Si hymë të papërgatitur në liri?

Surroi: Në “PIKË”, vazhdojmë ashtu siç premtuam me Blerim Shalën, të hyjmë në shekullin 21. 
Blerim, mirë se vjen!
Po e vazhdojmë aty ku mbetëm. 
Hymë në shekullin 21, hymë në çlirim, në fakt, po çlirimi na e hapë shekullin, por para se të mbërrijmë te shekulli 21, janë dy ngjarje, të cilat përputhen me një vit diferencë. 
Diku nga 16 a 17 korriku, 15-16, nuk e di saktësisht datën, të vitit 1998, kemi qenë në Rahovec me ambasadorin Hill. Patëm hyrë nga Malisheva. Në Malishevë kemi parë se si po digjeshin dyqanet e shtëpitë, sesi policia serbe vidhte televizorë, e gjëra të tjera, orendi. Malisheva ishte pothuajse e braktisur në tërësi. Hymë në Rahovec, Rahoveci ishte gati një shkreti, kishte hyrë policia serbe në kundërofensivë kishte vrarë njerëz, njerëzit ishin mbyllur nëpër podrume..., unë t’i shëtitëm pak nëpër qytet, një grua e afërme, motra, më duket, e Nazmi Vuçitërnës, tha: Të lutem, lajmëroji Nazmiut se jemi gjallë, s’po mundemi me komuniku edhe le të vijnë të na nxjerrin disi”.
Ishte një ndjenje e jashtëzakonshme e përjetimit të luftës në vitin 1998.
Një vit më pas, ti dhe unë jemi në darkë me Bernard Kouchnerin dhe Jock Coveyn, është viti 1999, është 16 korriku, jemi në ish-Bankën e Lubjanës, restorant “Pllumbi”, sipër, Kouchneri sapo kishte mbërritur në Prishtinë dhe e fillojmë darkën me misionin e madh të OKB-së.

Shala: Po. Unë veç desha ta bëj një digresion, nëse pajtohesh, për vlerën dhe rëndësinë, peshën e datës 18 mars 1999. Nuk besoj që ka datë më të rëndësishme, më domethënë se më vendimtare për fatin tonë. Ajo datë i ka përmbledhë të gjitha datat tjera historike në të kaluarën prej vitit 1912 e këndej dhe i ka paralajmëruar data të tjera të çlirimit dhe pavarësimit të Kosovës. 
Më 18 mars ne e kemi nënshkruar Marrëveshjen e Rambouilletsë, Kryesia e Delegacionit, Ibrahim Rugova, Hashim Thaçi, ti dhe Rexhep Qosja patët nënshkruar marrëveshjen. Ajo marrëveshje ka pasë vlerën e marrëveshjes së parë së kontraktuale midis nesh dhe Perëndimit, midis nesh dhe Amerikës, midis nesh dhe paktit NATO. Pakti NATO nuk do ta sulmonte Serbinë pa atë nënshkrim. 
Ajo datë ka pasë aq shumë vlerë, ndërsa ne gati që nuk e shënojmë nuk tubohemi kurrë si popull. Do të meritonte të quhej, ta zëmë, “Dita e Kosovës”, ajo ditë dhe të jetë në kalendarin e fitoreve tona, se atë janë të pakta, po ato që i kemi duhet t’i shënojmë gjithsesi.

Surroi :Të Kosovës Euroatlantike, aty janë vënë themelet.

Shala: Po gjithsesi. 
Tash nëse kthehem te ajo darka, ka qenë një darkë shumë interesante, e cila me përmbajtjen e saj ka paralajmëruar çfarë do të ndodhë në raportin Kosovë-UNMIK tash e tutje. 
Koucher pati ardhë si PSSP, si emisar special, si SRSG, me insistimin e Francës. Ka pasë ide që Paddy Ashdown, të kujtohet, të bëhet emisar special, diplomati dhe politikani i shquar anglez, po në fund mbeti meraku i Francës që ta ketë një rol. Amerikanët, megjithatë e dinin që periudha e fushatës ajrore të NATO-s ka pasë goxha tensione midis Amerikës dhe Francës, për për shkakun e caqeve, kështu që për ta tejkaluar këtë dhe për një porosi, dëshironin ta sillnin Kouchnerin. Tekefundit ai ishte një prej emrave më të rëndësishëm në botën humanitare.

