Claude Lefort, një lexim tjetër i romanit të Orwellit, “1984”

Është lajm i mirë që Teatri Kombëtar i Kosovës u ka hyrë përgatitjeve për ta vënë në skenë veprën e çmuar të George Orwellit, “1984”. Në këtë shkrim desha të përkujtoj mëvetësinë e interpretimit të kësaj vepre nga filozofi francez, Claude Lefort (1924-2010)

Subtiliteti i analizave të Lefortit mbi specificitetin e totalitarizmit si regjim politik, shpërfaqet edhe në interpretimin e tij të romanit të George Orwellit “1984”. Ky interpretim na ndihmon që të hetojmë veçantinë e këtij romani, nëpërmjet një ndriçimi të mëvetësishëm të fenomenit të totalitarizmit.

Në artikullin “Trupi i ndërmjetëm: 1984 i George Orwell”, Lefort zhvillon një lexim origjinal të kësaj vepre. Ai kritikon një varg të leximeve të cilat e kanë reduktuar këtë vepër në një skelet të qëruar. Ajo që është qëruar nga kjo vepër, për Lefortin, është pikërisht arti i Orwellit, sepse vepra është perceptuar jo si një roman, por si një përzierje “e esesë politike dhe science-fictionit”. Skeleti orvatet të thotë “esencën” e librit me disa formulime: “çdonjëri lëviz nën shikimin e Big Brotherit; jeta private është e shkatërruar, çdo banesë e ka një tele-ekran spiun; rregulloret përfshijnë të gjitha aspektet e jetës, edhe deri te praktika e seksualitetit; vlerat fundamentale janë përmbysur në dobi të parullave si ajo ‘lufta është paqe”. Këto tema që janë zhvilluar nga Hannah Arendt në veprën e saj “Origjinat e totalitarizmit”.

Besimi i verbër ndaj regjimit totalitar

Lefort mendon se pjesa thelbësore e romanit “1984” na mbetet e panjohur brenda atyre eseve politike, e madje edhe “qëllimi i veprës na ikën kësisoj”. Me qëllim që të na zbulojë përvojën e vet të botës totalitare, Orwelli, sipas Lefort, i hyn një hulumtimi letrar, brenda një regjioni i cili ”i shmanget dritës së papërpunuar të konceptit”, regjion në të cilin “zhbëhen kufijtë e të brendshmes dhe të jashtmes, ekzistencës personale dhe politikës”. Winstoni, nëpunës në Ministrinë e të Vërtetës të regjimit totalitar, i kapluar nga dyshimet, merr vendimin të shkruaj një ditar të vetin dhe i besohet një anëtari të rëndësishëm të Partisë, O’Brien, i cili prezantohet si agjent i konspiracionit: “Humbja e tij duket kësisoj, e provokuar nga besimi i pakusht që kishte për një kundërshtar të rremë të regjimit”. Por ajo duket së ishte paralajmëruar nga një nevojë dashurie për Zhylinë, e cila në fillim kishte nxitur tek ai një mosbesim dhe armiqësi. Por megjithatë, sipas Lefort, fati i Winstonit nuk është përcaktuar as nga O’Brien e as nga Zhylia, por nga vetë ai.

Arti i Orwellit, shkruan Lefort, është tejet i shquar, ngase ai nuk i vesh personazhit të tij asnjë ndjenjë tjetër veç asaj se gjithmonë e kishte ditur këtë. Ai e citon Orwellin: “Hapi i mbramë do të ishte diçka që do të ndodhte në Ministrinë e Dashurisë. Ai e kishte pranuar këtë. Fundi ishte i pranishëm brenda fillimit”.

Edhe EXPRESS 3 tet 2023 “1984” me fatin e së kaluarës parashikon të ardhmen

Lefort e çmon po kështu mjeshtërinë artistike të Orwellit edhe në një pasazh nga fillimi i librit, në të cilin ai evokon ëndrrën e Winstonit. Nëna e tij dhe motra e tij e shikonin nga një vend nëntokësor – nga fundi i një pusi ose nga një varrezë shumë e thellë. “Ai ishte jashtë”, shkruan Orwell, “në hapësirën me ajër dhe dritë, ndërkaq ato i tërhiqte vdekja nga poshtë. E ato ishin aty, ngase ai ishte atje lart”. Lefort e ndriçon këtu rrjetin e imazheve nga e kaluara dhe e tashmja të cilin ato e kapin.

