Surroi: Në PIKË, vazhdojmë bashkëbisedimin me Blerim Shalën. Blerim, mirë se vjen. E lamë në “PIKËN” e fundit, herën e kaluar, me përgatitjet për Rambouillet, dhe tash jemi në janar të vitit 1999, po përgatitemi për Rambouillet, por s’dimë kush do të shkojmë.
Shala: Po, derisa caktohet konferenca, madje definohen edhe parimet e panegociueshme të Grupit të Kontaktit, qëpak a shumë e definonin territorin e negociatave në Rambouillet...
Surroi: Që ishte çka?
Shala: Po ishte definimi i një statusi kalimtar të Kosovës, normalisht imponimi i paqestë gjitha ato materiale posa të kishim folur, në ndërkohë ishin artikuluar në ato dhjetë pikat. E pika më e rëndë ka qenë pandryshueshmëria e kufijve, për neve.
Po, normalisht ajo ka qenë pjesë e një parimi të Konferencës Sigurisë të Bashkëpunimit Evropian (KSBE, më vonë OSBE, v. j.) prej vitit 1975. Aty është pandryshueshmëria e kufijve në mënyrë të njëanshme, se normalisht...
Surroi: ... dhe me dhunë
Shala: ... po edhe me dhunë, se po ndryshe me dakordim, me pajtim kanë mund të ndryshohen. Po ne ishim në hulumtim e sipër të përbërjes së delegacionit të Kosovës, sepse tashmë dihej që kush prej krahëve politik dhe ushtarak duhej të ishte i pranishëm. Pra, LDK-ja ishte atëherë edhe LDSH-ja (LBD-ja) e profesorit Rexhep Qosja në anën politike dhe ishte UÇK-ja si strukturë politiko-ushtarake me drejtorinë politike dhe metë gjitha strukturat e veta dhe ishim unë dhe ti, pasi kishim pasë përvojë edhe në këtë proces prej vitit 1998 e tutje.
Dhe patën mbetë që UÇK-ja ta dërgojë një porosi publike, a do me shku në konferencë të Rambouilletsë apo jo, sepse, Adem Demaçi pati dalë me një qëndrim kategorik kundër, duke qenë i bindur që kjo konferencë nuk do të ofrojë atë për të cilën ne ia kishim synu që nga viti 1990/91.
Realisht ne e dijshim që rendi që të mbërrijë pavarësia në këtë konferencë nuk ishte. Askush prej nesh që kemi shku në fund në konferencë, nuk e kemi pasë këtë bindje, por si po ashtu e kemi pasë bindjen që me këtë konferencë fillon hapi i parë, shënohet hapi i parë në procesin i cili do të sjellë pavarësinë.
Surroi: Edhe pse kjo çështje që po e thua ti, nuk ka qenë krejtësisht e qartë për të gjithë, as jashtë delegacionit as brenda delegacionit.
Shala: Po, po.
Surroi: Për shembull, njëri prej këshilltarëve, një jurist eminent i asaj kohe, ose i konsideruar eminent, na dërgon faks atje në Rambouillet, dhe thotë: ”Pika e parë: Mos pranoni asnjë gjë që nuk është pavarësia e Kosovës”.
Shala: Po, po, e di mirë atë episod.
Një prej episodeve shumta me atë jurist që lidhen, por po them, ne që shkuam, duke përfshirë delegacionin e UÇK-së, nuk ka pasë..., normalisht synimi jonë ka qenë që të sigurohet një dokument sa më i mirë e mundshëm të arrihet që NATO të vendoset në Kosovë, sepse e dinim që është kusht për gjithçka tjetër, dhe që të mos mbyllet rruga për pavarësi.
Kjo ishte ideja...
Surroi: ... që të hapet një proces i cili çon te përcaktimi i statusit Kosovës.
Shala: Dhe, kur UÇK-ja e tha ‘po-në’, atëherë u pa e qartë që ne po shkojmë në Rambouillet, LDK-ja e caktoi delegacionin e vet, LDSH-ja po, UÇK-ja po, edhe unë e ti ishim 16 përfaqësues të delegacionit të Kosovës dhe ne synuam të shkojmë të premten, nëse s’gaboj në Rambouillet, me 5 shkurt, po nuk arritëm për shkak që autoritetet serbe nuk lejuan që delegacioni i UÇK-së të hipte me neve në aeroplanin ushtarak.
Ishte aeroplan ushtarak i madh, me të cilin do të shkojmë në vazhdimin e konferencës në Paris dhe në fund do të detyruam të shkojmë të nesërmen ditën e Konferencës me dy aeroplanë që na i solli vetë presidenti Chirac, ishin aeroplanët e presidentit Chirac dhe atëherë u bëmë bashkë delegacioni, u ndamë me dy aeroplanë dhe u nisëm me një përshtypje që është e domosdoshme të marrim pjesë dhe është e domosdoshme që të provojmë ta sigurojmë maksimumin në këtë konferencë.
Surroi: A ishte interesant se disa prej njerëzve nuk njiheshim mes vete. Ishte hera e parë që shiheshim... Azem Sylën s’e kam njohur... nejse... ti ke pas një takim me të.
Shala: Një takim e kam pasur.
Xhavit Halitin e kemi njohur unë edhe ti. Hashim Thaçin e kam njohur prej vitit 1991... edhe ti e ke njohur, por ndoshta ke harru, sepse pat ardhë me një takim në Sindikatën e pavarur, bashkë me Fisnik Cukajn.
Surroi: Jo. nuk kam harruar.
Shala: Fisniku dhe Hashimi patën ardhë si përfaqësues të Unionit të Studentëve dhe patën pasë debat pikërisht se çfarë rezistence të bëjmë, të kujtohet me siguri, dhe ishte edhe kriza e lokaleve të studentëve.
Pra, edhe normalisht ishte një momentum i ri.
U njohtëm me njëri-tjetrin. Ata që nuk njiheshin... edhe pse Hashimi do të vjen te ne atë mbrëmje, shtunën, nuk do të vjen gjatë ditës me delegacionin në Kështjellën e Rambouilletsë edhe ne të tjerët do të udhëtojmë goxha shpejt, për tri orë do të mbërrijmë në Paris edhe do të shkojmë drejtpërdrejt... vetëm e kemi lanë valixhet edhe na kanë thirrë menjëherë se po hapet Konferenca.
Surroi: Po një ditë më herët, atë ditë para se të niseshim, jemi parë në “KOHA Ditore”, sepse e pashë që do të jemi në një telashe të madhe, dhe sugjerova që të kemi një marrëveshje konsensuale: pra që marrëveshja, cilado marrëveshje që do të nënshkruhej, nuk do të vlente nëse nuk e nënshkruanin të gjithë faktorët. Dhe kjo u pranua nga, atëherë, profesor Agani ishte, doktor Qosja ishte në takim.
Shala: Edhe Hydajeti (Hyseni) dhe Mehmeti (Hajrizi).
Surroi: Edhe Mehmeti. Edhe Bajrami (Kosumi) paska qenë.
Shala: Edhe Bajrami. Po, dhe është fotografia. Është fotografia.
Surroi: Dhe kjo u pranua atje, Por kur e çela këtë punë në Rambouillet, atë natë Azem Syla tha jo, edhe e preu atë bisedë, tha s’ka pa Hashimin s’merremi vesh.
Në atë moment ata ia dhanë të drejtën e vetos, faktikisht, Hashimit.
Shala: Ishte, mendoj që dakordimi tjetër, nëse s’gaboj në redaksinë e “KOHËS Ditore”, ka qenë që nëse është e mundur, delegacioni të udhëhiqet nga përfaqësuesi i UÇK-së.
Surroi: ... meqenëse ata e patën si parakusht dhe LDK-ja e kishte telashe këtë punë. Ne provuam që t’i afrojmë, dhe që nuk do të ishte ndonjë telashe që kryesimin ta bënte, sepse e gjetëm edhe zgjidhjen në Rambouillet që do të ishte Kryesia.
Shala: ... kryesia e delegacionit, pastaj do të jetë edhe grupi politiko-strategjik që do ta bënte pak a shumë delegacioni amerikan me ne, me disa prej nesh. Kështu që atë natë në parim jemi dakordu që t’i trajtojmë temat pasardhëse dhe që dikush nga UÇK-ja të jetë kryesues i delegacionit, Po me kaq e patëm lanë, nuk ka qenë fare diskutimi i madh domethënë. Për mua atë natë ka qenë më me rëndësi që më pat ftu ambasadori Hill në dhomën e tij për m’i tregu se ku do të gjendemi, se siç e përmenda edhe në emisionin e kaluar, ne akoma nuk dishim përmbajtjen e ofertës...
Surroi: ... e marrëveshjes...
Shala: ... e ofertës... dhe ta zëmë Hilli..., fjalia e parë ishte: “Do të keni kushtetutë”, se ne insistonim që Kosova ta ketë Kushtetutën e vet, kjo ka qenë atë variantin e tretë, pastaj u pat kthy variantin e katërt “Basic Law”, që është dokumenti bazik i Gjermanisë deri në pavarësinë plotë mbas bashkimit të Gjermanisë, domethënë Gjermania ka pasë “Basic Law”, ka pasë ligj themeltar, s’ka pasë Kushtetutë, dhe kjo disi provohej prejamerikanëve të na ofrohej si një mundësi kompromisi, po për ne kosovarët koncepti i Kushtetutës ka qenë largpamës, për shkak të Kushtetutës së vitit 1974.