Surroi: Edhe një zë i spikatur për Kosovën

Shala: Zë i spikatur për Kosovën, për vite të tëra. Kështu që, mbasi intervenimi kishte këtë petkun humanitar dhe ishte rendi që dikush si Bernard Kouchneri, i cili përndryshe, ke të drejtë ai ka ardhë në Kosovë në 1991-1992, ka qenë gjithmonë në krah tonin, të vijë në Kosovë.

Surroi: Edhe të mos harrojmë ka qenë një grup intelektualësh në Paris, me “L’Esprit”, revistës “L’Esprit”, të cilët kanë pasur një ndikim të drejtpërdrejt te presidenti Chirac për çështjen e Kosovës.

Shala: Intelektualët në Francë tutje kanë një vlerë shumë më të madhe se gjithkund në botë. Ta zëmë edhe unë di... pata bërë intervista me të gjithë intelektualët e shquar, me Pascal Brücknerin, Alain Finkielkrautin, André Glucksmannin, Edgar Morinin dhe të gjithë e përkrahnin Kosovën. Të gjithë kishin fjalë të mira për Kosovën. 
Po tash nëse kthehem te darka, ajo darkë filloi me një insistim të Kouchnerit që disi ta shoqërizojë mandatin e tij në Kosovë, se ishte ideja e tij që keni president, keni qeveri, keni Kuvend, që do të thotë keni struktura... ne ia kthyem që: “ti je guvernator i Kosovës” shqiptarët e Kosovës, populli i Kosovës, pret me ide që ti ta udhëheqësh Kosovën. 
Në Kosovë nuk ka struktura të mirëfillta. Ato kanë qenë struktura efektive për ta shfaqur rezistencën ndaj Serbisë, por jo për të organizuar jetën shoqërore. Ne s’kemi pasë zgjedhje të lira, të mirëfillta kurrë, po ai shtyhej me ne dhe një moment duke i bërë ato gjestikulime, e derdhi verën.
Edhe tash krejt rrëfimi ia nisi për punën e verës, edhe problemi që mund të lindin e raportit të UNMIK-Kosovë. Pak më vonë, filloi të digjej një shtëpi në mëhallën e romëve, që ishte përballë, ne mund ta shihnim me të vërtetë, Kouchner dhe Covey ishin në atë anë, ne ishim këndej, dhe ata e panë që po digjet shtëpia. Tash Kouchneri filloi, u bezdis, e kuptoi që diçka s’është në rregull edhe filloj me marr telefonin edhe e la darkën, nuk e përfunduam darkën... 
Qëndrimi ynë ishte ky që UNMIK-u është zot i shtëpisë në Kosovë, KFOR-i është përgjegjës për siguri dhe ju duhet ta udhëheqni këtë vend drejt demokratizimit.

Surroi: Në fakt, aty, në atë moment, se e mbaj mend shumë mirë këtë bisedë. Thotë Kouchneri: “Çka po digjet atje?” Edhe Coveyt i kishin lajmëruar që është pjesa e mëhallës së romëve. Ne e konfirmuam që ajo është pjesa e mëhallës së romëve. Po digjeshin disa shtëpi atje, e Kouchneri thotë: Po mirë, a kanë shkuar zjarrfikësit? Edhe Covey thotë: S’ka zjarrfikës. S’ka Kosova zjarrfikës. 
Thotë: Po mirë, ka KFOR-i zjarrfikës?
Ata kishin një njësit zjarrfikësish. Jacksoni tha: “E kam një njësit”, dhe e ka dërguar. Ai njësiti shkonte herë këtu e herë aty. Për krejt Kosovën ishte një njësit zjarrfikës. 
E tha: “Po mirë, sonte po dalim në televizion, duhet ta kundërshtojmë...”. Thashë: S’kemi televizion. Ku ke me dalë sonte?

Shala: Aty e kuptoi Kouchneri që ai nuk ka mision vetëm ta udhëheqë Kosovën në këto përmasa globale të përgjithshme, po ka të bëjë punë me mikromenaxhim, që ia ke shpjegu atij mirë dhe tash nuk ka zjarrfikës, nuk ka organizim të mirëfilltë KFOR-i megjithatë e ka mision të vetin sigurinë globale apo hardwarein e sigurisë për të na shpëtuar, për të na ruajtur nga Serbia, jo për ta ndërtuar rendin dhe qetësinë në Kosovë. Nuk është KFOR-i..., asnjë ushtri nuk e mban rendin dhe qetësinë. Por aty u kuptua që ka një keqkuptim goxha serioz midis nesh edhe UNMIK-ut, se i cili është roli i UNMIK-ut. UNMIK-u, asnjëherë nuk e kanë përmendur as në Rezolutën 1244, as më pas, po ai ka qenë protektorat ndërkombëtar. 
Ka qenë protektorat ndërkombëtar. 
Ai pat koincidu edhe me Timorin Lindor, të kujtohet atje, ishte protektorati ndërkombëtar për ta ndërtuar shtetin edhe njësoj ishte edhe në Kosovë, protektorat ndërkombëtar, po nuk dihej akoma apo shpërfillej se emri i lojës në Kosovë, por a ishte protektorat ndërkombëtar, i cili duhej merrej me gjithçka.

