ku i thuhet jo për aderim edhe në NATO, edhe në pastaj rrjedhimisht, edhe në BE...

Surroi: Për shkak të emrit.

Pollozhani: Po. Edhe pastaj është 2019-a, ku Franca thotë jo, mbasi Maqedonia vendos ta ndryshojë emrin, bëhet referendumi po ashtu shihet që rruga drejt NATO-s u hap gjithashtu, sepse në 2020-n oficialisht hymë, po BE-ja prapë tha jo. Unë në atë kohë kam qenë pjesë e Qeverisë, kam punuar në qeveri, edhe mbaj mend se si e gjithë administrata ishte një qetësi, mbas asaj “jo-së” franceze, sepse kishte një shpresë, po gjithashtu u bënë edhe sakrifica, me ndryshimin e emrit, një sakrificë e madhe nga ana e lidershipit të kohës edhe një sakrificë që u pa disi si marrëveshja e Ohrit në sytë e qytetarëve maqedonas, vis a vis identitetit të tyre, kështu që si rezultat BE-ja në aspektin e politikës domestike është bërë e asociuar me disa sakrifica jo shumë të rehatshme që në fund nuk po sjellin as rezultate.

Surroi: Që i bie relevanca gjeopolitike, nëse fillojmë me Malin e Zi, ka pasur relevancë gjeopolitike për shkak të Ukrainës. Maqedonia e Veriut kishte relevancë gjeopolitike asokohe në vitin 2001, por këtë e ka humbur ka çerekshekulli. Ka kaluar në jorelevancë gjeopolitike.

Pra, je relevant nëse je problem potencial, edhe Maqedonia nuk është, Maqedonia e Veriut nuk është, që na sjell te Shqipëria e cila problemin më të madh gjeopolitik e ka pasur në shekullin 21 e ka pasur me Ballist Morinën në stadiumin e Beogradit.

Ky ka qenë problemi më i madh dypalësh që ka pasur Shqipëria me shtetet e regjionit, e megjithatë në këtë çerekshekulli Shqipëria është futur në një thes, në një grup i quajtur Ballkani Perëndimor, britanikët e kanë një emër shumë më të bukur, “Eastern Adriatic”, Adriatiku Lindor, por Ballkani Perëndimor nënkupton që ekzistojnë disa probleme të ndërsjella, ndërkohë që Shqipëria s’ka kurrfarë problemi me asnjërin prej fqinjëve.

Hackaj: Është një nga është një nga pikët që më ka habit në fillim fare sepse e kuptoja, sepse Shqipëria vihej në të njëjtin grup me vendet e ish-Jugosllavisë. Ne s’kemi pasë të njëjtat problematika, me bashkëpunimin me fqinjët. Diçka tjetër që më tërhiqte vëmendjen ishte roli i ndërmarrjeve publike në ekonomi. Ne s’kemi pasë ndërmarrje publike, sepse i shkatërruam të gjitha 1997-n.
Kështu që nuk e kuptoja, deri sa më në fund...

Surroi: Edhe institucionet, me ndërmarrjet...

Hackaj: Fatkeqësisht, po do vijmë edhe te institucionet, sepse kjo përcakton edhe pikënisjen nga është nisur Shqipëria për të arritur deri këtu ku është, ku së bashku me Malin e Zi, tash ju jeni një çik me përpara, gjë që është e mrekullueshme edhe shpresoj që në 2028/2029, të jemi, të paktën të dyja vendet, të dyja të jenë bashkë në Bashkimin Evropian.

Po kjo tregon nga është nisur Shqipëria, nga një vend që ka qenë i super i izoluar, nga një vend që ka pasur një shkatërrim total të institucioneve edhe të strukturës gati socio-ekonomike, po ekonomike po se po, në 1997-n nga një imazh shumë problematik fillestar në Evropë, nga një pothuajse komplet pa përvojë me ekonominë private, kur shikon pikën, kur kthen kokën mbrapa dhe shikon nga kemi ardhur, është me të vërtetë dinamika dhe akselerimi i ndryshimeve në Shqipëri janë radikale.
Nuk ka ndodhë në ndonjë vend. Ilustrimin i fundit është hapje e 33 kapitujve brenda një viti, një vite e pak, Nuk ka ndodhur pra...