Ne e kemi marrë që një dokument, pa të cilin nuk mund të punojmë fare. Prandaj...,
Surroi: ... kishim precedent juridik...
Shala: ... precedent juridik, edhe Hilli tha: Po, do të keni Kushtetutë, do të keni pushtet të mirëfilltë, do të ketë NATO në Kosovë, faktikisht. Doli që kjo oferta e tyre fillestare e Rambouilletsë ishte më e mira e mundshme prej të gjitha ofertat e deritashme, gjë që ishte një element shumë i rëndësishëm për mënyrën se si do të punojmë ne.
Ne të nesërmen u takuam, na kujtohet e dyve. Pastaj erdh Hashim Thaçi në delegacion, u caktua Hashimi kryesues i delegacioni, po kryesues i Kryesisë së delegacionit, ku ishte Ibrahim Rugova, po ashtu si përfaqësues i LDK-së, Rexhep Qosja dhe ti si përfaqësues i neve të dyve, faktikisht, edhe zëdhënës ti u bënë, nëse s’gaboj.
U caktove si zëdhënësi i delegacionit të Kosovës dhe të Kryesisë. Kështu që filloi një debat në mes nesh në bazë të dokumentit fillestar, i cili ka qenë goxha produktiv, goxha i mirë. Nuk mund të mendoj për të keq, përkundrazi. E di që në fund edhe më vonë, po edhe tash gjatë dëshmisë në Gjykatën Speciale, ambasadori Hill na pati thënë: “U habitëm se si një grumbull shqiptarësh, të cilët i tubuan thuajse në një stacion të autobusit, në disa stacione, herë një grup i LDK-së, herë një grup LDSH-së, herë të UÇK-së, u treguat shumë më të mençur, dhe shumë më të aftë të delegacioni i Serbisë.
Surroi: Zgjidhja më duket ishte e mirë teknike.
Fakti që negociatat rreth dokumentit u bënë prej grupit politik-strategjik, ku ishit profesor Agani, Mehmet Hajrizi, Jakup Krasniqi dhe ti dhe arritët të krijoni një aso bashkëpunimi... Jakupi ka qenë jashtëzakonisht dinamik e pozitiv dhe ajo frymë pozitive e bashkëpunimit pastaj u shpërnda në të gjithë delegacionin
Shala: Ne natyrisht bashkëpunonim më së shumti me Jim O’Brien, sepse ai ka qenë eksperti kryesor ligjor i delegacionit amerikan.
Kemi pas biseda herë-herë edhe të nxehta, herë-herë konfliktuoze, sepse bëhej fjalë me të vërtetë, për një synim tonin që ta përmirësojmë dokumentin maksimalisht që të jetë i pranueshëm për palën tonë dhe ne e kishim dy telashe prej fillimit, që do të na përcjellin gjatë gjithë atyre 19-20 ditëve, sa do të qëndrojmë në Rambouillet: një ishte që ta krijojmë një mekanizëm për shprehjen e vullnetit të qytetarëve të Kosovës për statusin final.
Surroi: Ne kërkonim referendum prej fillimit.
Shala: Prej fillimit.
Formulimi që u gjet aty, fillimisht ka qenë “VIEW OF THE PEOPLE” (“pikëvështrimi i popullit”), dmth që ishte pak a shumë formulimi jo i saktë, i zbehtë.
Edhe ne në grupin politik-strategjik, arritëm ta bindim Jimin (O’Brien v. j. ) që të riformulohet në “WILL OF THE PEOPLE” (“vullneti i popullit”), që çka është tjetër, pos referendum.
Mirë, ne më vonë patëm provu me insertu që të jetë “EXPRESSED WILL OF THE PEOPLE”, që ishte “vullnet i shprehur”, që ishte referendum. Por, mbeti “WILL OF THE PEOPLE”. Pastaj kishte në delegacion, të kujtohet, debate çka nënkupton kjo mbas tri vjetëve, a është tamam kjo dhe ne u morëm vesh me Jim O’Brienin, që Jimi ta bëjë një letër garantuese. Fillimisht, kjo ka qenë ecejakja e këtij procesi, që ka përfundu me Madeleine Albrightin Fillimisht, Jim O’Brien, tha: “Unë mund ta bëj një letër garantuese, formulimi që gjendet këtë dokument, nënkupton që ju pas tri vjetëve keni të drejtë ta organizoni referendumin për Statusin e Kosovës”.
Më vonë gjatë evoluimit, duke i pa pak tensionet në delegacion, unë i pata thënë Chris HIllit: “A mundesh ti me e nënshkru këtë dokument” tha: “Po”. Por në fund erdh, se ti e propozove, a mundet zonja Albright me e ba këtë garantim, se normalisht, kapaciteti i zonjës së Albright ishte tepër i madh edhe respekti jonë për zonjën Albright ka qenë enorm.
Surroi: Dhe atëherë e konsultuam edhe Marc Wellerin.
Shala: Po, Welleri ka qenë aty.
Surroi: Dhe ata na thanë që nënshkrimi i zonjës Albright në këtë dokumenti obligonte Shtetet e Bashkuara të Amerikës si një lloj kontrate.
Shala: Absolutisht, absolutisht. Bile Enver Hasani, nëse s’gaboj, ka qenë në delegacion si këshilltar, e kur e pyeti dikush për garancat e një përfaqësuesi të lartë të Amerikës, tha: Garanca gojore vlen mjaft, e lëre me kjo me shkrim.
Surroi: Po sipas Traktatit të Vjenës.
Shala: Sipas Traktatit të Vjenës, nëse gojarisht ju thotë zonja Albright, “ju pas tri vjetëve keni të drejtë të mbani referendum”, mjafton kjo.
Sepse ne e dimë si e ka siguru Holbrookeu intervenimin në Bosnjë prej Clintonit. Ka qenë një ballo aty dhe është afru Holbrookeu, ka thënë “President, a bën një minutë me folë me ty?”, ky i thotë po.
“Ne jemi zotu që s’do të lejojmë masakra të reja në Bonje, edhe çfarë është më e rëndësishmja, nëse duhet me u tërheqë UNPROFOR-i, forca ndërkombëtare, ne duhet të hyjmë e t’i ndihmojmë.
Po më duket ka ardhë momenti i tërheqjes..., e mbasi qenka ashtu, e kemi dhënë fjalën duhet me e respektu..., jo më te ne që ka qenë Kërcënimi i kërshëndellave, siç e përmendën. Plus ajo që s’do të përsëritet Bosnja e dytë. Kështu që kjo e Albrightit ishte, normalisht, një garantuese e plotë që ne do të kishim të drejtëta mbajmë referendumin pas tri vjetëve.
Çështja e dytë ka qenë çka të ndodhë me UÇK-në. Do të thotë, a do të shpërbëhet apo do të transformohet? Ishte një dallim substancial midis shpërbërjes pa kurrfarë kushti, dorëzimit të armëve e tjera, edhe transformimit në një trupë tjetër, e cila do të jetë embrion pastaj edhe i ushtrisë së Kosovës.
Ne i arritëm të dyja, pas negociatave të rënda, ecjes para kthimit prapa pas atij episodit me Adem Demaçin në Lubjanë, kur shkoi Hashim Thaçi me folë, sepse Adem Demaçi vazhdimisht krijonte probleme, derisa në fund edhe e bëni një lloj grusht shteti, përmes atij faksi që na pat ardhë në delegacion, që jo nuk jeni të autorizum, delegacioni i UÇK-së nuk është i autorizum fare që të flasë për statusin e Kosovës, dhe u caktua një komandant i ri i UÇK-së, gjenerali Sylejman Selimi, pa dilemë, figurë shumë e shquar. Por u krijua një atmosferë e rëndë në delegacion, se ne tash nuk e dinim a mund të bëjmë diçka, a mund ta finalizojmë marrëveshjen a jo,
Surroi: ... por ndërkohë e humbëm... letrën e Albrightit e humbëm. Kishim afat disa orë.
Shala: Më duket deri në mesditë, ka qenë e shtunë
Surroi: Ma solli... Jimi ma solli edhe tha ja ku është letra, keni afat kaq, lexoja delegacionit, ia lexova delegacionit dhe prapë u kthyem te përlarja e ndërsjellë aty...
Shala: Po, po shiko nga perspektiva sot, po mendoj që ne kemi kalu tepër mirë. Por, kur po shohim sot çka po ndodh me skenën politike kosovare, sepse megjithatë hisja ishte shumë e madhe.
Çka po ndodh me Kosovën, apo çlirohemi a jo.
Dhe, nga ana tjetër, vendimmarrja ishte goxha e mjegullt, sidomos në UÇK. Do ta marrim vesh më vonë që... këta që kanë qenë si përfaqësues të UÇK-së, nuk kanë pasur mundësi të marrin vendim gjatë Rambouilletsë pa u kthy mbrapa pa u konsultu me komandantë e tjerë.
