“Dy vjet më parë ‘Cellomania’ ime ishte një lloj ansambli violonçeloje në rezidencë, në Bienalen e Dytë të Amsterdamit. Studentët e mi nuk do ta harrojnë kurrë atë përvojë. Isha shumë i lumtur kur i pashë që kalonin kohë duke luajtur dhe duke përcjellë koncerte, duke marrë mësime nga mjeshtër të mëdhenj, duke u shoqëruar me violonçelistë të tjerë nga e gjithë bota… Në një moment dikush bërtiti: ‘Kjo është një parajsë e vërtetë violonçeli!’ Kjo nuk ishte larg së vërtetës...”, kishte thënë maestro Valter Deshpali, në intervistën për “Ovation Press”, botuar në majin e vitit 2011
“Ovation Press”: Jemi të lumtur që ju kemi redaktor në “Ovation Press”. Organizimet tuaja për violonçel tregojnë njohuri të thella të mënyrave të pafundme të interpretimit në violonçel. Kur ishte hera e parë që morët pjesë në organizimin e muzikës së ansamblit të violonçelëve dhe përse?
Valter Deshpali: Së pari, më lejoni t’ju them se jam gjithashtu i lumtur të bashkëpunoj me një shtëpi botuese kaq të shkëlqyer. Më duket se “Ovation Press” është duke kontribuuar në masë të madhe për të kënaqur një kërkesë në rritje të muzikës me tela të hollë – veçanërisht muzikës për ansamblet e violonçelove në ditët e sotme duket se një dëshirë e tillë është duke u rritur për herë e më shumë, për shkak të magjepsjes me tingullin e korit të violonçelit. Tani kanë kaluar saktësisht njëzet vjet qëkur me studentët e mi fillova një projekt të ansamblit të violonçelit të quajtur “Cellomania”. Në fillim, synimi im ishte kryesisht pedagogjik: unë besoj se studentët mund të dëgjojnë më mirë disa nga dobësitë e tyre, veçanërisht ato në intonacion, kur luajnë në një ansambël të tillë se sa në një grup të përzier intrumenesh me tela. Projekti më detyroi të filloja të shkruaja rregullisht aranzhime për formacione të ndryshme violonçeli. Teksa ansambli rritej si për nga cilësia dhe numri (tani janë dymbëdhjetë anëtarë) unë mund të zhvendosesha në repertore më kërkuese. Me kohë studentët e mi u bënë aq të mirë në këtë disiplinë, saqë filluam të luanim koncerte serioze dhe në fund përfunduam duke performuar në festivale të rëndësishme dhe qendra të mëdha evropiane të muzikës, duke bashkëpunuar gjithashtu me violonçelistë të famshëm botërorë si: Mischa Maisky, Boris Pergamenschikow dhe Giovanni Sollima.
OP: E di që nëntorin e kaluar (2010) Ju morët pjesë në Bienalen e Tretë të Violonçelit në Amsterdam, në Holandë, ku, përveç disa aranzhimeve tuaja, të interpretuara nga 12 violonçelistët e Filarmonisë së Berlinit, ju mbajtët edhe një masterklasë. Mund të na tregoni për Bienalen e Amsterdamit dhe koncertin?
Deshpali: Ansambli i violonçelit ishte tema kryesore e Bienales së Tretë dhe violonçelistët e Berlinit ishin një atraksion i veçantë. Natyrisht, isha i kënaqur që për herë të parë po i dëgjoja live të interpretonin aranzhimet e mia: “Mas Que Nada” të Jorge Ben dhe “South American Getaway” të Bacharach. (Përpara ata i kam dëgjuar vetëm në diskun e tyre “EMI” që përmban muzikë latino-amerikane, të titulluar gjithashtu “Ikje nga Amerika e Jugut”.) Përveç tyre, Bienalja priti edhe ansamble të mrekullueshme violonçeli nga SHBAja, Franca, Holanda dhe Kina. Dy vjet më parë “Cellomania” ime ishte një lloj ansambli violonçeloje në rezidencë, në Bienalen e Dytë të Amsterdamit. Studentët e mi nuk do ta harrojnë kurrë atë përvojë. Isha shumë i lumtur kur i pashë që kalonin kohë duke luajtur dhe duke përcjellë koncerte, duke marrë mësime nga mjeshtër të mëdhenj, duke u shoqëruar me violonçelistë të tjerë nga e gjithë bota… Në një moment dikush bërtiti: “Kjo është një parajsë e vërtetë violonçeli!” Kjo nuk ishte larg së vërtetës. Bienalja e Amsterdamit është ndoshta ngjarja më e gjallë, imagjinatave dhe novatore e violonçelit sot. Ajo ofron shumë emocione dhe krijon një atmosferë të mrekullueshme mes violonçelistëve, të rinj dhe të vjetër. Dhe numri i audiencës që tërheq është vërtet mbresëlënës!
