Hani i Elezit dhe emërtimi që përjetësonte gjeneralin serb

Ndryshe nga Ferizaj dhe Shkupi, ku riemërtimi shënonte vendosjen dhe afirmimin e autoritetit të administratës së re, rasti i Hanit të Elezit ilustron funksionin memorial të politikës së toponimisë. Emërtimi “Gjeneral Janković” nuk synonte vetëm identifikimin administrativ të vendbanimit, por edhe përjetësimin e figurës së komandantit serb në vetë hapësirën e pushtuar, duke e shndërruar toponimin në një monument simbolik të pushtimit. Kjo ndodhte në një klimë të karakterizuar nga ekzekutime, dëbime, djegie të vendbanimeve dhe vendosje e administratës ushtarake serbe mbi popullsinë shqiptare

Memorializimi i pushtimit përmes toponimisë

Ndryshimi i emrit të Hanit të Elezit në Gjeneral Janković kishte një karakter të drejtpërdrejtë politik dhe memorial. Ndryshe nga emërtimi tradicional, i cili lidhej me historinë lokale dhe me funksionin e vendbanimit si han dhe pikë komunikimi, emërtimi i ri përjetësonte figurën e gjeneralit serb Božidar Janković, njërit prej komandantëve kryesorë të ushtrisë serbe gjatë pushtimit të Kosovës dhe depërtimit në Shqipëri. Në këtë rast, toponimia shndërrohej në monument simbolik të pushtimit: hapësira emërtohej sipas komandantit të ushtrisë që e kishte pushtuar atë. Ndryshe nga Ferizaj dhe Shkupi, ku riemërtimi shënonte vendosjen dhe afirmimin e autoritetit të administratës së re, rasti i Hanit të Elezit ilustron funksionin memorial të politikës së toponimisë. Emërtimi “Gjeneral Janković” nuk synonte vetëm identifikimin administrativ të vendbanimit, por edhe përjetësimin e figurës së komandantit serb në vetë hapësirën e pushtuar, duke e shndërruar toponimin në një monument simbolik të pushtimit. Kjo ndodhte në një klimë të karakterizuar nga ekzekutime, dëbime, djegie të vendbanimeve dhe vendosje e administratës ushtarake serbe mbi popullsinë shqiptare. Komisioni Ndërkombëtar i Carnegiet i përshkroi politikat serbe në territoret e pushtuara si një proces “asimilimi përmes terrorit”, që synonte eliminimin ose nënshtrimin e elementeve joserbe dhe shndërrimin e një pretendimi kombëtar në realitet administrativ (Carnegie Endowment for International Peace, 1914, pp. 148–165). 

Viti 1999 dhe rivendosja e emërtimit tradicional 

Ndryshe nga periudha 1912–1999, pas vendosjes së administratës së Kombeve të Bashkuara në Kosovë në qershor 1999 u rikthye emërtimi historik “Hani i Elezit”, duke shënuar fundin e përdorimit zyrtar të toponimit “Gjeneral Janković” në institucionet e Kosovës. Ky rikthim nuk përfaqësonte vetëm një ndryshim administrativ, por edhe rivendosjen e një emërtimi tradicional të lidhur me historinë dhe identitetin lokal të vendbanimit. Pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës më 2008, emri Hani i Elezit u konsolidua përfundimisht si emërtimi zyrtar i komunës dhe i vendbanimit, ndërsa nga ana e Serbisë ky qytet dhe pikë kufitare vazhdon të quhet me emërtimin “General Janković”. Ky kontrast dëshmon se toponimia vazhdon të mbetet pjesë e politikës së kujtesës dhe e konkurrencës simbolike ndërmjet dy shteteve edhe pas përfundimit të konfliktit.

Toponimia dhe konsolidimi i pushtetit pushtues

Edhe Shtojca për Kulturë 26 kor 2026 Serbizimi me Uroshevac për Ferizajn, Skoplje për Shkupin...