Surroi: Ai tregon për një kapacitet negociator, jo domosdoshmërish kapacitet implementues.

Hackaj: E saktë. Ne kemi pasur një ekip negociator që për momentin ka lënë përshtypje të mrekullueshme në Bruksel, edhe këtu do të doja të citoja edhe Ilirianën kur tha që administrata e Shqipërisë është shumë agjile. Ajo është e vërtetë. Administratë e jonë është shumë agjile.
Por, duke qenë se ne jemi, edhe ju e thatë, pse vend ballkanik, ne në fakt, unë kam qejf t’i them vend mesdhetar.

Surroi: ...edhe Kosova është mesdhetare, do t’i ketë Lojërat Mesdhetare në vitin 2030

Hackaj: Edhe portin, pak nga pak, në qoftë se gjithçka është në rregull, port me zë një nga portet ose të paktën një nga kalatat e portit të ri, kur do që të bëhet në Shqipëri.

Por ajo që dua të them në këtë rast është që pikënisja e Shqipërisë është shumë, shumë më mbrapa. Ne jemi nisë një xhiro mbrapa të gjitha vendeve tjera të rajonit. Ka pasur një qasje ndaj Shqipërisë që ka qenë paksa do të thosha jo e përshtatur si duhet me karakteristikat e vendit, por, nga ana tjetër, ajo që ka qenë e habitshme, po që mund të shpjegohet ka qenë pasioni dhe vendosmëria e popullit, po edhe politikanëve në shumë raste, për t’iu afruar gati me çdo kosto objektivit të anëtarësisë në Bashkimin Evropian.

Surroi: Ndonëse duhet thënë këtë e ka bërë nëpërmjet të checkingut në aeroporte, e jo domosdoshmërisht me reformat në..., pra kemi më shumë njerëz që shkojnë në Evropë dhe jetojnë atje, sesa që kemi njerëz që e transformojnë shtetin për të hyrë në Bashkimin Evropian.

Hackaj: Edhe për mua kjo tregon, duke marrë gjithmonë anën pozitive, edhe kjo tregon vitalitetin e shqiptarëve. ka dy mënyra për ta ndryshuar jetën: ndryshoj institucionet në vendin tim ose ndryshoj jetën time duke iu bashkuar institucioneve të vendit ku unë dëshiroj të jetoj, jo vetëm për një rrogë më të mirë, por për një shëndet më të mirë, për një karrierë personale më të mirë, profesionale më të mirë...

Surroi: ...dhe kjo i vë shoqëritë tona dhe po e përfshi edhe Kosovën aty, sepse Kosova me këtë trend të shpopullzimit të vet ka gjasa, edhe me shkuarjen e njerëzve në Bashkim Evropian për këto arsye, ka gjasa që në vitin 2030-2031 të kthehet te numri i banorëve që ka pasur në vitin 1971 dhe ky është indikatori më i madh i garës integruese në Bashkimin Evropian.
A do ta bësh me këmbë, apo... do ta bësh me votë.

Hackaj: E vërtetë është ndonjëherë neve themi që populli po shkon drejt BE-së, ndërsa elitat politike, nuk po arrijnë të integrohen. Ndoshta është edhe ky një nga këto idetë që si mund të përkthehet edhe ky integrim gradual që ka dalë në tashti së fundmi. Ndarja në shtresa.

Por ajo që duhet të them dhe duhet ta përfundoj pak këtë ndërhyrje të parë është që Shqipëria gjithmonë habit Shqipëria me ekstremet e kësaj, habit nga një vend super problematik, në një vend që deri para tre-katër muajve ishte subjekt admirimi ngado që shkoi, bile edhe ne vetë habiteshim ore çfarë po ndodh në Shqipëri, që neve që jemi në Tiranë nuk e dimë ç’po ndodh.

Siç ndodh për mirë, tash i ndodh dhe me disa sfida. Besoj, shpresoj që ajo që është shumë e rëndësishme është që është sistemike, është që ndërgjegjësimi i popullatës është gjithmonë më i madh për rolin dhe avantazhin që ka Bashkimi Evropian.

Pika tjetër është që segmente të caktuara të vendit po e kuptojnë që, sa më tepër i afrohemi Bashkimit Evropian, aq më tepër duhet t’i bindemi rregullave të Bashkimit Evropian.