Surroi: Edhe rregullorja e parë e UNMIK-ut, që quhej “nëna e rregulloreve”, ishte se të gjitha kompetencat administrative në Kosovë i përkasin UNMIK-ut, përfshirë shndërrimin e Kosovës në një zonë juridike, ekonomike e tjera e tjera, doganore, Pra, çdo gjë... kufijtë e Kosovës ishin nën UNMIK.

Shala: Nën UNMIK ishin edhe kufijtë, edhe organizimi i brendshëm edhe krijimi i këtij identiteti për të cilën po flasim neve tash, i cili është i ndikuar goxha shumë nga Kouchneri dhe nga ekipi i tij sepse stafi i parë, të kujtohet, i administratës ndërkombëtare ka qenë elitë ndërkombëtare, do të thotë, Jock Covey ka qenë diplomat i jashtëzakonshëm...

Surroi: Joly Dixon...

Shala: Joly Dixon e ka udhëheqë këtë shtyllën evropiane, e pati bërë Librin e Bardhë, të kujtohet më vonë, se si duhet të zhvillohet Kosova Daan Everts e ka udhëheqë OSBE-në. Emra më të jashtëzakonshëm, por,

Surroi: Nejse për Evertsin kam...

Shala: Po, po, e di, e di, po në përgjithësi ishte e qartë që është një kapacitet i jashtëzakonshëm, ishin gati 50 mijë ushtarë të KFOR-it, se u pati rritë numri, normalisht 55 mijë ka qenë ideja... ,

Surroi: ...më duket patën hyrë 17 mijë në atë kohë...

Shala: ... po po, do të thotëvijnë rangersat nga ana amerikane, njësi elite. Mandej hyjnë gurkat, njësi elite nga ana britanike. Do të thotë, është një elitë ushtarake, politike, diplomatike, po problemi kryesor ka qenë se çka është misioni i tyre? A është misioni veç paqja, ruajtja e stabilitetit, sigurisë apo krijimi, atë që e përmenda dhe ti, që është me 1244 edhe me Rregulloren, është krijimi i një ambienti i sigurt, juridik, ekonomik, politik, për ndërtimin e një vetëqeverisjeje të mirëfilltë politike të Kosovës.

Surroi: Në Paris, para 18 marsit 1999, kemi qenë në mbledhje të përbashkët, pata thënë nuk guxon të vijë dita kur hyn NATO në Kosovë edhe ne nuk kemi një pushtet civil, i cili thotë mirë se erdhët në Kosovë, faleminderit që po na ndihmoni, na po na çlironi e tjera e tjera, edhe ky është shteti jonë. E ne nuk kemi pasur një pushtet civil, një qeveri... i kemi pasur dy në fakt e cila do të thoshte mirë se erdhët në Kosovë, ne jemi Qeveria e Republikës së Kosovës, jemi në dispozicion që të bashkëpunojmë.

Shala: Po, ajo ka qenë me randësi të madhe po ne mendonim që UNMIK do të kryen punë për ne, të gjitha. UNMIK-u mendonte që ne jemi aq të pjekur politikisht si popull, si elitë politike që do të kontribuojmë në krijimin e këtij ambienti, sidomos në raportin me komunitetin serb, se gjithmonë edhe atëherë edhe më vonë, siç e dimë në bisedat e mëpasme në vijim, tema kryesore ka qenë trajtimi i minoriteteve tjera, përfshirë ose sidomos minoritetin serb. 
Pra ka pasë keqkuptime. Tash po them ne kemi menduar si zakonisht që perëndimi është makineri perfekte, se ashtu e kemi projektuar vetë në vitet ‘90-ta, se veç nëse dëshiron Amerika dhe Perëndimi, se këtu lulëzon Kosova...

Surroi: ... po, po - për gjashtë muaj ditë e vë në rend.

Shala: Ata kanë mendu që ne jemi budistë të gjithë, po më duket që ne jemi aq shumë paqësorë që nuk do të bëjmë telashe askënd...

Surroi: ...se jemi demokratë zviceranë e danezë...