Surroi: Edhe njohuritë e tyre kanë qenë shumë të varfra...
Shala: Po normalisht, normalisht... Ta zëmë për disa anëtarë të UÇK-së, veçmas për Azem Sylën, të kujtohet ajo biseda ime dhe e jotja me te, ka qenë kryesorja, a vjen NATO në Kosovë a jo, që është e ndershme, sepse sigurimi i paqes në Kosovë përmes faktorit NATO ishte vendimtaredhe akoma kishin në mesin tonë dikush që edhe dyshon që ndoshta s’vjen NATO në Kosovë,
Surroi: Edhe Azem Syla më shumë i besonte Zërit të Amerikës sesa...
Shala: Po, po është e vërtetë që Elez Biberajn e ka pasë referencë kryesore, edhe pse Elezi erdh pastaj me zonjën Albright si përkthyes. Kështu që ka pasë çështje delikate, është e vërtetë dokumenti i madh është e vërtetë që ne grupi politik-strategjik më së shumti kemi lexu dokumente, se ishim të autorizuar prej jush si Kryesi e delegacionit që të negociojmë edhe të arrijmë një marrëveshje.
Të mos harrojmë që aty vazhdimisht ishte i pranishëm Sergej Bazdikin, përfaqësuesi rus. Ka qenë grup kontaktit, edhe ky ekipi i ekspertëve ka qenë i deleguar prej Grupit të Kontaktit, ka qenë edhe Boris Majorski, ka qenë një prej tre ndërmjetësuesve. Kështu që nuk ishte lehtë, edhe pse ne të gjitha koncesionet dhe të gjitha favoret i kishim në raporte bilaterale me amerikanët.
Marrëveshje bilaterale kemi pasë edhe me zonjën Albright. Kur zonja Albright, megjithëse në fund në praninë serbe, ju ka thënë juve si Kryesi “Nëse ju pranoni, këta s’pranojnë, këta bombardohen. Nëse ju nuk pranoni, këta pranojnë, ju ne ju harrojmë. Nuk merremi më me ju”.
Kështu që nuk mund të them që ka pasë paqartësi të madhe as te ne as te pala serbe çka mund të ndodhë nëse dështon Konferenca. Po ne arritëm në ato ditët kritike, arritëm te e marta, që është super kritika, a e hanja, se tash edhe nuk është çudi që kemi harru nga pak, edhe gjatë gjithë natës patëm tubim. ishte atmosferë shumë e tensionume. Edhe në fund erdh ambasadori Hill, në dy a në tre pasdite, ose me ba diçka me ne, ose me e konstatu dështimin.
Edhe ai s’dinte as çka të bënte. Po, një moment iu drejtua ty, tha: “ A mundesh me e ba njëfarë rikapitulimi se ku jeni tash si delegacion”. Një rikapitulim ku gjendemi ne, edhe ti e patë e bërë atë rikapitulimin tre-katër pikësh, që të gjithë jemi që marrëveshja të pranohet, por shumica dërrmuese jemi që të kthehemi mbrapa dhe ta konsultojmë edhe një herë.
Surroi: Dhe me rëndësi po ashtu, që marrëveshja si e këtillë, pa ndryshme.
Shala: Nuk duhet me e ndryshu. Nëse e pranojmë në këtë periudhë midis dy konferencave, siç edhe ka ndodhur më pas, edhe në fund Hilli thotë: “A po ulesh me i ba këto?” Iu duk si njëfarë rrugëdalje prej situate. Po ju hap fytyra. Po, edhe nëse s’gaboj ka qenë edhe pika që pajtohemi që të krijohet një qeveri, e cila do ta garantojë zbatimin e marrëveshjes, që ishte që ishte po ashtu një dakordim midis krejt delegacionit, krejt u pajtuan deri në momentin kur presidenti Rugova u ngrit këmbë dhe tha: “Nëse është kusht... ” iu drejtua Hashimit, Hashim Thaçit, “... nëse është kusht që ti të jesh kryeministër, unë e pranoj”.
Surroi: Nejse, s’ishte atëherë, s’përmendej...
Shala: ... që UÇK-ja në fakt, saktë e ke “... që UÇK-ja ta udhëheqë Qeverinë, unë e pranoj”
Surroi: Sepse në fakt... ne kemi menduar që kryeministër do të jetë Jakup Krasniqi.
Shala: Po, gjatë atyre diskutimeve fillestare, po e vërtetë. Po kryesorja, u arrit pajtimi që ne jemi në rregull me marrëveshjen, u arrit pajtimit që megjithatë duhet të kthehemi ne Kosovë ta marrim përgjigjen definitive dhe u arrit marrëveshja që të kemi një Qeveri, që do të garanton zbatimin e marrëveshjes, sepse atë ditë, ose një ditë më herët, James Dobbins u caktua si emisar special i State Departamentit për zbatimin e marrëveshjes dhe ne u ndërlidhëm edhe me atë emërim, që ne si palë kosovare e kemi adresën se kush do ta zbaton atë marrëveshje.
Surroi: Unë disa herë kam biseduar me Hashimin dhe nuk e kam kuptuar asnjëherë pse ka qenë kundër. Ai prej fillimit ka pasur një dyshim rreth konferencës. A do të jetë kjo konferenca e cila e zgjidh apo jo, dhe përgjatë asaj periudhe, ndonëse unë jam ofruar prej fillimit, ti edhe unë jemi ofruar...
Shala: ... po kemi bashkëpunu...
Surroi: ... që të jemi për ndihmë çdonjërit, kishim pak më shumë përvojë, kishim pak më shumë kontakte, etj. , por nuk e kam kuptuar pse deri në momentin e fundit, se në fund doli një natë më herët a dy net më herët, s’e mbaj mend saktësisht apo një ditë ishte a po formohet apo jo Qeveria e përkohshme dhe ky ishte si një lloj kushti dhe e mbaj mend se unë e kam kryesuar atë mbledhje, vota ime ishte e fundit, thashë: ”Jam ‘po’ edhe për me kalu ky dokument, me u pranu prej nesh, dhe me u formu në Qeveria e përkohshme.
Por, në atë moment Hashimi çohet e thotë: “Unë jap dorëheqje, e unë s’du... ”, fillon me na shajtë...
Shala: Ka qenë në presion të madh... Mendoj që ka qenë presion të madh...
Surroi: Prej kujt?
Shala: Prej UÇK-së, prej përfaqësuesve lokalë të UÇK-së, pastaj ka pasur spekulime të llojllojshme, të cilat e kemi ndi edhe unë edhe ti. Pastaj u dashke me i konsultu Hillin dhe ekipin e zonjës Albright, a janë të vërteta jo, se spekulimet e tilla që kjo është veç konferencë provizore, e cila me gjasë ka përhapë Adem Demaçi, ndoshta edhe dikush nga UÇK-ja, se kjo është konferencë provizore, amerikanët s’janë të interesuar të ketë sukses, duhet të ketë konferencë tjetër në Amerikë, dhe atje do të vendoset.
Surroi: Dhe këtë ma tha Hashimi mua. Dhe unë i thashë: Po shkojmë, ja ku ishim aty, i thashë: Po shkojmë, po lypim te Madeleine Albright... Ai nuk erdhi me mua. Hyra unë në zyrë, ishte James Dobbins, ishte edhe Hilli. E thashë kështu-kështu po thonë këta... Ata u shikuan mes vete e thanë: “Po pse jemi ne këtu?”
Shala: Unë e pata pyet Hillin, tha jo, kjo është absurde krejt, tha, ne kemi ardhë dhe gjithë atë mundim, dorën në zemër, zonja Albright...
Surroi: ... tre ditë kanë ndenjur aty...
Shala: Kanë ndejtë aty. Ka pasë rast fatkeq, ku ne i kemi thënë mos hyn në sallë. Do të thotë edhe në një moment kur erdh ajo the hyrja e sallës, ne i thamë mos hyr se akoma s’e kemi kry, s’e kemi përfundu.
E unë e pata thanë atëherë, nëse s’gaboj me ty dhe profesor Aganin, sikur të ishte Holbrookeu, e kishte shkelmu derën e kish hy e s’na pyet hiç. Po zonja Albright, me të vërtetë, me gjithë atë mirësinë, me investu gjithë atë biografi që ne ta pranojmë marrëveshjen, edhe në fund na pat thanë: “Kurrë nuk do t’ju lëmë vetëm”.
Më kujtohet si një fjali që do të mbetet përgjithmonë faktikisht, se s’na ka lanë vetëm deri në vdekje, gjithmonë është kujdesur për ne dhe ishte një përkushtim i jashtëzakonshëm i zonjës Albright. Pra, dilemat që i ka pasë, mbi të gjitha Hashimi, kanë qenë që mos do të ketë probleme në UÇK mbrapa, do të thotë. Unë mendoj që nuk ka pasë gjasa me u pranu marrëveshja në Rambouillet, problemet kanë qenë të mëdha. Reagimet ka qenë të mëdha, në fund edhe disa komandantë nuk e kanë pranu as versionin që ne e dakorduam në fund. Nuk ka qenë lehtë, po e them, nuk ka qenë lehtë. Edhe u bë si u bë.