Në këtë kontekst, ndryshimi i toponimeve nuk mund të ndahet nga dhuna ushtarake dhe ndryshimi i strukturës së pushtetit. Burimet ndërkombëtare raportojnë se marrja e qyteteve të Kosovës nga ushtria serbe u shoqërua me vrasje pa gjyq, ekzekutime kolektive, djegie fshatrash dhe dëbime të popullsisë shqiptare. Në Ferizaj, Prizren, Prishtinë dhe qytete të tjera, administrata e re u vendos ndërkohë që popullsia vendëse përballej me terrorin ushtarak dhe me humbjen e të drejtave civile. Prandaj, riemërtimi i qyteteve nuk ishte rezultat i një procedure të lirë administrative ose i një zhvillimi organik gjuhësor, por akt i autoritetit pushtues, i ndërmarrë në kushtet e mungesës së përfaqësimit dhe të kundërshtimit të popullsisë së shumicës (Carnegie Endowment for International Peace, 1914, pp. 148–165; Ukshini, 2022). Në këtë kuptim, ndryshimi i toponimeve duhet parë si pjesë e politikës më të gjerë të konsolidimit të pushtetit serb mbi territoret e pushtuara më 1912. Në studimet bashkëkohore mbi kujtesën kolektive, emërtimi i hapësirës konsiderohet një nga mekanizmat kryesorë të prodhimit të kujtesës publike. Ndryshimi i toponimeve nuk është vetëm akt administrativ, por një ndërhyrje në mënyrën se si komunitetet kujtojnë të kaluarën dhe e konceptojnë territorin e tyre. Për këtë arsye, politika e toponimisë ka qenë një instrument i përdorur shpesh nga shtetet në proceset e pushtimit, kolonizimit dhe ndërtimit të identiteteve kombëtare. Rasti i Kosovës dëshmon se kontrolli mbi territorin nuk ushtrohet vetëm përmes forcës ushtarake, por edhe përmes kontrollit mbi emërtimet, hartografinë dhe kujtesën historike. Në këtë kuptim, politika e toponimisë përbënte një komponent të procesit më të gjerë të serbizimit simbolik të territoreve të pushtuara, përmes të cilit administrata e re synonte jo vetëm konsolidimin e pushtetit politik, por edhe transformimin e identitetit historik e kulturor të hapësirës. Pikërisht për këtë arsye, vlerësimi i këtyre praktikave nuk mund të kufizohet vetëm në aspektin historik, por kërkon edhe shqyrtimin e tyre në dritën e parimeve të së drejtës ndërkombëtare të okupimit.

Vlerësimi juridik i ndryshimit të toponimeve 

Nga pikëpamja juridike, duhet bërë dallimi ndërmjet asaj që parashikon shprehimisht Konventa e Hagës dhe interpretimit të saj në doktrinën bashkëkohore të së drejtës së okupimit. Rregullorja e Hagës e vitit 1907 nuk përmbante një dispozitë që ndalonte në mënyrë eksplicite ndryshimin e toponimeve. Megjithatë, neni 43 e detyronte fuqinë pushtuese të merrte masat e nevojshme për rivendosjen dhe garantimin e rendit dhe sigurisë publike (public order and safety), duke respektuar, përveç rasteve të pengesës absolute, ligjet në fuqi në territorin e pushtuar (laws in force in the country). Në këtë kuadër, ndryshimi sistematik i toponimeve për qëllime të transformimit identitar dhe të legjitimimit të aneksimit është vështirë të pajtohet me detyrimin për të ruajtur rendin juridik ekzistues dhe me karakterin e përkohshëm të administrimit ushtarak. (Hague Convention IV, 1907, art. 43).Për këtë arsye, në formulimin akademik është më e saktë të thuhet se këto ndryshime ishin akte të imponuara, juridikisht të diskutueshme dhe politikisht jolegjitime, sesa të shpallen pa rezervë si një vepër penale e përcaktuar shprehimisht nga e drejta ndërkombëtare e vitit 1912. Paligjshmëria e tyre buronte nga konteksti i pushtimit, nga aneksimi i njëanshëm, nga mohimi i vullnetit të popullsisë vendëse dhe nga përdorimi i toponimisë si instrument i asimilimit. Në konceptimin bashkëkohor, emrat gjeografikë trajtohen gjithashtu si pjesë e trashëgimisë gjuhësore dhe kulturore të komuniteteve; për rrjedhojë, zhdukja ose zëvendësimi sistematik i tyre përbën ndërhyrje në kujtesën historike dhe në identitetin kulturor të hapësirës (United Nations Group of Experts on Geographical Names [UNGEGN], 2015). 

Serbizimi simbolik i territorit: kisha, administrata dhe kujtesa historike

Politika e riemërtimit nuk ishte një fenomen i izoluar, por pjesë e një programi më të gjerë të transformimit simbolik të territorit, i cili përfshinte edhe arsimin, administratën, antroponiminë dhe institucionet fetare. Përmes këtyre mekanizmave, administrata serbe synonte jo vetëm konsolidimin e kontrollit politik mbi territorin e pushtuar, por edhe krijimin e një identiteti të ri historik e kulturor, të mbështetur mbi narrativën shtetërore serbe. Në këtë kuadër, ndërhyrja në toponimi shoqërohej edhe me ndryshime në antroponimi, administratë, arsim dhe në organizimin e jetës fetare.

