Mozaikët e antikitetit të vonë – gjurmë të kishave të hershme në Berat

Dy mozaikë nga antikiteti i vonë, të gjetur në vende të ndryshme të Beratit ofrojnë dëshmi të reja për jetën fetare dhe kulturore të Antipatreas antike – qyteti që dikur ekzistonte në vendin ku sot ndodhet Berati. Shumë shtresa më të vjetra kanë mbetur të fshehura nën qytetin e ndërtuar më vonë. Pikërisht për këtë arsye kërkimet arkeologjike në Berat shpesh sjellin zbulime befasuese sikurse dy mozaikët

Dy mozaikët e antikitetit të vonë, të zbuluar nën qytetin e sotëm të Beratit në Shqipëri, janë dëshmi të reja për ekzistencën e kishave të hershme të krishtera në Antipatrean antike. Thellë nën rrugët historike të qytetit të Beratit në Shqipërinë qendrore, arkeologët kanë zbuluar gjurmë të një bote të hershme të harruar të krishterë. Dy mozaikë nga antikiteti i vonë, të gjetur në vende të ndryshme të qytetit, japin njohuri të reja për jetën fetare dhe kulturore të Antipatreas antike – qyteti që dikur ekzistonte në vendin ku sot ndodhet Berati. Të thënat e reja janë shpalosur në punimin shkencor të botuar së fundmi nga dyshja Elda Omari dhe Ols Lafe. 

Sot Berati njihet si një lokalitet i përfshirë në listën e Organizatës së Kombeve të Bashkuara për Edukim, Shkencë dhe Kulturë – UNESCO dhe si një nga qytetet historike më të ruajtura në Ballkan, i njohur për shtëpitë e bardha dhe arkitekturën osmane. Megjithatë, historia e këtij vendi është shumë më e vjetër dhe gjurmët arkeologjike tregojnë se zona ka qenë e banuar që në epokën e bronzit.

Antipatrea – qyteti antik nën Beratin modern

Në kohën antike qyteti njihej si Antipatrea (greqisht: Ἀντιπάτρεια). Ai ndodhej në një pozicion strategjik në luginën e lumit Osum, në kryqëzimin e rrugëve që lidhnin brendësinë e Ballkanit me rrjetet tregtare mesdhetare.

Gjatë shekujve qyteti është shkatërruar dhe rindërtuar disa herë, në periudhat romake, bizantine dhe më vonë osmane. Për këtë arsye shumë shtresa më të vjetra kanë mbetur të fshehura nën qytetin e ndërtuar më vonë. Pikërisht për këtë arsye kërkimet arkeologjike në Berat shpesh sjellin zbulime befasuese.

Zbulime të rastësishme nxjerrin bazilika të hershme të krishtera

Mozaiku i parë u zbulua në vitin 2012 gjatë punimeve infrastrukturore brenda kalasë mesjetare të Beratit. Gjatë vendosjes së instalimeve të ujësjellësit, punëtorët në një thellësi rreth 1.8 metrash hasën në një dysheme të zbukuruar. Kërkimet arkeologjike treguan se bëhej fjalë për një fragment të një dyshemeje më të madhe mozaiku që me shumë gjasë i përkiste një bazilike të hershme të krishterë.

Mozaiku i dytë u zbulua në vitin 2018 gjatë punimeve për sistemin e drenazhimit në pjesën e poshtme të qytetit. Ai ndodhej pjesërisht nën themelet e një xhamie. Edhe pse deri tani është studiuar vetëm një pjesë e vogël, arkeologët mendojnë se edhe ky mozaik i përkiste një kishe të krishterë që ndodhej jashtë mureve antike të qytetit. Këto dy gjetje tregojnë se Antipatrea në antikitetin e vonë kishte disa kisha, gjë që dëshmon për ekzistencën e një komuniteti të gjallë të krishterë.

Motive gjeometrike dhe mbishkrime greke

Dyshemeja më mozaikë e gjetur brenda kalasë është mbresëlënëse. Bëhet fjalë për një dysheme polikrome me përmasa rreth 6 me 3.3 metra, e përbërë nga rrasa gëlqerore dhe qeramike me madhësi rreth një centimetër. Mbizotërojnë nuanca të bardha, të kuqe, rozë, gri dhe të zeza. Dekorimi është i organizuar në panele me motive të ndryshme gjeometrike. Në disa pjesë gjenden edhe fragmente mbishkrimesh greke që ndoshta përmbanin përkushtime ose emrat e donatorëve që financuan ndërtimin e kishës.

Mozaiku i dytë, i gjetur në qytetin e poshtëm, përmban motive gjeometrike dhe tekst greqisht mbi një sfond të bardhë. Një fjalë është ruajtur qartë: Theotokos, që do të thotë “Hyjlindësja” ose “Nëna e Zotit”. Mbishkrimi që përmend termin “Theotokos” është një gjurmë e rëndësishme për datimin e mozaikut. Ky titull mori një vend qendror në teologjinë e krishterë pas Koncilit të Efesit në vitin 431.

Për këtë arsye studiuesit mendojnë se mozaiku është krijuar pas këtij eventi. Në kombinim me gjetje të tjera arkeologjike, si monedhat e gjetura në shtresat mbi mozaik, ndër të cilat edhe një nga koha e perandorit Justinian II, supozohet se mozaiku daton nga fundi i shekullit V ose fillimi i shekullit VI të erës sonë.

Mjeshtër lokalë dhe lidhje artistike rajonale

Karakteristikat stilistike të mozaikëve të Beratit kanë shumë ngjashmëri me dyshemetë e hershme të krishtera në të gjithë Ballkanin dhe Mesdheun. Motive të ngjashme njihen nga kishat në Itali, Maqedoninë e Veriut dhe pjesë të tjera të rajonit. Megjithatë, studiuesit mendojnë se mozaikët janë punuar nga mjeshtër lokalë. Materialet e përdorura – guri gëlqeror dhe terrakota – përputhen me burimet që gjenden në rajon. Stili është veçanërisht i ngjashëm me mozaikët nga lokalitete të afërta si Bylisi dhe Butrinti. Kjo tregon se ka ekzistuar një rrjet zejtarësh që udhëtonin mes qyteteve dhe dekoronin kishat e hershme të krishtera në të gjithë Ballkanin. Pavarësisht rëndësisë së këtyre zbulimeve, të dy mozaikët janë studiuar vetëm pjesërisht. Njëri prej tyre madje është mbuluar sërish me një shtresë mbrojtëse rëre për ta ruajtur deri në kërkimet të ardhshme. Arkeologët besojnë se gërmimet sistematike në Berat mund të zbulojnë edhe më shumë kisha, ndërtesa dhe artefakte nga periudha romake dhe antikiteti i vonë.