Kjo mund të krijojë disa momente pikëpyetje frenimi për këto grupet shumë të vogla njerëzish, por masa dërrmuese e popullatës qofshin ato brenda, qoftë edhe diaspora, e ka caktuar rrugën e vet.

Surroi: S’do mend se ekziston, në të gjitha sondazhet e të gjitha shoqërive shqiptare, integrimi me BE është shumë më i lartë.

Etnikisht shqiptarët janë më proevropianët sot, besoj, në bazë të këtyre matjeve. Për Ballkan Perëndimor, po e po, e mund të ketë edhe për vende të tjera. Por, kjo jo domosdoshmërisht përkthehet në politika transformuese që çojnë aty dhe pyetja e cila..., Shqipëria, po të ishim ulur vitin e kaluar këso kohe për të bërë këtë bisedë, bisedën do ta filloni me Iliriana dhe Ardian, Shqipëria dhe Mal i Zi, Mal i Zi dhe Shqipëria janë gati për të hyrë në Bashkimin Evropian për një apo dy vjet, për t’i përmbyllur negociatat. 

Kjo bisedë ka filluar me: “Iliriana Mal i Zi po fillon, dhe Ardian, ti do të presësh pak, ti do të presësh ndonjë ditë”.

Hackaj: Jo, Ardian, duhet me u shpejtu pak pse po, pse po vonohesh.

Surroi: Po, po këto vonesa, siç e pamë, se prandaj edhe e përmenda Lurën, ti mund të jesh krejtësisht i determinuar... në vitin 2001 në Maqedoninë e Veriut, njerëzit kanë menduar që brenda dhjetë vjetësh ky proces përfundon. Në mos jo, ka pasur njerëz që kanë menduar, edhe Solana, mes tjerash, kanë menduar që ndoshta Maqedonia me Kroacinë të hyjnë bashkë në Bashkimin Evropian.

Kështu që këto kthesat historike, një herë kur ta merr kthesën, nuk di ku të çon, është si në autostradë kur e gabon rrugën edhe pastaj duhet ta rigjesh. 

Por pyetja të cilën unë dua të ta bëj ty është Shqipëria ka treguar indikacione gjeopolitike për shumë të gjëra prej kryeministrit, që shkon në tubimin e të djathtës së skajshme në Jerusalem dhe është në miqësinë e Millorad Dodikut atje dhe të figurave të të njëjtit “ndriçim” ta quajmë ashtu dhe është me në takimin tjetër, me Pedro Sanchezin, që përfaqëson një linjë krejtësisht tjetër. Politika, afërsia e kryeministrit Rama me president ose afërsia e dëshiruar me Presidentin Trump po ashtu është e shënueshme. 

Një pjesë e parave që nxisin bumin ekonomik në Shqipëri kanë prejardhje prej parave të trafiqeve, përfshirë trafikun ndërkombëtar të drogës, ku grupet kriminale të Shqipërisë apo të shqiptarëve kanë rangim të lartë ndërkombëtar në këso kushte, kur i ke të gjitha, kur merresh me të gjitha, kur nuk ke ndonjë përparësi, pse i duhet Shqipërisë Bashkimi Evropian?

A mund të jetojë edhe 25 vjet kështu, të presë, sepse gjithmonë mund të kthehemi dhe të themi Shqipëria i ka pasur institucionet e shkatërruara kemi filluar nga hiçi, pra edhe nja 25 vjet të tjera mund të kalojmë kështu duke ndërtuar një shteti cili po zhvillohet në mënyrë dramatike, Shqipëria s’do mend ka pasur një transformim të jashtëzakonshëm ekonomik.

Hackaj: Nuk besoj që Shqipëria mund të presë gjatë, të paktën jo shoqëria shqiptare. Shqipëria ka qenë edhe ka për të ngelur. Njerëzit ndryshojnë, shoqëria ndryshon.

Personalisht, për mua gjëja më e rëndësishme në shtytjen që shqiptarët e Shqipërisë kanë për të shkuar drejt BE-së nuk është a ka për të qenë kryeministri shqiptar, ka për të pasur të drejtën e vetos apo të votës në Këshillin e Ministrave apo do kemi një komisionar apo ku në çfarë forumi do paraqitemi neve ose politikanët tanë. Kjo është diçka sekondare për qytetarët dhe për mua në fakt nuk ka rëndësi. 