OP: Cilat janë disa nga çështjet që Ju shqetësojnë kur bëni aranzhime të ansamblit të violonçelit?
Deshpali: Shqetësimet e mia fillojnë me zgjedhjen e pjesës së duhur muzikore, një pjesë jo vetëm sipas dëshirës sime, por edhe e përshtatshme për mediumin e ri në kuptimin e karakterit, tingullit dhe interpretimit. Zgjedhja e çelësit të duhur, nëse duhet të bëhet ndërrimi i vendeve, është gjithashtu i rëndësishëm. Më e rëndësishmja është tingulli që udhëheq dhe transparenca – askush nuk dëshiron të dëgjojë shumë violonçela të cilët nxjerrin tinguj sikur të jenë duke dalë nga një fuçi. Përpiqem të ruaj gjithçka esenciale që përmban versioni origjinal, duke shmangur sa më shumë kompromise. Megjithëse, nëse do të besoja se kompozitori nuk do të kundërshtonte, do të merrja lirinë dhe do të përdorja mundësitë specifike që mund të ofrojë ansambli i violonçelit.
OP: Për shkak të regjistrit të madh të violonçelit (7 oktava), është e mundur që të krijohet një tingull i mrekullueshëm e i larmishëm për ansamblet e violonçelit. A keni përdorur ndonjëherë të gjithë regjistrin e violonçelit në ndonjë nga aranzhimet tuaja? A ka një pjesë të regjistrit që Ju prireni ta favorizoni si aranzhues dhe teksa shkruani, a mendoni se duhet ta kundërshtoni atë favorizim?
Deshpali: E shmang regjistrin jashtëzakonisht të lartë nëse mendoj se do të tingëllonte e panatyrshme dhe e dukshme. Nga ana tjetër, nëse konstatoj se një teprim do të ishte i mirë si efekt, për shkak të një personazhi specifik dramatik apo humoristik, atëherë do të shkoja goxha lart. Normalisht, për repertorin që kam bërë deri tani, mjaftojnë tre deri në katër oktava. Në të kundërtën jo – në vend të kësaj do të kërkoja pjesën e duhur dhe çelësin e duhur (siç e përmenda tashmë), ku gjithçka pak a shumë zbret natyrshëm në vendin e duhur. Për të ruajtur vijën thelbësore dhe trashësinë e tingullit, ndonjëherë përdor skordaturën, duke e akorduar telin e katërt më poshtë, në vend që ta zhvendosë në çelës më të lartë.
OP: A mund të thoni disa fjalë për secilën nga aranzhimet tuaja që ka publikuar “Ovation Press” si “Rondo op. 6” nga Beethoven për 3 violonçela, “Preludi nr. 13” nga Chopin për pesë violonçela “Etyd op. posth., nr. 1” nga Chopin për violonçel dhe kitarë Suite nga “Album for the Young” op. 39 të Tchaikovskyt për 4 violonçelë?
Deshpali: Këto aranzhime zakonisht pasqyrojnë qasjen time. “Rondo” i Beethovenit është lëvizja e dytë (dhe e fundit) e një sonate të hershme për piano me katër duar. Në këtë rregullim, dyfishimet e oktavës (karakteristikë e shkrimit me katër duar në piano) janë, natyrisht, të prera. Mendoj se rezultati është bindës, sepse trashësia e tingullit të trios së violonçelit e kompenson mirë këtë ndërhyrje. Teksa tekstura e këtij aranzhimi është më e lehtë se origjinali, Suita e Tchaikovskyt është rasti i kundërt: këtu hapësira për kuartetin e violonçelit duhet të rritet disi, sepse versioni origjinal (i kompozuar për fillestarët e pianos) është shumë i lehtë dhe i butë. Ishte sfidë interesante për mua, pasi këtu mund të merresha me disa zgjidhje më imagjinative, marrë parasysh dendësinë dhe ngjyrat e tonit të kuartetit të violonçelit. Teksa e bëja këtë, isha shumë i shqetësuar që të mos kaloja vijën e hollë të shijes së mirë. Sa i përket “Preludit” të Chopinit, ai është transferuar nga F-ja e mprehtë në G major. Fillimisht doja ta aranzhoja për kuartet violonçeloje, por më pas kuptova se pjesa për dorën të majtë për piano, duhej të ndahej për dy violonçela, përndryshe notat nuk do të kumbonin. Prapëseprapë, duhet të tingëllojë si një kërcim i vetëm violonçeli. Dorën e djathtë, një kor i bukur me tre zëra, e ndajnë tre violonçela.
