“Manifesta” i shndërron në galeri të përkohshme kishat jofunksionale në Gjermani

Nën titullin “Kjo nuk është një kishë”, programi kryesor përfshin artistë ndërkombëtarë që krijojnë vepra arti të porositura për 12 kisha që kanë dalë jashtë përdorimit në Bochum, Duisburg, Essen dhe Gelsenkirchen. Rënia e madhe e pjesëmarrjes në kishat katolike dhe protestante nxjerr në pah tkurrjen e bashkësive fetare në rajonin Ruhr, zonën më të madhe metropolitane të Gjermanisë. Dhjetëra vende adhurimi çshenjtërohen çdo vit

Edicioni i 16-të i “Manifestas” – bienales nomade evropiane për art bashkëkohor dhe zhvillim urban – po zhvillohet këtë vit në rajonin Ruhr në Gjermaninë Perëndimore.

Nën titullin “Kjo nuk është një kishë”, programi kryesor përfshin artistë ndërkombëtarë që krijojnë vepra arti të porositura për 12 kisha që kanë dalë jashtë përdorimit në Bochum, Duisburg, Essen dhe Gelsenkirchen.

Mes tyre përfshihet instalacioni në shkallë të gjerë i artistit gjerman, Emil Walde, i bërë nga dritare të vjetra xhami me rrjetë, të dëmtuara, nga Stacioni Qendror i Duisburgut, të cilat po ekspozohen brenda kabinave të rrëfimit në kishë.

Ndërkohë, Kisha e Shën Anës në Gelsenkirchen po paraqet një ekspozitë me vepra të artistëve të njohur ndërkombëtarisht si Ming Wong, Philipp Gufler dhe Cana Bilir-Meier. Programi ofron gjithashtu një mundësi të rrallë për t’u mbledhur dhe për të luajtur basketboll brenda një kishe.

Rënia e madhe e pjesëmarrjes në kishat katolike dhe protestante nxjerr në pah tkurrjen e bashkësive fetare në rajonin Ruhr, zonën më të madhe metropolitane të Gjermanisë. Dhjetëra vende adhurimi çshenjtërohen çdo vit.

E gjithë kjo filloi gjatë Luftës së Dytë Botërore, kur rajoni perëndimor i Ruhrit goditej shpesh nga bombardimet e aleatëve me objektiva që përfshinin si zonat industriale ashtu edhe qendrat e qyteteve.

Qëllimi ishte të thyhej morali i qytetarëve. Dëmet ishin shkatërruese ku pësuan lagje të tëra të Dortmundit, Gelsenkirchenit dhe Bochumit që në fund të luftës ishin kthyer në rrënoja.

As kishat nuk u kursyen. Ndërsa strehimi ishte fokusi kryesor i rindërtimit, kishat konsideroheshin gjithashtu vende të rëndësishme për njerëzit për të ushtruar besimin, për të gjetur ngushëllim dhe për të ndërtuar komunitet.

Republika e re Federale e Gjermanisë – ku u ndërtuan dukshëm më shumë kisha sesa në Republikën Demokratike Gjermane – mundi të mbështetej në një numër të madh arkitektësh që kishin përqafuar modernizmin edhe para Luftës së Dytë Botërore dhe ishin larguar nga stilet tradicionale.

E nxitur nga ndryshimet shoqërore dhe ndarja e kishës nga shteti, një fazë shumë eksperimentale e arkitekturës së kishave kishte lindur tashmë para luftës.

Shumë nga këta arkitektë vazhduan punën e tyre edhe në periudhën pas luftës gjë që rezultoi e dobishme edhe politikisht për vendin.

“Republika e Gjermanisë ishte në gjendje të paraqitej si një vend progresiv, i hapur dhe modern në skenën ndërkombëtare”, shpjegoi Manuela Klauser, historiane arti dhe anëtare e grupit kërkimor “Transformimi i Hapësirave të Shenjta” në Universitetin e Bonnit.

Duke punuar brenda kishave që në pamje të parë dukeshin konservatore, arkitektët mundën t’i riktheheshin një periudhe paranaziste kur Gjermania kishte përqafuar këto “ide me mendje të hapur shumë përpara shumë vendeve të tjera”.