Ajo që për qytetarët dhe personalisht për mua është super e rëndësishme, është pjesëmarrja aktive si e barabartë me evropianët, në institucionet evropiane; në qoftë se ne në Shqipëri do kemi të njëjtët standarde të kontrollit ushqimor, siç i kanë në Evropë; të njëjtat standarde të drejtësisë, siç janë në Evropë, dhe të njëjtat standarde të qarkullimit rrugor, siç janë në Evropë, shëndetësore, arsimore... në qoftë se në Shqipëri ne do të kemi institucionet evropiane të instaluara, atëherë Shqipëria, fare mirë mund të jetë edhe si Zvicra, pjesë e zonës ekonomike evropiane, pse jo? Zvicra ka bërë, ka marrë vendim. Norvegjia ka marrë vendim, që atyre, asaj shoqërie i përshtatet më mirë, të ndalojë këtu ose Islanda deri para pak kohe.

Pika tjetër është që, këtë po e them më tepër për shkak të bisedës, për shkak të argumentimit teorik. Nga anën tjetër, meqenëse Shqipëria është e alinjuar njëqind për qind politikën e jashtme të sigurisë të BE-së, atëherë nuk ka arsye pse të ndalojmë këtu. , duhet të bëhemi anëtarë me të njëjtët të drejta.
Po për të nënvizuar arsyen kryesore pse neve na duhet BE-ja, është që ne po provojmë shumë vështirësi për të ndërtuar institucionet tona. Edhe na marrin shumë kohë, kështu që nganjëherë të bie si më shkurt, si më kollaj, sepse prapë andej i bie rruga, që institucionet, ligjet e BE-së, rregullat e BE-së, procedurat e BE-së, standardet të aplikohen edhe kjo nënkupton edhe anëtarësimin tonë drejt BE-së. Shqiptarët kërkojnë në rregullat e BE-së kudo që ndodhen.

Surroi: Po nuk është se nuk i keni rregullat e BE-së, për shembull një rregull, e cila besoj është e ndarë me të gjitha shtetet e BE-së është që një politikan, i cili merret me korrupsion, duhet të ballafaqohet me sundimin e ligjit. Zonja Balluku është shndërruar në sinonim për Shqipërinë në bisedat e Bashkimit Evropian.

Pra, ato çka e dëgjojmë prej shteteve anëtare në Holanda, Franca, Gjermania është se Shqipëria nuk e përmbush IBAR-in, nuk mund të shkojë tutje nëse nuk dëshmon qartazi se disa prej njerëzve janë më të paprekshëm se të tjerët.

Hackaj: Është e vërtetë, por kjo tregon në fakt njëfarë edhe mënyre se si Evropa i trajton, Bashkimi Evropian i trajton disa raste. Në vlerësimin tim, unë e ndaj me juve 100% atë idenë që qoftë se je diku në dyshim, si politikan duhet të lësh drejtësinë të bëjë punën e vet, të kesh elegancë që t’i hapësh rrugët drejtësisë edhe hapë krahun edhe pret derisa të bëjë punët e veta pasi e kthehesh prapë.
Por kjo është diçka personale, nuk është se kanë ndonjë ligj ose ndonjë rregull, ndonjë ligj për këtë punë, nga ana ligjore nuk është e ndaluar. Por nga ana tjetër, nga ana e Evropës, kjo tregon ndonjëherë edhe fokusimin e BE-së në emra të përveçëm.

Ok është shumë kollaj për ta kuptuar, është shumë kollaj për ta shpjeguar, është shumë kollaj për ta sjellë në tavolinë

Surroi: Por njëra prej arsyeve është se parlamenti e mbron këtë emër të përveçëm. Kuvendi i Shqipërisë, i cili përfaqëson shumicën e votave të qytetarëve të Shqipërisë, e mbron një person nga procedura ligjore.

Hackaj: Ok, a po drejtë t’ia kthejmë pyetjen Evropës, nga ana tjetër, çfarë ndodh, në qoftë se në sesionin tjetër të... në qoftë se, për shembull, SPAK-u, në rastin konkret, në qoftë se SPAK-u i dërgon një kërkesë të dytë Parlamentit shqiptar, kur kërkon heqjen e imunitetit të deputetit në fjalë Edhe parlamenti e heq. Dakord? Atëherë, çfarë, në mënyrë automatike hapet IBAR-i?