“Etydi” i Chopinit, i aranzhuar për violonçel dhe kitarë është një rast i lehtë, copy-paste. Çello merr dorën e djathtë të pjesës së pianos, kitara të majtën. Ndërrimi është bërë nga F minor origjinal në A minor. Këtu e vetmja sfidë e vërtetë ishte gjetja e sugjerimeve të mira të gishtërinjve dhe përkuljeve, për të siguruar një vijë të qetë për pjesën e violonçelit.
OP: Përveç muzikës për ansambël violonçeli, mua personalisht më pëlqen të përdor aranzhimin tuaj të Monti Czardas që boton “Ovation Press”. Është e përsosur për t’u përdorur për mësimdhënie, pasi i inkurajon studentët të kenë një paraqitje të mirë, teksa luajnë shpejt. Pjesa është mrekullisht e përshtatshme për violonçel. Një numër i studentëve të mi e blejnë dhe e përdorin këtë aranzhim, dhe në mënyrë të pashmangshme bien në dashuri me të. A e keni përdorur shpesh këtë pjesë me studentët tuaj? Si e parafytyroje teksa ishe ende duke e shkruar?
Deshpali: Jam plotësisht dakord: pjesa është e përshtatshme për violonçel dhe mendoj se me të do të fitojë më shumë popullaritet në mesin e violonçelistëve. Unë e përdor atë me studentët e mi, veçanërisht me qëllim zgjerimin e ndjeshmërisë në tingull dhe ndjenjën e një lehtësie dhe braktisjeje. Megjithatë, unë i paralajmëroj që të mos e teprojnë me sjellje “romësh”, pasi kjo mund të tingëllojë artificiale – ashtu siç do të tingëllonte mjaft e sforcuar nëse një lojtar gjakatar rom do ta interpretonte një valle hungareze të Brahmsit sikur një interpretues klasik.
OP: Cilat vepra i përdorni zakonisht me studentët tuaj? A ka pjesë të veçanta në mendjen tuaj që shquhen si pika frymëzimi në shkrimet tuaja?
Deshpali: Një zgjedhje e mençur e repertorit është sigurisht shumë e rëndësishme, por ajo që është me të vërtetë thelbësore është përdorimi i një pjese, çfarëdo qoftë ajo, për të shpjeguar parimet e përgjithshme teknike dhe muzikore. Ky për shembull mund të jetë një etyd. Shpesh studentët priren t’i mësojnë vetëm notat, pa e kuptuar mesazhin specifik të secilit etyd. Është e rëndësishme të zbërtheni sa më shumë që të jetë e mundur nga një etyd, qëllimi kryesor është të mësoni teknikat e ndryshme, por në asnjë mënyrë nuk duhet të neglizhohet struktura muzikore, tingulli i mirë dhe formulimi. Këto aspekte nxënësit shpesh i lënë mënjanë, dhe rezultati i një qëndrimi dhe zakoni të tillë është se pjesët teknike në repertor mund të privohen nga frymëzimi dhe tingulli mekanik. Për violonçelistët që janë ende shumë të rinj, vitet e para të studimit janë vendimtare në shumë drejtime. Prandaj, pjesët duhet të zgjidhen me shumë kujdes dhe në përputhje me nevojat individuale. Rekomandohet një dietë e ekuilibruar, që do të thotë një raport i mirë midis repertorit klasik dhe romantik ose modern. Teksa përparojnë, do të dëshironim që Mozarti të kishte shkruar koncerte për violonçel, por në kuptimin stilistik, Carl Stamitz është zëvendësues mjaft i mirë. Sonata e Brahmsit në E minor është e përkryer për zhvillimin e shprehjes së pasur. Për të lëvizur gishtat, “Papilloni” i Faures më duket shumë stimulues; për të mos i përmendur të gjitha ato pjesë të mrekullueshme virtuoze të Davidoffit, Popper dhe kompozitorë e tjerë për violonçel. Koncertin nr. 1 të Milhaudit, e përdori shpesh si hyrje në koncertin e shekullit XX. Sa për aranzhimet e mia, më pëlqen të përdor “Imprompty Nr. 3” të Schubertit (botuar nga IMC) për zhvillimin e vibratos. Një tjetër është “In the Style of Albeniz” të Schedrin (botuar nga Sikorski) – një pjesë shumë e gjallë dhe me karakter të fortë.
