Tronditja energjetike kërkon një strategji industriale të gjelbër

Në një epokë trazirash gjeopolitike, qëndrueshmëria ekonomike kërkon ndryshime jo vetëm në llojet e energjisë që konsumojmë, por edhe në mënyrën se si, ku dhe nga kush prodhohen gjërat. Përmes një strategjie industriale të gjelbër të orientuar nga misioni dhe një kornize makroekonomike që mbështet investimet strategjike publike, qeveritë mund të sigurojnë njëkohësisht standardet e jetesës dhe qëndrueshmërinë ekonomike

Lufta SHBA-Izrael kundër Iranit ka destabilizuar të gjithë Lindjen e Mesme, ka shkaktuar një kosto të madhe njerëzore dhe mjedisore, dhe ka sjellë një nga luhatjet më të mëdha të çmimeve të naftës të regjistruara ndonjëherë. Ndërsa pasojat po përhapen në tregjet globale të aksioneve dhe po rrisin kostot e huamarrjes për qeveritë, politikëbërësit duhet të kuptojnë se kjo tronditje energjetike nuk është një krizë e izoluar dhe afatshkurtër. Ajo përfaqëson realitetin tonë të ri.

Në një epokë trazirash gjeopolitike, qëndrueshmëria ekonomike kërkon ndryshime jo vetëm në llojet e energjisë që konsumojmë, por edhe në mënyrën se si, ku dhe nga kush prodhohen gjërat. Përmes një strategjie industriale të gjelbër të orientuar nga misioni dhe një kornize makroekonomike që mbështet investimet strategjike publike, qeveritë mund të sigurojnë njëkohësisht standardet e jetesës dhe qëndrueshmërinë ekonomike.

Masat e menjëhershme për të mbrojtur familjet dhe bizneset nga rritja e kostove duhet të projektohen në mënyrë që të avancojnë qëllime më të mëdha ekonomike. Nëse një politikë shërben vetëm për të mbështetur fitimet e karburanteve fosile, ajo duhet të konsiderohet dështim.

Ky është momenti për një qasje të re. Tronditjet inflacioniste të energjisë të nxitura nga konfliktet gjeopolitike po bëhen gjithnjë e më të zakonshme. Irani kërcënoi të mbyllë Ngushticën e Hormuzit gjatë luftës 12-ditore në qershorin e kaluar, dhe tani e ka realizuar këtë, duke çuar çmimet e naftës mbi 100 dollarë për fuçi për herë të parë që nga pushtimi i Ukrainës nga Rusia në vitin 2022.

Mbretëria e Bashkuar, e cila u godit më rëndë se çdo vend tjetër në Evropën Perëndimore katër vjet më parë, për shkak të varësisë së madhe nga gazi natyror dhe mungesës së theksuar të kapaciteteve të magazinimit, është një shembull paralajmërues për çdo vend që ende është i gatshëm të rrezikojë ekspozim të lartë ndaj goditjeve të papritura të furnizimit. Pavarësisht përparimit që Sekretari britanik i Energjisë Ed Miliband ka bërë në avancimin e misionit të tij “Clean Power” për dekarbonizimin e rrjetit elektrik, lidhja midis çmimeve të gazit dhe energjisë elektrike nuk është ndërprerë. Çmimet me shumicë të energjisë në Mbretërinë e Bashkuar janë rritur me rreth 50% që nga fillimi i luftës me Iranin.

Do të ishte gabim që ekonomitë e zhvilluara të ndjekin shembullin e Presidentit amerikan Donald Trump dhe të rrisin edhe më tej mbështetjen për karburantet fosile, të cilat po nxisin paqëndrueshmërinë e çmimeve të energjisë dhe po përdoren si mjete presioni ushtarak. Mbretëria e Bashkuar – dhe të gjitha ekonomitë e tjera – do të jenë më të sigurta nëse furnizimi me energji elektrike vjen nga burime të pastra dhe vendase dhe, përtej rrjetit, duke transformuar mënyrën si lëvizim, ndërtojmë dhe jetojmë.

Por arritja e këtij objektivi kërkon veprim të koordinuar ndërmjet ministrive që mbulojnë strehimin, transportin, shkencën dhe teknologjinë, si dhe financat. Misionet qeveritare duhet të vendosin një objektiv të madh, ambicioz (“moonshot”) për të gjitha institucionet përkatëse, sepse kështu mobilizohen investimet e nevojshme ndërsektoriale.

Rreziku i një krize të re të shtrenjtimit të jetesës po bëhet gjithnjë e më i madh si rezultat i kësaj tronditjeje. Në Mbretërinë e Bashkuar, për shembull, rënia e parashikuar e inflacionit nga 3.4% në 2.3% këtë vit është tashmë e komprometuar, dhe ministrja e financave Rachel Reeves po përballet me presion në rritje për të mbrojtur familjet nga vështirësi të mëtejshme. Ushqimi dhe energjia përbënin rreth gjysmën e rritjes prej 9% të çmimeve të konsumit në vitin 2022. Një dinamikë e ngjashme, madje edhe më e fortë, mund të shfaqet tani, ndërsa kërcënimet gjeopolitike dhe ndryshimet klimatike po përkeqësohen dhe po prishin rendimentet bujqësore dhe rrugët e transportit në mbarë botën.