Mirëpo, qëllimi i shkrimtarit nuk kufizohet vetëm në një përshkrim të gërshetimit të mendimeve të Winstonit, ngase ai synon të zbulojë “kërkimin e tij të dyfishtë të së vërtetës politike dhe të vërtetës e cila e kaplon atë si individ. Ai sugjeron se ajo që përbën ndërgjegjen e Winstonit, ajo që vë në lëvizje më së thelli mendimet e tij, dëshira e cila i ushqen, jo vetëm se është e përcaktuar për ta humbur atë, që nga dita e parë, sepse për atë dëshirë nuk ka vend në botën në të cilin ai jeton, por se ka diçka brenda tij që vihet në shërbim të fantazmës e cila e qeverisë totalitarizmin”. Lefort vë në pah hollësisht se në ç’mënyrë ndërgjegjja e revoltuar e Winstonit është një ndërgjegje “e shtrembëruar, e magjepsur me imazhin e trupit i cili është fshehur brenda tij sikurse që është e fshehur edhe e kaluara e tij”. Imazhe këto kompakte, të zymta, të zhveshura nga njerëzimi, imazhe të nëpunësve të ministrisë dhe militantëve të Partisë”. Mirëpo, Winstoni nuk është vetëm viktimë e përfaqësuesit të pushtetit totalitar, ai është së pari viktima e vetvetes, ngase kishte rënë në grackën e vet. Lefort e vë në dukje ambivalencën e vetëdijes mbi veten të Winstonit: pasioni i tij mbi kufishmërinë është në shërbim të lirisë së tij. E në anën tjetër, megjithëkëtë, Vetja luhatet përballë enigmës së trupit, të së kaluarës, të vdekjes: “Cilësia joshëse e trupit dhe e së kaluarës e vënë në dukje kësodore besimin në pavdekësi – në atë pavdekësi të cilën zëri i O’Brien e bën të kumbojë në apologjinë e Partisë”.

Zaten, kjo pavdekësi e Partisë ushqehet me vdekshmërinë e të burgosurve. Tortura e mbrame në dhomën 101 të Ministrisë së Dashurisë, e ekspozon Winstonin para rrezikut që të jetë i gëlltitur nga minjtë. Para kësaj sprove përfundimtare, ai i thotë vetes së është i kënaqur që nuk e ka tradhtuar Zhylian, gruan të cilën e dashuron. Mirëpo përballë minjve: “Gjithçka u bë e errët”, shkruan Orwelli. Ai u bë i çmendur, një kafshë që ulërit. Megjithatë, ai doli nga errësira ku ishte duke u kapur për një ide. Ishte vetëm një mënyrë dhe vetëm një për të shpëtuar. Ai duhej ta vinte një qenie tjetër njerëzore, trupin e një tjetri midis vetes dhe minjve (nënvizim i Lefortit). “Duke e tradhtuar dashurinë e vet, ai ia jap pëlqimin dhe dashurinë e vet Big Brother-it, regjimit totalitar. Skena me minj “e zbulon derën nëpër të cilën këta hynë: dera sekrete e fantazmës, ajo e cila mund të thuhet se është në thellësinë e vetes, për çdonjërin, apo si diçka mbrapa vetes. Ata hyjnë mbrapa tij… ”Mirëpo ata minj, siç na sugjeron Lefort, dalin po kështu nga vetja e tij, nga një derë e brendshme…”. Ngase në këtë situatë, del Winstoni si djalë i vogël, gllabërues dhe i egër, djalë i cili gllabëronte madje edhe një copë çokollatë e cila i takonte motrës së tij: “Miu i ndyrë”, shkruan Lefort, “objekti të cilin Winston nuk mundet as ta durojë e as ta shikojë, është pjesërisht vetja e tij.” Lefort na sugjeron kësisoj se një pistë e mundshme e kërkimit do të ishte ajo që e lidh imazhin e trupit të ndërmjetëm përballë tmerrit “nga një gllabërim ku shuhet dallimi midis gllabëruesit dhe të gllabëruarit[…].”