OP: “Ovation Press” publikoi së fundmi aranzhimin tuaj të Koncertit Bach Brandenburg për ansamblin e violonçelit. Mund të na tregoni pak për këtë aranzhim?
Deshpali: Vitin e kaluar (2010 v.j.) me ansamblin tim kam bërë një turne përgjatë bregut të Adriatikut, duke performuar në festivale verore nga Dubrovniku në Osor. Për atë rast doja të rifreskoja repertorin tonë me pjesë më esenciale. Zgjodha Brandenburg 6. Qe një kohë të gjatë kam dashur që ta aranzhoj këtë pjesë. Këtë herë u ndjeva vërtet i motivuar. E kam zhvendosur në G major (një e treta më ulët), për të marrë një tingull më të shkëlqyer dhe për ta bërë atë teknikisht më të afërt për përdoruesit. Pjesët e sipërme ua caktova dy solistëve, ndërsa pjesët e mesme duhej të vinin heshtje për të imituar tingullin origjinal të violës da gamba. Një instrumentist nga seksioni i basit (dhe ai isha unë) duhej të akordonte telin C për çerek më poshtë dhe të merrte rolin e kontrabasit. Në fund, morëm tingullin e plotë të një orkestre baroku harqesh dhe doli të ishte një hapje e shkëlqyer e programit tonë që përfshinte edhe vepra romantike e moderne. Aranzhimi që bëra për “Ovation Press” është për gjashtë pjesë (të cilat gjenden në versionin origjinal). Pjesa e mesme dhe e basit mund të dyfishohen. Por këto ditë po bëj një version special për 12 violonçelistë të Filarmonisë së Berlinit, ku do tua ndaj materialin solo të gjithëve, duke krijuar efekte përgjegjësie. Me një ansambël të një cilësie të tillë është e mundur të bëhet një mënyrë e tillë e organizimit, sepse secili prej anëtarëve është një solist par excellence.
OP: Gjatë viteve që keni luajtur me ansamblet e violonçelit, cilat janë incidentet më qesharake apo më të pazakonta që mbani mend?
Deshpali: Një nga incidentet më qesharake ndodhi gjatë turneut që sapo përmenda. Patëm një provë të rëndësishme në Qendrën Ndërkombëtare të Jeunesses Musicales në Grožnjan, një qytet i vogël, shumë romantik. Disa prej nesh erdhën në sallën e koncerteve pak më herët, duke shpëtuar fatmirësisht nga një shi tepër i madh që sapo nisi të binte. Të tjerët për fat të keq u kapën në një situatë të pashpresë, ku as ombrella s’u bënte punë. Shiu s’e kishte ndërmend të ndalej. Pikërisht kur isha gati të dorëzohesha dhe të anuloja atë provë të rëndësishme, ata që ishin vonuar papritmas u futën në sallë – dhe ne shpërthyem në të qeshura kur i pamë ashtu krejtësisht të lagur, të veshur vetëm me kostume noti, duke mbajtur në duar violonçelat si dhe disa qese plastike ku kishin futur rrobat e tyre! Mënyra se si ata të rinj treguan përkushtimin e tyre ndaj kauzës sonë, ishte shumë qesharake.
Intervista për “Ovation Press Books” është botuar në maj të vitit 2011. “Ovation Press”, është botues amerikan i veprave muzikore, kryesisht për instrumenta me tela, i njohur veçmas për librat e vlerësuara nga kritika si “CelloMind” dhe “ViolinMind”. “Ovation Press” gjithashtu ofron një përzgjedhje të gjerë të fragmenteve dhe pjesëve orkestrale të redaktuara nga ekspertë të ndryshëm, aranzhime unike për ansamble violonçeli dhe transkriptime ekskluzive për violinë, violë, violonçel dhe bas.
Përktheu: Mirjetë Sadiku