Kështu, arkitektët rindërtuan kisha historike të shkatërruara ose të dëmtuara, planifikuan të reja dhe mbikëqyrën ndërtimin e tyre.

Rudolf Schwarz (1897–1961) ishte forca krijuese pas shumë kishave katolike. “Për momentin, ne po ndërtojmë pothuajse vetëm kisha. Çdo herë, është një punë e vështirë dhe dëshpëruese. Mund të mendosh se po përmirësohemi, por në të vërtetë ndodh e kundërta bëhet gjithnjë e më e vështirë”, kishte thënë ai në vitin 1957.

Dendësia e lartë e kishave në rajonin Ruhr u nxit drejtpërdrejt nga peshkopët, dhe rreth një mijë prej tyre u ndërtuan.

Ato u quajtën “kisha sandalesh”, sepse besimtarët mund t’i arrinin brenda pak minutash — madje edhe me sandale, nëse kishin fjetur më gjatë të dielën dhe donin të arrinin në meshë në kohë.

“Kisha duhej të ishte në qendër të jetës së njerëzve”, ka treguar Klauser. “Nuk bëhej fjalë vetëm për pjesëmarrjen e rregullt në shërbesa, por edhe për shërbime praktike shoqërore që lidhnin lagjet, si bibliotekat komunale apo programet për të moshuarit dhe fëmijët”.

Materialet e reja të ndërtimit ishin të pakta pas luftës, kështu që arkitektët shpesh përdornin sasinë e madhe të rrënojave nga ndërtesat e shkatërruara.

Kjo qasje shihet qartë në Kishën Protestante Gethsemane në Bochum, një nga 43 të ashtuquajturat “kisha emergjente të Bartningut” në Gjermani, të emëruara sipas arkitektit Otto Bartning (1883–1959).

Ashtu si Rudolf Schwarz, edhe ai ishte një figurë udhëheqëse në arkitekturën moderne të kishave gjatë Republikës së Vajmarit dhe pas vitit 1945. Ajo që i dallonte këto kisha ishte fakti që ato dorëzoheshin si komplete të parafabrikuara.

Një strukturë druri e prodhuar në masë formonte bazën së bashku me çatinë, ndërsa komunitetet lokale shtonin themelet dhe muret.

Komunitetet mund të zgjidhnin vetë materialet për mbushjen e mureve dhe për muret rrethuese, si dhe ta përshtatnin dhe zgjeronin ndërtesën sipas nevojave të tyre.

Manuela Klauser ka treguar se programi i kishave emergjente nuk kishte vetëm një qëllim arkitektonik, por plotësonte edhe nevoja shoqërore.

“Njerëzit nuk ndiheshin të përjashtuar duke u dhënë një ndërtesë të përfunduar. Ata ftoheshin të merrnin pjesë në krijimin e saj. Kjo përvojë e përbashkët ndërtimi ndihmoi në forcimin e vetë komunitetit”.

Si paratë ashtu edhe koha ishin të kufizuara, duke mos lënë vend për madhështi, ndërsa shfaqjet pretendencioze do të kishin qenë të papërshtatshme për kohën.

Në vend të kësaj, synimi ishte të krijohej një kundërpeshë ndaj strukturave imponuese dhe monumentale të lidhura me periudhën naziste.

Kishat moderniste kishin pak të përbashkëta me ndërtesat madhështore të shekujve të kaluar, të cilat synonin të nderonin Zotin përmes bukurisë së tyre. Në fakt, disa prej tyre duken mjaft të thjeshta sot.

“Këto kisha u projektuan për vendbanime të reja në zhvillim”, ka treguar Klauser. “Ato synonin t’i prezantonin njerëzit me një ideal të ri demokratik dhe të ndërtoheshin në të njëjtin nivel me ta, duke përdorur materiale nga jeta e përditshme”.

“Një tipar përcaktues i planifikimit bashkëkohor të ndërtimit të kishave është padyshim ideja se ne nuk po ndërtojmë për përjetësi … siç ishte shpesh synimi në shekujt e mëparshëm”, shkruhej në një artikull të vitit 1963 në gazetën javore protestante “Der Weg”. “Ndërtuesit modernë të kishave ndërtojnë për njerëzit e sotëm. Ata marrin parasysh të nesërmen, jo të pasnesërmen”.

(Marrë nga DW)