Mirëpo, Winstoni do të ndjekë megjithatë një pistë tjetër, atë që do t’ia bënte të mundur të eksplorojë “domethënien politike dhe ontologjike të trupit të ndërmjetëm”, trupit të cilin e kishte vërë midis vetes dhe të dashurës së vet.

Amputimi i imazhit të trupit të dashur

Orwell, kësodore, nuk na sugjeron vetëm se shkatërrimi i vetëdijes mbi veten është njëherazi gati si shkatërrim i trupit të vet: shkatërrim ky që shoqërohet me “amputimin e imazhit të trupit të dashur.” Duke e sakrifikuar trupin e Zhylias, “ai e ka shkatërruar mishin e mishit të vet”, atë që i ka bërë të mundur ta ushqejë aty dashurinë e vet, dëshirën e vet dhe vetëdijen mbi veten e tij. Winstoni kësisoj e ka zëvendësuar trupin e dashur të Zhylias me trupin e Big Brotherit, i cili i duket i përjetshëm, e i cili njëherësh “e shpronëson nga vetvetja e tij, duke e zhytur brenda qenies së përbashkët të Partisë.” Lefort dikton brenda paraqitjes së aventurës së Winstonit zbulimin e “diçkaje nga esenca e totalitarizmit”. Në fakt, kërkimi i të vërtetës te Winstoni është “i drejtuar nga siguria për pashkatërueshmërinë e asaj që shfaqet dhe asaj që ka qenë, e cila njëherazi i kundërvihet sigurisë totalitare, por edhe nuk është e huaj për të.” Sipas Lefort, O-Brien dëshmon kësodore se “robëria mund të shkojë shumë larg edhe aty ku lirinë duket se e kërkojmë me ngulm.” Ky eksperimentim mbi kufijtë deri te të cilët shtrihet sundimi totalitar lidhet me sa duket me atë që ushtrohet brenda kampit.

Edhe Kulturë 2 tet 2023 “1984” me fatin e së kaluarës parashikon të ardhmen

Ndonëse nuk pretendon ta heqë enigmën me të cilën na ballafaqon sistemi totalitar komunist, Lefort megjithatë mendon se mund ta ndriçojë atë duke e paraqitur si “një mënyrë e re dominimit në të cilin është mjegulluar kundërvënia midis sunduesve dhe të sunduarve, apo më përgjithësisht, e asaj lartë dhe asaj poshtë, e në të cilën njëherazi hiqet parimi i dallimit midis vendeve ku aksioni, njohja, imagjinata ushtrohen brenda sprovës së kufirit. “Synimi i këtij lloji të sundimit është”, për Lefort, “ngurtësimi i sociales në brendi, mbyllja e sociales brenda vetes dhe ndonëse ai shoqërohet me një diskurs mbi krijimin e një bote të re dhe të një njeriu të ri, (në veçanti me paraqitjen e rekordeve të prodhimit industrial) dhe me thirrjet e pandërprera të mobilizimit të energjive kolektive”.

1984 në Teatrin Kombëtar të Kosovës

“1984”, shfaqja tjetër, bazuar në romanin e autorit anglez i cili u botua për herë të parë me 8 qershor 1949, vjen i përpunuar në skenë nga regjisori Igor Mendijsky. Provat për shfaqjen kanë filluar pak ditë më parë.

Regjisor: Igor Mendijsky

Luajnë: Adrian Morina, Ard Islami, Arta Selimi, Edona Reshitaj, Flaka Latifi, Shpejtim Kastrati, Xhejlane Godanci dhe Ylber Bardhi.

Konsulent artistik: Imer Kutllovci

Skenograf: Mentor Berisha