Ne megjithatë në fund u përqafuam. Kemi pasë edhe përqafime me lot, dorën në zemër, midis nesh Erdhën Hilli, O’Brieni, Jonathan Levitsky, që mos ta harrojmë me e përmend, një jurist i shkëlqyeshëm, një djalosh i ri që na ka ndihmu shumë, dhe u përqafuam dhe e shpëtuam Konferencën faktikisht edhe zonja Albright në të vërtetë mandej na përshëndeti dhe na përgëzoi që e kryet një punë të madhe!
Se llogaritej se është kry, tash pastaj ai dokument fillestar ka shku vetëm me nënshkrimin tënd, nëse s’gaboj
Surroi: Por, me insistimin... M’u desh mua me shku te ministrat...
Shala: ... te ministrat e jashtëm.
Shala: po pastaj, me insistimin edhe të Hashimit, është nënshkru prej pesë vetave: është nënshkru prej Rugovës, Qosjes, Hashimit, teje edhe meje: “Thashë se s’ka nevojë meqë qenka Vetoni”, - “Jo”, tha. “nënshkruaje edhe ti” dhe është dokumenti me pesë nënshkrime.
Ai dokument që është dakordu një ditëmë herët, që kryesorja ishte një arritje e madhe dhe pse jo, po them, nga perspektiva sotme prapë po e përsëris, por po besoj që s’bana i mërzitshëm, po më duket që ka qenë mrekulli çka kemi ba ne, nga perspektiva e sotme.
Atëherë ne kemi qenë në presion të madh. Unë e di që qytetarët e Kosovës në këtë pjesë të Kosovës, por edhe ata më shumë, në pjesën e luftës, kanë kërkuar sa më parë paqe, dhe sa më parë një marrëveshje.
Surroi: Por kemi qenë shumë afër humbjes.
Shala: Po po.
Surroi: Kemi qenë domethanë... na ka ndarë një fije floku prej dështimit.
Shala: Po mos ishte Hilli, insistimi i tij që të të caktojë ty si njëfarë referuesi, me siguri kishim dështu. Mendoj që pastaj u bëmë krejt bashkë, shyqyr Zotit, dhe ti shkove, aty erdhën me të ndihmu me e shkru ketë fjali..., këtë komunikatën
Shala: Po, ku aty në fund sallës, m’kujtohet si sot, u bë njëfarë rrëmuje aty...
Surroi: U bë rrëmuje se Dugi (Dukagjin, v. j. ) Gorani mori me e shkrua, e mandej Hashimi erdhi prapë edhe donte me ndryshu diçka, e shtyheshin e bëheshin dhe doli njëfarë teksti...
Shala: Po, po, po Azemi në fund tha: “Le të kryen ta djemtë!”
Surroi: Azemi, po.
Shala: Po, le të kryen këta djemtë qysh u morëm vesh!
Surroi: Ishte interesant, domethënë, u krijua një lloj uniteti, me përjashtim të Hashimit, u krijua një lloj uniteti në UÇK. U krijua ajo që nuk pritej, një bashkëpunim i jashtëzakonshëm mes gjithëve dhe nuk kishte tensione të kësaj natyre.
Për shembull, Azemi, Azem Syla, erdhi edhe e theu akullin prej fillimit, kur iu drejtua Rugovës si “president”. Vinte aty në drekë, se unë isha me Rugovën krejt kohën në drekë, ai vinte në drekë aty me neve me hëngër, me bisedu...
Shala: Ka shumë fotografi, që neve na kanë fotografu gjatë shëtitjeve në oborr të Kështjellës, dhe gati asnjëherë s’jemi një kombinim, gjithmonë ka ose LDK me LDSH-në me Rugovën, ose Rugova me dikë të UÇK-së. Atmosfera ka qenë, përjashto dy-tri ditët e fundit që ishte e kuptueshme, se ne mbërritëm në zgripc të kohës edhe s’dinim çka do të bëjmë në fund të fundit.
Edhe mendoj, ndoshta e kam gabim, po të mos ishte ai faksi, që na erdh në delegacionin tonë për ndryshimet e strukturës komanduese të UÇK-së dhe për delegjitimimin e delegacionit të UÇK-së për me pranu ose me refuzu marrëveshjen, ne do ta pranonim marrëveshjen edhe në Rambouillet. Jam i sigurt. Pastaj ka ndodhë episodi i Lubjanës. Jo vetëm midis Hashim Thaçit dhe Adem Demaçit, po edhe midis zonjës Albright dhe Adem Demaçit.
Ka qenë biseda më e pakëndshme në histori të zonjës Albright, që ky me atë insistimin e tij, Baci, këmbëngulës, kokëfortë që kjo është marrëveshje e keqe dhe ne duhet ta vazhdojmë luftën!Se është bisedu prej zyrës së Hetem Ramadanit, nëse s’gaboj, në Lubjanë.
Surroi: Pse ai insistim i Demaçit? Ne e kemi njohur Adem Demaçin prej momentit kur është lëshuar prej burgut, kemi pasur komunikim intensiv me të. Ka qenë jashtëzakonisht konstruktiv një periudhë shumë të gjatë. U pati kthyer prej Shqipërisë. Për herë të parë pati shkuar në Shqipëri. Sali Berisha ia jep një veturë. Se fillon të mbajë fjalim, Baca Adematy.
Ky i thotë, po ta jap veturën, shko disa ditë nëpër Shqipëri, kur të kthehesh, bisedojmë. Edhe kur të kthehet, ma ka treguar edhe ai, e ma ka thënë edhe Sali Berisha, kur kthehet prej turit, thotë: “Vaj halli çka kam parë!” Edhe ndryshon edhe pikëpamja e tij mbas kësaj vizite..., mbas vizitave... ka qenë një njeri i cili shkon në New York e mëson anglishten për dy-tre muaj, më duket.
Shala: Ka pasë një vullnet të jashtëzakonshëm. Ai thoshte për moshën e vet. Do të thotë, kur ka dalë prej burgut, ai hiqte 28, nuk i kam kaq vjet, po i hiqte 28 vjet, ka pasë një vullnet, ka pasë një pasion. Ka pasë një mungesë të çuditshme për ne, për gjeneratën tonë, për interesimin për politikë, për me qenë ai vetë pjesë e lëvizjes politike. Do të thotë ne gjithë kemi pritë, siç e përmenda në emision, që ai do të jetë në ballë të lëvizjes paqësore, sepse ka qenë njëfarë legjendë e gjallë objektivisht. Ai hoqi dorë.
Tash nja katër-pesë vjet nuk u mor fare me politikë. Shkonte në shumë vende e merrte përvojë, mbante fjalime. E pati marrë edhe çmimin Saharov, po ka qenë një çmim i jashtëzakonshëm, i merituar gjithsesi, për Adem Demaçin, me e marrë Çmimin Saharov ishte një arritje e madhe.
Surroi: Po ishte një oscilim i madh. Ai doli me Ballkanin e mandej... Ishte edhe ithtari i republikës së tretë në një moment.
Shala: E ka pasë një fjalë të shpeshtë Baca Adem “poshtë përpjetë, poshtë përpjetë”, dhe fatkeqësisht edhe ai nisi me u sjellë poshtë përpjetë, herë shkonte në një drejtim, herë shkonte në drejtimin tjetër. Megjithëse respekti i shumë prej nesh mbeti për Ademin, por nuk e kuptoi momentumin e luftës. Unë duket e thashë edhe herën e kaluar: ai mendonte që brezi i ri i njerëzve të UÇK-së e adhurojnë, e kanë idhull dhe nuk do të lënë gjë pa bërë për ta bërë atë shef politik të UÇK-së.
Ata nuk e bënë shef politik të UÇK-së, e morën vetë obligimin, ai vendosi mos me ardhë në Rambouillet, nuk dua ta keqpërdor emrin, ponë mesin e atyre të ish-burgosurve politikë që kanë qenë në Rambouillet, unë e pata dëgjuar, në atë kohë që po të ishte Baca Adem këtu, kishte pranuar diçka më pak se ne... ka pasë thjesht një... ka qenë një çështje e konkurrencës brenda brezit dhe me të burgosurit politikë dhe me të tjerët, po në këtë kontekst, po ta zëmë, Rexhep Qosja ka lujt një rolnë masë të madhe pozitiv, edhe para shkuarjes, edhe gjatë Konferencës, sepse ai thoshte me të drejtë, ne kemi thirrë gjithmonë që të kemi konferencë për Kosovën e tash mos me shku në konferencë paqësore për Kosovën, do të ishte absurd, sepse ajo mbahej... për herë të parë mbahej konferencë paqësore vetëm për Kosovën.
Surroi: Dhe ndonëse kishte ai dilema shumë gjatë konferencës, në fund u rreshtua...
Shala: Jo, ka qenë absolutisht këmbëngulës që të pranohet marrëveshja edhe profesor Rexhepi edhe të gjithë të tjerët, por po them kjo puna me faksin, jam i bindur na krijoi shqetësime të mëdha..., edhe po, ne shpëtuam, kryesore ne shpëtuam për pak, është e vërtetë që shpëtuam për pak, po arritëm që ta mbajmë opsionin e pranimit, i cili, nëse të kujtohet, krijoi panik në delegacionin e Serbisë. Deri në atë moment ata nuk janë mërzitë fare çka po ndodh.