Për më tepër, ka prova të shumta që tregojnë se fitimet e korporatave ishin një burim kryesor i inflacionit në vitet 2022-23. Kjo tronditje energjetike u mundësoi kompanive të realizojnë fitime të tepërta thjesht sepse zotëronin asete të rralla, jo sepse kishin rritur produktivitetin. Roli i duhur i qeverisë është të sigurojë që krizat të mos përfitojnë një grup i vogël aksionarësh në kurriz të të gjithëve. Me përgjigjen e duhur, krizat mund të shndërrohen në mundësi për të nxitur aktivitetin ekonomik real dhe transformime më të gjera ekonomike.

Kryeministri britanik Keir Starmer dhe Reeves, për shembull, kanë shpallur një politikë “zero tolerancë” ndaj rritjeve abuzive të çmimeve, gjë që ka shkaktuar pakënaqësi te shitësit e karburanteve. Por detajet e një politike të tillë janë vendimtare. Skema britanike e viteve 2022-23 për Garantimin e Çmimit të Energjisë kufizoi pagesat e familjeve duke subvencionuar furnizuesit dhe më pas duke u përpjekur të taksonte fitimet e papritura. Spanja dhe Portugalia gjetën një mënyrë më të mirë duke kufizuar koston e gazit të përdorur për prodhimin e energjisë elektrike, duke i kufizuar fitimet e tepërta që në burim.

Kjo qasje e dytë, e kombinuar me një zgjerim ambicioz të energjisë së rinovueshme, rezultoi më efektive. Çmimet e energjisë elektrike në Spanjë ishin 57% më të ulëta se mesatarja evropiane në gjysmën e dytë të vitit 2022. Gazi i shtrenjtë tani përcakton çmimin e energjisë elektrike vetëm 15% të kohës në Spanjë, krahasuar me 89% në Itali. Nëse synimi është të promovohet rritja e qëndrueshme, është më mirë të vendosen marrëdhënie ekonomike të drejta që në fillim sesa të lejohen fitime monopoliste dhe më pas të tentohet të taksohen.

Tronditjet energjetike përhapen në të gjithë ekonominë, sepse nafta dhe derivatet e saj mbeten inpute kyçe në prodhim, transport dhe bujqësi. Për më tepër, rritja e normave të interesit nga bankat qendrore – mjeti kryesor aktual për luftimin e inflacionit – vetëm sa do ta përkeqësonte situatën. Rritja e normave e bën investimin më të shtrenjtë, përfshirë financimin për energjinë e rinovueshme, pa adresuar shkaqet e inflacionit nga ana e ofertës.

Më keq akoma, normat e huamarrjes sovrane do të rriten ndërsa investitorët reflektojnë këto tendenca, duke kufizuar më tej investimet publike në arsim, shëndetësi dhe infrastrukturë. Për të shmangur këtë spirale negative, qeveritë duhet të ndalojnë së mbështeturi kaq shumë te bankat qendrore dhe të fillojnë të adresojnë inflacionin në burim.

Për fat të mirë, investimi i gjelbër është një zgjidhje fitim-fitimi. Përveç zbutjes së ndryshimeve klimatike, efektet e tij anësore çojnë në produktivitet më të lartë, vende pune cilësore dhe standarde më të mira jetese. Kur këto merren parasysh, investimi shpërblehet vetvetiu. Vetëm javën e kaluar, organi i pavarur britanik për klimën konfirmoi se çdo paund i investuar për të arritur objektivat neto-zero gjeneron rreth 2-4 paund vlerë, së bashku me përfitime të tjera si ajër më i pastër, shtëpi më të ngrohta dhe dieta më të shëndetshme.

Kjo krizë energjetike është një moment për shtetet sipërmarrëse që të zhvillojnë kapacitetet, mjetet dhe institucionet e nevojshme për të siguruar nevojat bazë me çmime të përballueshme, për të parandaluar përfitimet abuzive dhe për të nxitur një transformim industrial. Siç theksoi John Maynard Keynes gati një shekull më parë, shteti duhet të ofrojë drejtim dhe investim kur besimi i sektorit privat dhe konsumatorëve bie. Qeveritë nuk duhet të paralizohen nga kjo tronditje e fundit. Ajo duhet të nxisë veprime vendimtare për të minimizuar vuajtjet njerëzore dhe për të investuar në qëndrueshmëri afatgjatë ekonomike.

Autorja është profesoreshë në University College London dhe Drejtoreshë Themeluese e Institutit për Inovacion dhe Qëllim Publik në UCL. Ajo është autore e shumë librave, përfshirë The Big Con: How the Consulting Industry Weakens Our Businesses, Infantilizes Our Governments and Warps Our Economies (Penguin Press, 2023) dhe librin e ardhshëm The Common Good Economy: A New Compass (Allen Lane, qershor 2026).