Surroi: Ilirianë?

Gjoni: Unë do të kisha shumë për thënë në shumë çështje, mirëpo kjo çështje e zonjës Balluku është bërë sinonim me këtë, sepse u zgjat shumë pa një vendim dhe ndërkohë të gjitha shtetet anëtare filluan ta ekzaminojnë si rast dhe sepse ata, normalisht edhe BE-ja tani, ne mendojmë që zgjerimi është prioriteti numër një, mirëpo Evropa ballafaqohet me një milion e një probleme, aq më tepër kemi një raport me Amerikën, që tani është i kontestuar, luftëra gjithandej... ata nuk do t’i hyjnë shumë thellë, edhe shtetet anëtare pastaj gjithashtu nuk do të hyjnë të studiojnë të tërë sistemin shqiptar ose malazez, por do të studiojnë por do të studiojnë disa pika kyçe dhe për momentin kjo është piketuar, sidomos për reagimet që ka pasur në shoqërinë shqiptare nga aktorët politikë nga institucionet e ndryshme është bërë e qartë edhe për dikë që nuk e njeh shumë thellë sistemin, që diçka aty po ndodh.

Dhe është kërkuar që të jepet një lloj përgjegjësie, me atë se çfarë kjo pasqyron për shoqërinë shqiptare dhe ajo çfarë kanë parë nuk ka qenë në lartësinë e asaj çfarë pritet për të ecur përpara dhe sidomos në lidhje me SPAK-un, edhe pse fillimisht ka bërë përshtypje shumë të mira Shqipëria që u krijua ky institucion, i cili po merret me rastet e korrupsionit, sidomos të nivelit të lartë.

Surroi: Dhe ky ishte me pëlqim të autoriteteve të Shqipërisë. Ishte një bashkëpunim ndërkombëtar.

Gjoni: Dhe, u bë gjithë ai përparim, në hapjen e të gjitha kapitujve, klasave e tjerë, Tani, fokusi ishte tek fillimi i zbatimit të premtimeve, i zbatimit të gjithë atyre ligjeve që zyrtarisht thuhet i kemi alinjuar ose i kemi vënë paralel me ligjet evropiane dhe direkt testi i parë ishte ky dhe Shqipëria në sytë e BE-së ra në provim. Dhe tani mund ta marrim si e drejtë ose e padrejtë.
Dikush mund të thotë që Mali i Zi nuk është vënë...

Hackaj: Të themi se kaloi për vjeshtë?

Gjoni: Po për vjeshtë, sigurisht vjeshtë kemi shumë.

Hackaj: Vjeshtë, vjeshtë shtator, tetor.

Surroi: Të cilit vit?

Gjoni: Po ndërkohë kanë ndodhë edhe gjëra të tjera në Shqipëri, që tani po vëmë pikëpyetje mbas pikëpyetjeje, kemi pasur për shembull direkt shumë shpejt apo rreth atij momenti, kur iu tha jo IBAR-it erdhi OPEDI në bashkëpunim ndërmjet kryeministrit Rama dhe Vuçiqit

Surroi: Me të cilën Shqipëria kërkon të vihet në të njëjtin nivel integrimi me Serbinë, pak a shumë.

Gjoni: Në BE, në Bruksel, gjithë ngelën të habitur, sepse Shqipëria po ecte aq mirë

Surroi: Shqipëria që ishte afër Malit të Zi, me atë OPED, kërkon të bëhet afër Serbisë. Në shkallën e integrimit, s’po flas për...

Gjoni: Mënyra se si se si shihen këto gjëra është që kur Shqipëria thotë ne nuk kemi nevojë për veto dhe nuk kemi nevojë për komisionar, është sikur të thuash duam të hyjmë kështu siç jemi dhe nuk duam të ndryshojmë. Edhe kjo u pa ashtu edhe për OPED-in, edhe për OPED-in, s’kemi kapacitet për të bërë të gjitha ato reforma që duhet për të hyrë në BE, po bëjmë reforma deri në pikën x dhe të hyjmë në “single market”.