Surroi: Ata kishin informatë ndoshta edhe me përgjimin e telefonave, sepse flitej shumë prej nesh...
Shala: Ne kemi bërë harxhime të mëdha për delegacionin francez, herën e ardhshme, pastaj s’na lejuan më me përdorë telefona.
Surroi: Por përgjimet... tash kur na kanë përgjuar të gjithëve, por përgjimet, ma merr mendja, se bisedat kanë qenë që jemi duke dështuar, edhe ata kishin bindjen, serbët, që kjo punë mori fund...
Shala: ... që kjo punë marri fund, edhe tash, ne e çojmë një komunikatë krejtësisht teknike herën e parë që ne jemi të gatshëm të bëjmë çkado qoftë. Herën e dytë kur e shohin që ne jemi afër, avancojnë në pranimin dokumentit, herën e tretë e pranojnë dokumentin...
Surroi: ... pjesërisht...
Shala: ... pjesën politike. Kanë ecë, se e panë që ata mund të jenë fajtorë. Se ishte lufta, kush po jetë fajtor?
Po normalisht situata ndryshoi në mënyrë radikale pas përfundimit të Konferencës të episodit të parë, te pala serbe po flas, edhe ata pastaj u rreshtuan kundër se ata kuptuan që ne e kemi pranuar kushtimisht marrëveshjen, por realisht s’e kishim pranuar me të gjitha.
Surroi: Serbia u përpoq gjatë një periudhe ta hapte një llojo psioni tjetër. Nuk e di a ishte ide atyre apo jo, por sidoqoftë Shërbimi i Sigurimit Shtetëror, (Jovica) Stanishiqi, nëpërmjet Sigurimit shtetëror të Prishtinës, (Zoran) Stijoviqit në atë kohë bashkëpunojnë me Batonin (Haxhiu) dhe e fillojnë një rrugë për republikën e tretë apo a ka mundësi ndonjë alternativë tjetër. Aty bëhet takimi me Mahmutin 1998-n dhe aty Mahmuti, sepse është qëndrimi të cilin ia ka përsëritur mandej Millosheviqit... ... se këtu u bë lidhja...
Shala: Kur keni qenë bashkë?
Surroi: ... kur kemi qenë bashkë. Mahmuti iu ka thënë: ju i keni në dorë, ju e keni pushtetin në dorë, fillimisht ndaleni këtë represionin, edhe po çelim një shteg tjetër, ndoshta edhe për republikë të tretë. Po kjo u zëvendësua totalisht.
Edhe amerikanët, të cilët në një periudhë kishin ndonjë dilemë a shkon republika e tretë apo jo, e hoqën këtu dhe hymë në Rambouillet me krejt një pozicion të qartë.
Shala: Një pozicion tjetër, zgjidhje kalimtare për të cilën ne ishim dakorduar qysh në qershor të vitit 1998, ardhjen e NATO-s, për të cilën ata ishin dakorduar në janar, Amerika, para gjithëve, dhe krijimi i një vetëqeverisjeje substanciale në Kosovë për të cilën ne ishim të bindur që do ta do ta thyen akullin dhe do ta çelë rrugën për pavarësinë e Kosovës, plus ai provizioni për referendumin pas tre vjetëve..., kur u bëheshin bashkë të gjitha këto, shihej qartë që ne po ecim në drejtimin e duhun.
Në këtë kontekst, mundem me e citu Ratko Markoviqin, që është ekspert ligjor i dorës së parë, domethënë ka qenë shefi bashkë me Vladan Kutleshiqin, të grupit të ekspertëve ligjorë të delegacionit të Serbisë, kur u kthye në Beograd, tha: “Kjo çfarë është ofruar ka elemente e sovranitetit, ka elemente edhe të autonomisë, po e vërtetë është protektorat ndërkombëtar dhe në fund çon në pavarësi të Kosovës”.
Ishte interpretim shumë i saktë, mund të them. Thuajse e kishim bo ne dhe jo që s’ka qenë Markoviqi, ai kish qenë “për” tek vonë e kemi marrë vesh: Kutleshiqi dhe Markoviqi kishin thënë Milosheviqit: Ose ktheje, ose...
Surroi: ...e ke të humbë...
Shala: ... e ke humbë. Pra ishte një shtegdalje elegante mund të them, që ne prej një situate ku nuk dishim a do të jemi gjallë të nesërmen individualisht edhe si popull, do të vinim në një situatë kur do të vendosim për fatin tonë.
Surroi: Edhe po të kthehej filmi mbrapa, po ta kishte pranuar Serbia, ne do të ishim në një situatë shumë interesante të futjes së një protektorati gradual, jo gradual... protektorati të menjëhershëm, por vendimi do të ishte gradual dhe mbas tre vjetësh do të kishim institucione të dala prej votës lirë, faktikisht.
Shala: Një gjë e ka ditë Millosheviqi, duhet me ia pranu, që në qoftë se pranohet kjo marrëveshje, ai e humb Kosovën. Në qoftë se s’e pranon e humb Kosovën. Por, ai ka zgjedhë me e humbë me luftë, sepse ka llogaritë që ajo çka humbet me luftë, mund të kthehet nesër me luftë, sepse ne e dimë që sot ka politikanë në Serbi që...
Surroi: ... e përsërisin këtë...
Shala: edhe Kisha Ortodokse serbe thonë vetëm s’duhet me pranu që e kemi humbë, se përndryshe atë çka e ke humbë me luftë edhe e kthen me luftë Millosheviqi nuk është dikush që s’e ka ditë çka po bën, por ajo ka pa që, se parimi i Milosheviqit ka qenë ato që Chris Hilli e përsëriste shpesh “zero-sum game” ose i humbi të gjitha, ose i fitoj të gjitha.
Ai i humbte të gjitha, sepse me pasë qeveritarë në Prishtinë, që udhëheq me qeveri të Kosovës, që mbledh tatime, me ushtarë amerikanë dhe tjerë të NATO-s, çka është ajo?
Surroi: Jo vetëm tatimet dhe doganën, e patën futur edhe doganën në marrëveshje...
Shala: Ishin elemente të shtetit dhe nuk kishte si të shmanget ai një konkludimi që kjo sjell deri te pavarësia.
Megjithëse ai e ka pasë telashen supreme, pasi ne nuk e kemi ditë në atë kohë, besa edhe amerikanët që, forcat e NATO-s mund të hyjnë kudo qoftë në Kosovë, qoftë edhe përmes Malit të Zi, edhe territori i Jugosllavisë është i tëri në dispozicion të paktit NATO
Surroi: SOFA - Status of Forces Agreement...
Shala: Edhe ai ka mendu “që këta kur të hyjnë në Mal të Zi e kah Kosova, këta vijnë edhe në Beograd edhe më heqin prej pushtetit”.
Surroi: Ajo është marrëveshja e njëjtë si me Bosnjë-Hercegovinën. Si për Daytonin.
Shala: Si me Bosnjë-Hercegovinën. Po përndryshe ta kishin ditur amerikanët e kishin ndërru pak, domethënë e kishin bo që me hy nga Shqipëria në Kosovë, për shembull, nëse çka po di unë, po ai ka qenë paranoik.
Sidomos në atë periudhë se folëm në emisionin e kalum për 1996/97 kur e humbi atë kredi, që ky është njëfarë paqeruajtësi, ai ka qenë paranoik, ka thënë këta kur hynë në Kosovë, sa ora vijnë në Beograd.
Prandaj, bile ta lokalizojë damin, po e humbi Kosovën, por po e ruaj pushtetin në Serbi, i bindur në atë kohë që humbja me atë mitologjinë e Car Llazarit të Kosovës, e bën atë një mit të ri në Serbi dhe ky tash ka me i fitu zgjedhjet edhe më lehtë. Po kjo nuk ndodhi ashtu.
Surroi: Rambouilletja, ishte po ashtu një garë mes partive, mes personaliteteve, E mbaj mend kur duhej regjistruar..., se francezët na thanë ‘mundeni me i futë vetëm tre këshilltarë’...
Shala: ...në ditë.
Surroi: Edhe atëherë bëhej gara e madhe për të futur këshilltar. Ne e kishim thirrur... për fatin tonë të mirë Morton Abramowitz pranoi ftesën dhe u ofrua që të ishte krejt kohën aty. Ai kishte edhe lidhje të drejtpërdrejtë me zonjën Albright, diplomat.
Shala: ... kishte respekt të dyanshëm me udhën zonjën Albright.
Surroi: Paul Williams, profesor fakulteti, amerikan; Marc Weller, ekspert, i cili na ka përcjellë gjatë tërë kohës pothuajse dhe, ndërkohë, kishte ardhur një Shinasi Rama prej New Yorkut, domethënë tash duhej bërë garë a futet Abramowitzi a futet një çift i tij...
Shala: Po, po, po, ka pasë edhe asi gare fatkeqësisht, megjithëse ditëve kritike, nëse s’gaboj, Welleri edhe i Williamsoni bile kam flejtë në Kështjellë, gjë që s’lejohej, por ne arritëm t’i bindim disi, se biseda kishte edhe pas mesnatës, ne faktikisht negociuam edhe pas mesnatës...,
Surroi: ... disa herë...