Edhe Shtojca për Kulturë 2 gus 2026 Uroshevac – produkt i politikës shtetërore serbe

Një hap i mëtejshëm ishte ndërtimi ose theksimi i pranisë së kishave ortodokse serbe si argument për pretendimin se territori kishte qenë historikisht dhe vazhdimisht serb. Megjithatë, vetë zhvillimi historik i Kishës Ortodokse në Perandorinë Osmane ishte më kompleks sesa narrativa kombëtare serbe e shekujve XIX–XX. Miodrag Popoviq vëren se Kisha Ortodokse gëzonte autonomi fetare e kulturore nën administrimin osman, se manastiret mbroheshin përmes berateve sulltanore dhe se gjatë shekujve XVI–XVII u ndërtuan edhe kisha të reja. Për këtë arsye, ekzistenca e monumenteve ortodokse nuk mund të përdoret automatikisht si provë e sovranitetit modern serb ose e një vazhdimësie ekskluzive kombëtare serbe mbi Kosovën (Popoviq, 2026).

Në të njëjtën linjë, politika kishtare serbe në fund të periudhës osmane ishte e lidhur ngushtë me rivalitetet kombëtare dhe gjeopolitike në Vilajetin e Kosovës dhe në Maqedoni. Raportet konsullore austro-hungareze dokumentojnë përpjekjet për forcimin e ndikimit serb nëpërmjet shkollave, eparkive dhe institucioneve fetare, përfshirë projektet për krijimin e strukturave kishtare serbe në Shkup, Rashkë–Prizren dhe Veles–Dibër (Schmitt & Frantz, 2020, pp. 59–70). Politika ruse ndaj Lindjes Ortodokse e përforconte këtë proces, duke e trajtuar Kishën Ortodokse dhe çështjen e mitropolitëve si instrumente të ndikimit politik në Ballkan (Gerd, 2014, pp. 54–60). 

Toponimia si instrument i përvetësimit simbolik të territorit

Kështu, zëvendësimi i emrave Ferizaj, Üsküb dhe Hani i Elezit me Uroševac, Skoplje dhe Gjeneral Janković përbënte më shumë se një ndryshim formal të nomenklaturës administrative. Ishte pjesë e një strategjie të përvetësimit simbolik të territorit: fillimisht vendosej pushteti ushtarak, më pas ndryshohej emri i vendit, institucionalizohej gjuha e pushtuesit, ngriheshin simbolet e tij fetare dhe shtetërore dhe, në fund, ky transformim përdorej si argument se territori kishte qenë “gjithmonë” serb. Toponimia shndërrohej kështu në një instrument të politikës territoriale dhe të prodhimit të kujtesës, përmes së cilës pushtimi synonte të fitonte pamjen e një të drejte historike. Në këtë mënyrë, toponimia nuk shërbeu vetëm si mjet identifikimi gjeografik, por si instrument i pushtetit politik, përmes të cilit administrata serbe synoi të transformonte kujtesën historike të territorit dhe ta paraqiste aneksimin si vazhdimësi historike. Në këtë kuptim, politika e toponimisë përbënte një instrument të ndërtimit të sovranitetit simbolik, përmes të cilit pushtimi ushtarak synonte të shndërrohej në një pretendim të qëndrueshëm historik, politik dhe territorial. 

Edhe Arbëri 25 kor 2026 Toponimet serbe “mirëmbahen” nga vetoja e deputetëve serbë

Ndryshimi i toponimeve shqiptare në territoret e pushtuara të Vilajetit të Kosovës pas vitit 1912 nuk ishte rezultat i një procesi spontan gjuhësor apo i një standardizimi administrativ, por pjesë e një politike shtetërore të serbizimit simbolik të territorit. Analiza e burimeve diplomatike austro-hungareze, hartografisë bashkëkohore, shtypit evropian dhe dokumentacionit historiografik tregon se emërtimet tradicionale vazhduan të përdoren deri në vendosjen e administratës serbe, ndërsa nomenklatura e re u institucionalizua si pjesë e konsolidimit të pushtetit në territoret e pushtuara. Rastet e Ferizajt, Shkupit dhe Hanit të Elezit dëshmojnë se riemërtimi nuk kishte vetëm funksion administrativ, por shërbente për afirmimin e autoritetit të pushtuesit, transformimin e peizazhit simbolik dhe ndërtimin e një narrative të re historike.

Duke u mbështetur në qasjen e critical toponymy, studimi argumenton se politika e toponimisë ishte një komponent i strategjisë më të gjerë të serbizimit simbolik, përmes së cilës administrata pushtuese synonte të riformësonte marrëdhënien ndërmjet territorit, identitetit dhe kujtesës historike. Në këtë kuptim, rasti i Kosovës nuk përfaqëson vetëm një episod të historisë lokale, por një shembull domethënës të përdorimit të toponimisë si instrument i pushtetit në kontekstet e pushtimit dhe të ndërtimit të shteteve kombëtare, duke e vendosur përvojën e Kosovës në debatin më të gjerë ndërkombëtar mbi politikën e emërtimit të hapësirës.