Hackaj: Është shumë e rëndësishme, ndjesë për ndërhyrjen, është shumë e rëndësishme një pikë që nuk është sqaruar në vlerësimin tim në OPED asnjëherë. Në qoftë se në OPED do të ishte shkruar që do t’i kalojmë të 33 kapitujt, do t’i mbyllim edhe pastaj presim vendimin deri kur ta marrë Këshilli dhe ndërkohë nuk ka problem për të drejtën e vetos ose si për komisionarin, për mua nuk ka asnjë problem. Por në qoftë se thonë që jo, nga 33 kapituj bëhen vetëm kapitujt e tregut përbashkët, tregut unik, “single market”, asgjë tjetër e tjerë, po nuk i mbyllim të gjitha atëherë, kjo është problematike dhe këtu jam dakord 100% me juve

Gjoni: Çështja tjetër që habitet publiku në Bruksel ishte pse Rama në këtë moment, që po e shohin me sy shumë pozitiv, jo vetëm Shqipërinë, po edhe vetë Kryeministri Rama është gjithandej kur ai vjen në Bruksel, të gjithë janë shumë të lumtur, është atraksion.

Pse duhet të shkruajë diçka me një president, i cili aktualisht po kalon krizat më të mëdha në shoqërinë e vet me shumë sfida që nuk dihet se si do të kalojnë... dhe u vendos Shqipëria në të njëjtën faqe me Serbinë dhe ka pasur edhe përpara ndonjëherë aludime që shoqëria shqiptare nuk ka nivel të lartë demokracie, kështu që në momentin që shkruhen OPED-e, të tillë është sikur t’i vësh disa firma dhe konfirmime këtyre aludimeve dhe unë besoj që është ngadalësuar jo ndoshta vjeshtë, po janar do të jetë sezoni i ardhshëm.

Surroi: Për ta shfrytëzuar IBAR-in

Gjoni: Për ta konsideruar Shqipërinë vërtet si një element apo faktor kredibil në një zgjerim të plotë, në një anëtarësim të plotë të Shqipërisë në BE.

Surroi: Kisha dy pyetje ose ndërhyrje rreth kësaj, po përpiqem ta shkrij në një. Nëse ndodh që ky skenar, pra që Shqipëria të hyjë në janar, viti 2027 është vit i cili përcakton në masë të madhe se Mali i Zi a do ta bëjë kapërcimin e Rubikonit dhe sepse janë zgjedhjet apo?

Në Mal të Zi dhe nëse zgjidhet krijohet një konsensus i mjaftueshëm politik në Mal të Zi, Mali i Zi ecën një hap përpara, nëse jo atëherë mund të ketë ndërhyrje në radhë të parë nga Serbia, pse jo edhe nga Rusia, që të pengohet shkuarja e Malit të Zi përpara. Kjo e ndërlikon edhe më tutje pozicionin jo vetëm te Malit të Zi, po Shqipërinë po e po, e shtyn edhe më tutje

Gjoni: Në radhë të parë, unë e besoj që qeveria aktuale në Mal i Zi e ka kuptuar detyrën dhe po bëjnë çdo gjë, maksimumi nga ana e tyre për të përmbushur të gjitha kërkesat me kapacitetin që kanë dhe të kontrollojnë të gjitha elementet që kanë në Qeveri, që të mos ketë kikse të mëdha, të cilat do ta sjellin rrugëtimin e Malit të Zi drejt BE-së.

Surroi: Përkundër dallimeve të thella politike që ekzistojnë.

Gjoni: Sigurisht, sigurisht.

Në BE, është pak një lloj dyshimi mbi elementet pro-ruse që janë brenda Qeverisë, duke nisur nga Presidenti i Kuvendit, zoti Mandiq mirëpo fakti që po arrihet të mbahet një lloj konsensusi, shihet me sy pozitiv, sepse nuk mund t’i zhdukësh elementet e tilla automatikisht apo me një shkop magjik. 
Ne kemi një pjesë të popullatës në Mal të Zi e cila është mbi tridhjetë e sa për qind e cila veten e konsideron serbe, por edhe ata prapë në sondazhet që bëhen mbi përkrahjen për anëtarësimin në BE, një pjesë e madhe e tyre, prapë janë brenda numrave që të ardhmen e tyre e shohin brenda BE-së dhe jo brenda elementeve tjera politike.