Shala: ...bile Welleri, që shquhet me një gjakftohtësi të jashtëzakonshme, ka pasur momente që me gjasë në jetë vetë s’i ka kalu, kur ishte tepër nervoz, sepse ishte pro bono, mos të harrojmë, këta ishin krejt pro bono... ne kemi qenë pro bono, nëse mund të them, domethënë asnjëri prej nesh s’ka marrë para për me qenë pjesë e delegacionit dhe me ato tesha, se na as llogaritshim që duhet të rrimë atje me javë të tana dhe ashtu si nuk kishim marrë qaq... profesor Agani e kishte telashe çka me bo, se e mendonte që larja e këmishave, kjo do të kushton një dreq e gjysmë..., ata na jepshin do far llogarish sa kushtojshin, por në fund ata e kanë pagu.
Është detal irrelevant për këtë rrëfimin tonë, por tregon që të gjithë ne kemi qenë njerëz të vullnetit të mirë, kurrkush s’është pagu për pjesëmarrje...
Surroi: Kemi fjetur në dhoma të vogla, s’kemi pasur...
Shala: ...s’ke pasë tualet në dhomë, s’ke pasë banjo në dhomë. Një banjë e një krahu.
Surroi: Dushi ka qenë...
Shala: Dushi po de, kanë qenë dhoma të ftohta, besa edhe me zhurmën të vazhdueshme të delegacionit serb që këndojshin, e kanë pas një piano, e na bëjshin presion.
Surroi: E kanë pasë lënë Xhavit Halitin pa fjetur nja dy net, duke kënduar.
Shala: Jo kushtet kanë qenë, ushqimi ka qenë...
Surroi: ... i mrekullueshëm ka qenë...
Shala: ... francez më,
Surroi: jo vetëm francez, por e ka pasë caktuar vetë Chiracu.
Shala: Chiracu, do të thotë, ka qenë kuzhinieri i Chiracut... po në përgjithësi, po e them kushtet kanë qenë çfarë kanë qenë, po kujt i binte n’mend për kushte... prej ditës së parë ne kemi punu prej mëngjesit deri në 8-9 në mbrëmje, fillimisht, pastaj edhe mbas mesnate, pa gjumë sepse ishte periudha e vendosjes së fatit të një populli.
Surroi: Shtatëdhjetë e dy orët e fundit unë e mbaj mend që s’kemi fjetur.
Shala: Edhe kemi qenë në gjendje, të na kishte fotografu dikush, se na kishte pa si gjysmë kufoma, me të vërtetë kemi qenë të lodhun, të rraskapitun dhe tejet mase nervozë sepse nuk e dishim kah po shkojmë.
Surroi: Tash, ne kthehemi në Prishtinë me aeroplan ushtarak. Zbresim në Sllatinë, fillojnë konsultimet, është një atmosferë shumë më e relaksuar mes nesh, sinjalet janë prej UÇK-së që do të nënshkruhet, do të përkrahet, nuk ka pasur ndonjë..., krejt ajo frikë që ka ekzistuar se mos po thyhet gjendja brenda UÇK-së nuk u realizua.
Ne kthehemi në Paris. Në Paris i kalojmë dy a tre ditë duke pritur mos po ndryshon diçka te delegacioni serb, nuk ndryshon. Rrugës se shoh Levitskyn, Levitsky i flet këtij Presidentit të Serbisë...
Shala: Millutinoviqit...
Surroi: Millutinoviqit, se ai kishte kontakt, Levitsky krejt kohën fliste me Millutinoviqin. Edhe Millutinoviqi thotë, se ky i thotë, “Milan, shqiptarët e kanë vendosur atë çka kanë premtuar, ju nëse nuk e nënshkruani, do të bombardoheni”.
Edhe Miliutinoviqi i thotë: “Que será, será”
Shala: Ka mbetë porosi e tij, një situatë e cila do të ishte, do të shihet shumë e çuditshme, se edhe Hilli më pat tregu, që me insistimin e Millutinoviqit, e kanë pasë një pije në Hotel Bristol, nëse s’gaboj, në Paris. Edhe Hilli ia shpjegon atë që ia ka thënë Levitsky fillimisht, “A po e dini që do të bombardoheni, a e ke të qartë, se unë sonte kam ardhur me u taku me ty vetëm me këtë punë, këtu nuk ka ma lojë. Nëse ju nuk e pranoni marrëveshjen e Rambouilletsë, ju do të bombardoheni”.
E Millutinoviqi i thotë: “Jo, mos u bëj merak ti... ” thuajse po bombardohej Hilli e jo Millutinoviqi, se Millosheviqi është mjeshtër, është magjistar...”
“E me kë do ta bën këtë punë?”
“Me Bill Richardsonin”, ia kishte pasë përmend, ka qenë ambasador në OKB, pastaj ka qenë Sekretar për Energji a diçka, në qeverinë aktuale të Clintonit.
Tash ma kujtojke atë rrëfimin tonë në pjesën e parë të Rambouilletsë: “A do të mbahet një konferencë në Amerikë, apo zgjidhet qetu puna”, dhe HIlli i thotë: “Për cka jam unë këtu?” Ne jemi këtu me tregu çka do të ndodhë, Richardsonin kush s’e pyet në Amerikë”.
I thotë: “Hajt, hajt se merren vesh Holbrookeu dhe MIllosheviqin”, se ne e dinim se do të kishte edhe përpjekje të fundit.
“Jo, Holbrookeu ka me ardhë vetëm me ju thanë çka ka me ju gjetë, se nuk do të jetë ‘asgjë’”.
Por ne të hënën e pranuam marrëveshjen, nëse s’gaboj, shkuam të shtunën, të dielën patëm goxha ecje të zbrazët, e të hënën ju thamë të gjithëve dhe treshes së ndërmjetësuesve, që ne jemi të gatshëm ta nënshkruajmë marrëveshjen menjëherë, që ishte mirë prej anës sonë, me i lënë krejt dyshimet, po, në këtë version. Sepse pati mbetë një opsion, nëse të kujtohet, deri në 20%...
Surroi: ...ndryshime teknike...
Shala: ...teknike, veç ndryshime teknike, po ne e thamë qartë që vetëm këtë marrëveshje e pranojmë dhe për çudi edhe Boris Majorski, na pat folë mirë, mbaj mend, tha “po më vjen mirë që po e pranoni marrëveshjen dhe nuk kam gjë kundër jush. Ne nuk kemi gjë kundër jush, si Rusi”. Kjo ishte një porosi e mirë.
Dhe mbeti deri të enjten me pritë, që mos po bën diçka Serbia, edhe pse versionet që i ndanin me ne, O’Brien e Levitsky, ishin edhe shumë më të këqija, faktikisht t’i kishte shkruar Serbia, nuk e di a kishin qene kaq të këqija. Krejt të nënvizume, me të kuq ato, e tue lanë ka një fjali në faqe që mund të pranohet.
Ishte fyerje.
Tash ishte veç fyerje e përpjekjeve ndërkombëtare që të arrihet një marrëveshje për Kosovën. Edhe nuk kishin dilema, po dilemat e vetme, nëse të kujtohet edhe bisedat që Mort Abramowitz kishte me ne, ishte: “A hyn Clintoni në këtë punë, a jo?” Sepse akoma s’kishte dalë publikisht Bill Clintoni që a e bën fushatën, a urdhëron fushatën ajrore, a jo.
Vetëm këtë dilemë e kanë pasur të gjithë.
Po ai dihet pastaj që i kishte pat shprehë qartë që nëse nuk pranohet marrëveshja edhe ne e nënshkruam të enjten, në mënyrë të njëanshme, si thuhet në aspektin diplomatik, kryesia e delegacionit të Kosovës Hashim Thaçi, Ibrahim Rugova, ti, Rexhep Qosja e nënshkruat marrëveshjen, po dorën në zemër, nuk kishte far entuziazmi te ne si delegacion. Më kujtohet, ka qenë një natë...,
Surroi: ...ndenjëm aty në hotel e pimë nga një gotë verë...
Shala: Po, e vërtetë, në atë ditë patëm shku në NATO, një pjesë e delegacionit...,
Surroi: Të nesërmen shkoni në NATO... atë natë...
Shala: ...shkuam edhe te Kadare, shkuam në ambasadë, në të vërtetë, edhe në ambasadë Kadare na priti me një gëzim të madh.
Surroi: Dhe pastaj ne duhej të ktheheshim në hotel, sepse na priste biseda me Madeleine Albrightin. Shkuam... Ibrahimi nuk erdhi më duket...
Shala: Keni pasë telashe shëndetësore, më duket, e gjithë Kryesia, dikush më pak, dikush më shumë
Surroi: Unë kam qenë me temperaturë të madhe... po megjithatë, shkojmë në dhomën e Larry Rosinit. Na thërret Madeleine Albright, ky e lëshon “speakerphonein”, edhe thotë: “Urime, u krye kjo punë”. Po ju pres nesër, mbasnesër po ju pres në Washington.