Kështu që nuk do ta shihja për momentin, sidomos me këto gjërat e fundit pozitive në rrugëtimin e Malit të Zi, nuk do e shihja për momentin si rrezik atë. Më shumë kam merak zgjedhjet të cilat do të bëhen, për shembull, në Francë, sepse në Francë nuk po flitet për zgjerimin pothuajse fare, sepse asnjë subjekt politik nuk do ta lidhi fatin e vet me një temë aq labile, sa që është zgjerimi dhe që historikisht Franca dhe kur ka pasur demokraci të fortë dhe qeveri fare jo të djathtës ekstreme, prapë gjithmonë ka qenë ai zëri më dyshues nëse zgjerimi duhet të ndodhë apo jo

Surroi: Plus Franca duhet të ratifikojë me tre të pestat.

Gjoni: Ose me referendum. Dhe ideja është për të rritur shanset e Malit të Zi, mbase që pyetja e referendumit të ketë Islandën dhe Malin e Zi brenda që shanset të jenë më të larta.

Surroi: Shoqëruesi i Islandës. 

Meqenëse jemi te këto puna e shoqërimeve, anëtarësimi i Malit të Zi dhe OPED-i po krijojnë diçka krejtësisht ndryshe prej perceptimit inicial prej asaj që folëm që Shqipëria është futë në Ballkan Perëndimor, ndonëse nuk ka probleme çfarë kanë shtet tjera e ish-Jugosllavisë.

Por tash me vullnet të vetin, Mali i Zi po distancohet nga Ballkani Perëndimor, po hyn në Bashkim Evropian, ndërsa Shqipëria le që po hyn me Ballkanin Perëndimor, po barazohet me Gjeorgjinë e me shtetet tjera, të cilat po ashtu kanë një intencë të njëjtë, na futni brenda tregut të përbashkët evropian por mos na futni në institucione, s’ka problem.

Gjoni: Ndoshta ky është vështrim pak ekstrem, po të thosha.

Kaq ekstreme nuk është situata as me Shqipërinë edhe procesi është gjithnjë në fluks, gjithnjë ka re rievaluime nga ana e Komisionit, jepen shanse të vazhdueshme, sepse edhe tani e kishim disa mbledhje me dyert mbyllura, ku persona të niveleve shumë të larta na thanë Shqipëria neve na duhet, sepse është shteti, i cili është 100%nuk do të kemi probleme në lidhje me ndoshta siç mund të kenë me Rusinë apo ndoshta edhe me Malin e Zi që ka këta faktorë prorusë.

Surroi: Për më tepër, influenca e Shqipërisë ka qenë gjithmonë benevolente ndaj shqiptarëve të tjerë të regjionit.

Pra, Shqipëria... në fakt deri diku... po flas për pjesën e luftërave e këto, por në masë të madhe Shqipëria nuk e ka pasur rolin që e ka pasur Serbia tradicionalisht, ose shtetet tjera.

Gjoni: Sigurisht, edhe një nga kritikat e mia me institucionet është që nuk ka krijuar asnjëherë një lloj programi përkrahjeje demokratike ndaj Shqipërisë, e cila është ndryshe nga shtetet tjera të ish-Jugosllavisë, sepse ata kanë këtë program “Democracy Support” një njësi e tërë në Parlamentin Evropian, por edhe në Komision, etj. që vazhdimisht ka kontakte me institucione përkatëse dhe unë them që është një mangësi dhe nuk është arritur të bëhet ai demokratizimi, le të themi, i shoqërisë dhe i institucioneve shqiptare nga pika reale ku është nisur Shqipëria në sensin e vitalitetit, apo si të them, demokratik. 

Ne kemi për momentin Partia Socialiste kontrollon 54 nga 61 bashki ose diçka e tillë që kur shihen këto harta, është diçka që bën shumë përshtypje, ndërkohë Mali i Zi, mirë apo keq, ka një lloj, ka ngjyra siç edhe Kosova ka ngjyrat e veta, siç edhe Maqedonia e Veriut, mirë apo keq, një lloj demokracie, e cila jeton dhe ekziston.

Surroi: Si përkthehet ky vitalitet, i cili ka ekzistuar te shqiptarët e Maqedonisë, me stagnacionin në integrim. Sa ndikon?

Pollozhani: Në fakt, kur po i dëgjoja në bashkëbisedim Ilirianën edhe Ardianin, thashë: Sa nostalgjike e gjithë kjo bisedë, sepse kishte një kohë edhe në Maqedoni, mënyra se si flisnim për integrimin ishte kështu...

Surroi: Para çerekshekulli...

Pollozhani: Jo, para disa vjetëve fatkeqësisht, kështu që mendoj që Maqedonia e tregon anën ndoshta të errët edhe atë që duhet ta mbajmë në mend edhe kur flasim kështu në mënyrë pozitive, sepse në 2019-n flitej për Shqipërinë edhe për Maqedoninë bile mbaj mend, atëherë në Maqedoni thoshim: “Na ndani nga Shqipëria. Jemi duke ecë bashkë, neve duam edhe Shqipëria të hyjë, po Shqipëria ka ca probleme, neve s’i kemi, ndërruam emrin...

Surroi: Dhe anasjelltas. Kryeministri Rama disa herë ka insistuar “mos na lidhni me mocionin e Veriut, se ka probleme identitare, ne nuk i kemi”, dhe kishte të drejtë të plotë.

Pollozhani: Kështu që, në atë aspekt, tani që po flasin Shqipëria dhe Mali i Zi, unë e shoh edhe këtë aspektin që shpresoj që të funksionojë, që të paktën njëri nga shtetet mund të hyjë, po gjithashtu e shoh mundësinë që kjo të mos ndodhi.

Surroi: Cila. As Mali i Zi?

Pollozhani: As Mali i Zinë këto, të paktën tre vitet e ardhshme, jo. Edhe arsyeja pse kjo është, është sepse nëse e shohim, sepse tash në Maqedoni mbase i kemi ngecur për kaq gjatë...

Surroi: Pse jo?

Pollozhani: Mendoj që në kryeqytetet e Bashkimit Evropian nuk është vullneti po aq i fortë për aderim, saqë është për të luajtur lojën e aderimit edhe për t’i mbajtur këto shtete akoma me premtimin e Bashkimit Evropian, po mendoj që klima aktuale jo domosdoshmërisht është një që i mbështet.
Mali i Zi është ndoshta rasti më i lehtë, siç e përmendi edhe Iliriana. Janë sakrifica të vogla që duhet të bëhen që të bëhet Mali e Zi pjesë e Bashkimit Evropian, po në të njëjtën kohë mendoj që akoma nuk është aq e qartë, sidomos në kur hyn te politika domestike e secilit prej shteteve që kjo do të ndodhë. 
Edhe neve kemi bërë edhe intervista me eurodeputetë për një projekt tani i së vonshmi edhe shumica thoshin Mali i Zi, ndoshta po, po Shqipëria nuk besoj, ose edhe Mali i Zi edhe ca vjet, kështu që nuk është aq e qartë që do të ndodhi kaq shpejt. Në të njëjtën kohë Bashkimi Evropian edhe surprizon ndonjëherë, kështu që shpresojmë në surprizë.

Surroi: Po shembull, Bullgaria, Rumania kanë qenë vendime gjeopolitike.

Pollozhani: Po. Edhe aty është shpresa.

Po nga ana tjetër, mendoj që në të njëjtën kohë, sepse mbasi Maqedonia ka ngelur kaq gjatë, mendoj që shumë, jo veç unë, po edhe shumë nga ne kemi filluar ta bëjmë edhe një pyetje në aspektin atë që bëtë pyetje edhe ju drejt Ardianit, pse Bashkimi Evropian?

Pse ta kemi këtë si aspirim, po edhe a kemi nevojë për të?

Po kur e shohim kështu procesin se si Bashkimi Evropian dhe ideja e Bashkimit Evropian është zhvilluar në Ballkanin Perëndimor, aspekti demokratizues i thirrjes të Bashkimit Evropian mendoj që është njëra nga aspektet kryesore të cilën neve e kemi përdorë edhe si akademikë, si pjesëtarë të shoqërisë civile, si politikanë, si faktorë të ndryshëm në shoqëri.

Kështu që është i rëndësishëm Bashkimi Evropian, pa marrë parasysh në cilin stad të procesit, për shkak se është akoma ndoshta narrativa e vetme prodemokratizuese që e kemi në rajon.

Edhe këtu mendoj që, për shembull, për Maqedoninë, ky stagnim po ashtu ka dërguar në stagnim të edhe të procesit të demokratizimit deri diku.

(Vijon nesër)