Shala: Kjo ishte ideja, saktë.
Surroi: Edhe ne thamë “ne s’mundemi”..., fillimisht i patëm thënë Rosinit, ne s’mundemi, sepse kemi vendosur që të kthehemi të gjithë në Kosovë për një arsye të thjeshtë, sepse e dimë që do të ndodhin bombardimet edhe ne nuk mund të jemi larg atij populli, nuk mund të rrimë ne jashtë dhe e kemi diskutuar ma vonë edhe në delegacion dhe ne e marrim atë vendim, i cili këto 26 vjet, s’di a ka qenë më i mençmi i mundshëm. Çka mendon ti?
Shala: Jo, në aspektin e një diplomacie të mençur nuk ka qenë i mençur hiç, por po tash mua po më kujtohet edhe ky rrëfimi i Zelenskit në Konferencën e Munihut, në 2022-s, kur i shkon delegacioni amerikan edhe ai thotë: “Nëse do të qëndrosh në Kiev, do të vritesh, dhe sepse po fillon lufta”.
Zelenski ka qenë i bindur, me Kamala Harrisin kur është taku, ju po e teproni nuk ka luftë, e po në fund i kanë thënë shiko, lufta po fillon dhe në qoftë se qëndron në Kiev do të vritesh. Prandaj sugjerojmë me dalë jashtë. Jo, nuk mundem!
Surroi: S’po dua bileta aeroplani, po dua armë,
Shala: ... edhe s’mund të dal. Pikë.
Ata kanë qenë të sigurt... Kamala Harris i ka thënë mikut të vet, kjo është biseda jonë e fundit me këtë njeri,
Surroi: Po, mos harro që ne...
Shala: ...kështu që edhe ne e kishim njësoj, se ne e kishim një bisedë, unë e ti, me Christian Paulsin, një zyrtar i lartë në Ministrinë e Jashtme të Gjermanisë, përgjegjësi kryesor për këtë dialog, i cili në mënyrë brutale na tha mua dhe ty, se ne megjithatë mendonim që ndoshta edhe të ketë far mrekullie që Pauls përmes Holbrrokeut do të arrihej diçka dhe që disi do të akomodohen krejt shqetësimet tona.
“Jo”, tha, “ai ka vendosë me ju vra të gjithëve”.
Millosheviqi kësaj radhe nuk do të ketë pardon, prandaj ju sugjeroj të keni shumë kujdes çka po bëni!
Surroi: Edhe ideja jonë, hajt se zgjat nja 72 orë e kryhet ky bombardim e ne jemi aty.
Shala: Po, absolutisht! Po jo, po them, në aspektin diplomatik ka qenë gabim, se megjithatë delegacioni 16 vetash që shkojmë të flasim, s’paku të ishim marrë vesh, 8 po shkojmë, 8 po rrimë, s’ish ba nami. Kishim mujtë edhe me short, me bo kush po shkon në Kosovë e kush po rri, edhe ashtu e dishim që delegacioni i UÇK-së s’ka si kthehet në Prishtinë, duhet të kthehet në Shqipëri po edhe ne të tjerët kemi mund të ndahemi, pa kurrfarë dileme po, barra e përgjegjësisë ka qenë edhe e ndërgjegjes ka qenë e jashtëzakonshme.
Ne e shihshim si turp, prapë po i kthehemi kësaj çështjes së turpit, edhe kur biseduam në delegacion secili prej nesh ishte më e egër se tjetri.
Jo, duhet patjetër të kthehemi, patjetër të kthehemi, sepse neve na tha edhe për ma keq, për me na shtu barrën e përgjegjësisë, na tha misioni i OSBE-së, “ne po tërhiqemi shumë shpejt dhe kush njeri i gjallë mo s’mund t’ju garantojë as për aeroplan”, se ne shkojshim e vishim prej Prishtinës.
Tash na thanë jo, në Prishtinë s’mund të aterroni hiç, duhet diku tjetër.
Surroi: Shkuam në Shkup...
Shala: Njëherë në Tiranë e pastaj në Shkup. U krijua atmosferë praktikisht vetëm që s’ka filluar faza e fundit e luftës.
Surroi: Edhe Hilli duke na përcjellë në autobus a veturë, s’di me çka shkuam...
Shala: Me autobus jemi shku në aeroport, një autobus të madh.
Surroi: Jo prej Shkupit, kur u nisëm... Po, me vetura.
Shala: Unë kam marrë një taksi me Bukurie Gjonbalajn dhe me një përkthyese tjetër, ju keni ardhë me vetura.
Surroi: Me vetura, para se të niseshim me vetura, me Ibrahimin, erdhi Hilli tha: “Mos u nisni, kthehuni, s’është marre mos me u nisë”.
Shala: ... ne mendonim që është marre. Edhe nga perspektiva e sotit mendoj që është marre, por po them se ma mirë do të ishte, sepse unë erdha pastaj te ti në zyrë, edhe kam pasur një ide po ashtu naive: A bën me shku në një vend, po tubohemi, ndoshta në shtëpinë e Ibrahim Rugovës, po bile edhe ta shpallim adresën. Themi këtu jemi, mos na ndiqni se këtu jemi..., nëse doni me na ba diçka bëjeni këtu, po me kënd të bisedosh në atë kohë s’kishte shansa të bisedosh me askënd, se u shpartallu krejt sistemi dhe secili këqyrte me ba diçka dhe nuk ishim të vetëdijshëm çka do të ndodhë edhe tek e mbrama, ishin edhe dy ditët e Holbrookeut akoma në konsideratë, e hanja, e martja, ne e dimë, na ka tregu pastaj Holbrookeu edhe mua edhe e ty çka ka ndodhë, ka qenë e kotë e ka pyet Millosheviqin:
“A po e din çka ka me gjetë?’’
“Qysh s’e di”, tha, “sot është e mërkure, ju me thanë amerikanët është e premte, unë e di që është e premte, ju jeni superfuqi”.
Po ky prapë i thotë po shkoj në Budapest, qe telefoni im edhe çfarë do të qoftë nëse mendon, thirrem, edhe unë e vij sa ora prej Budapestit.
Po, ne e ditëm që s’ka më gjë. E patën shtyrë 24 orë, të kujtohet, fillimin e fushatës për shkak të kësaj pritjeje mos po ndodh diçka, plus u përhap një spekulim që Kofi Annani, sekretari përgjithshëm i OKB-së, po vjen Beograd e në Prishtinë me ndërmjetësu një marrëveshje të re, po ato ishin spekulimet e Serbisë dhe filloi lufta... filloi lufta..., faza e fundit, se lufta kishte filluar që moti, po faza e fundit e fushatës ajrore, me një bindje të gjithëve që megjithatë nuk do të zgjat shumë...
Surroi: Duke parë se po zgjatë, ti nisesh për në kufi dhe e përjeton edhe ndeshjen e fundit me këtë pushtet.
Shala: Po, ishte situatë interesante, pastaj kam marrë vesh tek më vonë, do të thotë, presidenti Rugova është në presion të vazhdueshëm të palës serbe, me negociu marrëveshje të reja dhe del edhe në televizion. Po, edhe Rugova, pos tjerash, me atë përpjekjen që t’i shmanget çfarëdo takimi, bisede me palën serbe, tha: “Unë s’i kam as njerëzit me të cilët kam qenë në Rambouillet, bashkëpunëtorët... S’është kurrkush këtu. Profesor Aganin s’e kam. Ky s’është, ai s’është...”
Dhe në fund më zënë mua në kufi, në dalje e sipër, më ndalin nja gjysmë ore, me idenë që të më kthejnë në Prishtinë, në qoftë se thotë Rugova, po mirë që e keni zanë kthejeni në Prishtinë, se bile dikënd e kam këtu. Por Rugova thotë jo, me largpamësinë e tij: “Lëre, se ma mirë le shkon Blerimi, s’më duhet”, edhe ata, dorën në zemër, më lejuan të dal dhe në atë anë të kufirit, më pat pritë Shaun Burnsi. Pastaj pata shku në Ambasadë te Chris HIlli, Tina Kaidanow, se nuk e përmenda, që Tina ka qenë vazhdimisht me Chrisin, ambasadorja e parë e Amerikës në Kosovë dhe ky rrëfim përmbyllet për mua, po nuk përmbyllet për ty dhe shumë të tjerë. Dhe rrëfimi më tragjik ka qenë me profesor Aganin i cili me logjikën që pasi Ibrahim Rugova u liru përmes Sant’ Egidios, përmes Vincenco Paglias...
Surroi: Jo, jo, s’ishte liruar asokohe...
Shala: ...jo, jo, po flas për fillim të majit. Se në fillim të majit lirohet Rugova, edhe profesori ishte fshehë në do banesa në qendër të Prishtinës. Edhe profesori thotë, mbasi u lirua Rugova, tashmë s’ka rrezik për me më marrë, se rrezikun më të madh e ka pasë profesori që mos po e marrin e po e çojnë, e po shëtisin nëpër Beograd e kështu...
Dhe atëherë thotë: “Po mujsha me dalë”, por për fat të keq të tij, atë ditë ka qenë kufiri mbyllur, se e di që maqedonët herë e mbyllshin herë e hapshin kufirin, se përndryshe të kish dalë, profesori kish shpëtu. Bile ta kish pritë çlirimin e Kosovës, se profesori ka qenë shumë keq me shëndet, pastaj na pat thanë zonja Sadije.
Surroi: Mbahej me nitroglicerinë...
Shala: zonja Sadije na tha ka qenë tepër keq, edhe në Rambouillet ka qenë tepër keq, tepër keq.
E pat përjetu shumë keq.
Edhe me atë sensin e humorit tij, nëse të kujtohet: “Unë”, tha, “edhe nëse vdes nuk mërzitem më”.
Na i thamë “pse?”
“Me përjetu vdekjen e tri Jugosllavive nuk është pak – të Mbretënisë së Jugosllavisë, asaj të dytës e edhe të kësaj Jugosllavie, pra kam çka kallxoj atje, kur të më pyesin çka ke përjetu”.
Profesori ka qenë me të vërtetë i jashtëzakonshëm. Prandaj, edhe u krijuan këto rrethana kur filloi lufta e NATO-s, ne disa dolëm jashtë, disa mbetëm brenda, u shpërgjegjësum, fatkeqësisht, si faktorë. Nuk u krijua qeveria kalimtare kurrë për shkaqe të njohura.
Edhe tek në konferencën e Bonit, nëse të kujtohet, qershor të 1999-s, ti akoma ke qenë brenda, u arrit që të kthehet Hashimi, Rugova, Rexhep Qosja që ta pranojnë atë marrëveshjen e cila u zyrtarizua në Rezolutën 1244. Do të thotë se ne s’kemi qenë faktor.
Jim O’Brien ka komuniku me mua, më kanë çu dokumente, i kam kthy dokumente, po mbeti diqysh i pezull.
Surroi: Flaka ka qenë në Tetovë aso kohe dhe kontaktojnë me të: “Po e formojmë Qeverinë e përkohshme edhe ia kemi lënë Vetonit vendin e ministrit të Jashtëm”. Edhe thotë Flaka, në atë kiamet që ishte në aso kohë me refugjatë, “Tha këqyrni, Vetoni është brenda në Kosovë, mundeni eventualisht ministër të Brendshëm me e ba”...
Shala: Po dorën në zemër, nëse s’gaboj, unë dhe ti patëm thanë në Paris, kur filloi ideja, skeleti me u bë i qeverisë, që nëse është një ministër i LDK-së, dy zëvendësministra duhet të jenë i LDSH-së dhe i UÇK-së, edhe anasjelltas, nëse është ministri i UÇK-së, edhe patën thanë edhe për ty edhe për mua, po ne u patëm falënderu thamë që nuk jemi të interesuar fare për këtë angazhim në këto rrethana.
Surroi: Edhe ajo mbledhje është mbledhje e cila do ta përcaktojë historinë politike të Kosovës për krejt këtë çerekshekull. Sepse në atë mbledhje, në të cilën ne duhej të merreshin vesh për qeverinë e përkohshme, por s’u morëm vesh për qeverinë e përkohshme, atëherë unë propozova që të merremi vesh për pushtet lokal.
Pra, hajde që s’po merreshim vesh për një qeveri të përkohshme, a bën që çdo komunë ta ketë pushtetin e përbashkët LDK, UÇK, LDSH, cilado parti që të jetë, që në momentin kur çlirohet Kosova, kush do NATO-ja, se ne e dinim që NATO-ja do të hynte në Kosovë, në komunën, në filan komunë të dilte kryetari i komunës, do të thoshte mirë se vjen në komunën time. Edhe të kishim një pushtet lokal, i cili do të administronte menjëherë me Kosovën.
Ne hyjmë pikë e pesë.
Shala: Nuk ishte as dije, po edhe hynëm pikë e pesë... na u shpërfaq një kundërshti kronike e panevojshme në këto rrethana, po gjithçka përjetoi një përshkallëzim dramatik në atë ditën e enjte, kur e morëm vesh me të vërtetë që nuk është rendi që do të ketë fare marrëveshje edhe kur na thanë edhe OSBE-ja dhe gjithë, Paulsi mbi të gjitha, ‘mos u ktheni fare’, po ne ishte pa kuptim megjithëse po të kishim shku në Amerikë, ajo ideja që na tha zonja Albright, se pastaj edhe filluam me e përpilu delegacionin në një moment nuk kishim pasë gjasa me u kthye se ishim mbetë jashtë.
Po megjithatë ishte... nuk di së sa do të kishim përballu presionin e ndërgjegjes sonë, po flas jo të njerëzve të thjeshtë, se njerëzit e thjeshtë ndoshta kishin thënë: “Mirë keni ba që s’keni hyrë, se ju kishin vra të gjithëve”, por do të kishte problem.
Surroi: Përfundon lufta dhe ti hyn në Kosovë. Çka është përjetimi yt i parë?
Shala: Përjetimi është shumë interesant. Është ambasadori Hill, më fton që të hyjmë së bashku me një “Blackhawk”, që atëherë s’e kam ditë çfarë është, se tek më vonë me këtë filmin “Blackhawk down” do ta marr vesh.
Edhe nisemi nga Shkupi edhe i bimë rrugës, rruga ishte poshtë, ne ishim pesëdhjetë metra mbi rrugë dhe shihshim plot ushtarë nga të gjitha anët. E lamë një mot shumë të bukur në Shkup e gjetëm një vranësi dhe një të ftohtë në Prishtinë.
Interesant, ishte gjysma e dytë e qershorit, po ishte shumë ftohtë, ditë e vranët edhe vijmë me një qëllim që ta shohim si është gjendja edhe takohemi me ty në zyrën e “KOHES Ditore”, nëse s’gaboj, ti kishe pas humbë goxha peshë, normalisht prej një situate tepër të rëndë, edhe takohemi me ty, bisedojmë.
Ishte një gëzim i papërshkrueshëm i të gjithë neve, që po shihemi për së gjalli, se me të vërtetë akoma mbanim në mend akoma kishim në kujtesë të freskët rastin e profesor Aganit dhe të tjerëve që nuk e përjetuan, se ka pasë shumë viktima...
Më kujtohet, po e bëj një episod të vogël, kur vra Latif Berisha, pata qenë me profesor Aganin
Surroi: Natën e parë të bombardimeve
Shala: ...edhe qysh e ka pasë zanat profesori, me thanë: “Çka po thu Blerim”, i thashë është vra Latifi - tha s’është e mundur... kidnapu Bajram Kelmendi, ishin rrëfimet, jo e kanë liru, jo s’e kanë liru, pata folë edhe me Hillin, e në fund dul tragjedia, u vra me dy djem, pra u pa ajo porosia e Paulsit kishte qenë me vend.
Surroi: Do t’ju vrasin po.
Shala: Do të të vrasin edhe njerëzit ma eminentë. Fakti që u pamë ishte një gëzim i madh. Pastaj atë ditë, nëse s’gaboj pati ardhë Clarku në Prishtinë, as që e kam ditë, as un as ti s’e kemi ditë, edhe Axel Dietman, që ka qenë përfaqësues i Qeverisë gjermane, shkuam me hangër diçka më tha hajde se kemi mbledhje, ka me ardhë Clarku.
Dhe hynëm qaty hallakamë në zyrën e UNMIK-ut,
Surroi: Gjeneralshtabit...
Shala: ... gjeneralshtabit, ku akoma ka qenë Sergio Vieira de Mello, një diplomat i dorës së parë, brazilian, një mik shumë i madh i joni, se ai e pati ba një raport, nëse të kujtohet në maj, pati ardhë në Kosovë me bë një raport të veçantë, si emisar special i Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së, dhe pati ba në raport të shkëlqyeshëm, edhe njerëzor, edhe real, që këtu dihet çfarë po ndodhë.
Edhe filluam atëherë me jetu në Kosovën e lirë, me një bindje që është arritë tepër shumë, që tash e tutje duhet të jetojmë në paqe me historinë, vetëm se ne s’kemi qenë paqe me historinë.
Se historia ka qenë konflikt me ne, ne kemi qenë konflikt me historinë.
Për herë të parë ne arritëm diçka që s’kishim arritë kurrë, për herë të parë ne arritëm fitore si popull, edhe fillim s’kemi qenë të vetëdijshëm ndoshta çka është arritur, ndoshta edhe sot e kësaj dite ka tillë që s’janë të vetëdijshëm çka është arritur qershorin e 1999-s, kështu që ishte një arritje tepër e madhe e krejt një populli.
Surroi: Ndoshta kjo është fjalia me të cilën duhet ta përfundojmë këtë episod. E kemi rrumbullakosur në këto vazhdime një periudhë të rëndësishme, na mbetet borxh që të ulemi në një cikël të ardhshëm bisedash ta shtjellojmë shekullin 21. Kosovën në shekullin e 21, sepse tash jemi në vitin e fundit të çerekshekullit Faleminderit!
Shala: Faleminderit shumë për këtë mundësi, ishte një bashkëbisedim shumë interesant. Besoj edhe për brezat e rinj, që ndoshta nuk i dinë shumë për gjërat, për të cilat ne folëm. Faleminderit!