Shala: ... ndërsa vakuumi në shoqëri nuk tolerohet, në asnjë shoqëri, as në Amerikë, as në Gjermani, e lërë më në Kosovë. 
Tash filluam ta shohim menjëherë që po kemi për çdo ditë probleme të llojit të zjarrvënies, të eksplodimit të veturave, se ishin pa targa, si mundje ta dije se cila veturë është dhe me kënd ishte ajo veturë kur s’kishe targa edhe mungesës së këtij autoriteti qendror që do ta dëshironte mirëseardhjen. 
Tash, këtë vakuum UNMIK-u provoi ta mbulojë Kouchneri veçmas me Këshillin Kalimtar, ku hymë shumica e delegacionit të Rambouilletsë, filluam të shihemi një herë në javë me Kouchnerin dhe Michael Jacksonin, që ishte komandant i KFOR-it, ata na raportonin neve se çfarë po ndodh, ku janë problemet, ku janë telashet. 
Kishte pakënaqësi enorme, dorën në zemër, atëherë me zhvillimet në Kosovën e e pasçlirimit, sepse ishte rrëmujë, ishte kaos në të gjitha anët e Kosovës, nuk zhvilloheshin gjërat qysh kemi dëshiruar apo supozuar ne, pati nga zhvillime më të mundimshme, më të rënda, më të këqija dhe aty filloi me atë Këshillin Kalimtar, pastaj e kuptuan që duhet menjëherë që të fillojnë të ndërtojnë Policinë e Kosovës, që nisi në vjeshtën e 1999-s, pastaj u instalua marka gjermane si valutë kryesore në Kosovë, pastaj filluan edhe t’i japin edhe targat e veturave, pra filloi me funksionu... dogana filloi, administrata tatimore, se ne i patëm thënë Kouchnerit se Kosova është një rajon ku ka funksionuar rendi dhe ligji ai që ka qenë në kohë të komunizmit deri 1989-n, domethanë, ne kemi pagu tatime, e kemi pagu rrymë, kemi paguar ujë, se ai mendonte që ne jemi si një shembull tjetër i shteteve postkomuniste, ku s’ka funksionuar asgjë. 
Te ne, kanë funksionuar gjërat dhe i thamë mundesh me fillu...

Surroi: Ka ekzistuar kulturë shtetërore

Shala: ...absolutisht ka ekzistu kulturë shtetërore, po ai i kishte ato dilemat e veta, ashtu qysh ka qenë një burrë i jashtëzakonshëm, po totalisht i paorganizuar do të thotë. Ka qenë bile, Nadia Younes ka qenë shefe e Kabinetit të Kouchnerit, edhe ajo ndihmonte shumë. 
Kanë qenë këta tre këshilltarët, Jan Kickert, Axel Dittman Alexandros Yannis, greku, kanë qenë të jashtëzakonshëm. Kouchneri shumë shpejt e kuptoi një fenomen, që e ka ndarë me mua e me ty, besa ka pak edhe në publik, që po vrapon gjithë ditën, e në fund po sheh që s’ka ba gjë.

Surroi: Edhe ka qenë vështirë ta organizojë njëkohësisht edhe UNMIK-un, edhe të përpiqej ta organizonte Kosovën.

Shala: Absolutisht! Po se edhe UNMIK-u ka qenë një strukturë krejtësisht e re. 
Mua më kujtohet disa herë, edhe ty me siguri ta ka thënë Jim O’Brien, që na kanë marrë në qafë që e kanë shti administratën e OKB-së, “... që nuk është e ndershme prej nesh, pra Amerika çka ka bërë me ju, se ju kanë çliru NATO edhe Amerika, tash prej një fitoreje brutale ushtarake dhe politike, shkon një jep atë duratë OKB-së, e cila si e tillë, megjithëse krahasuar me këtë OKB-në e sotme, ka qenë lule e dritë, po prapë nuk ka qenë e gatshme të organizohet si duhet.

Surroi: Sa është përgjegjësia jonë aty?

Shala: Po përgjegjësi e madhe... se e përmenda... edhe në Paris mendimi jonë ndalej në momentin e fillimit të fushatës së NATO-s. 
Ne mendonim që gjithçka do të përfundojë aty. Ne mendonim për më shumë, po ashtu ishte një mendim mbizotërues te ne, që në momentin e çlirimit ne bëhemi shtet i pavarur, siç patëm menduar më herët që në momentin e shpalljes së Republikës ti bësh Republikë.
Krejt janë këto procese të ndërlidhura gjithsesi, po shkojnë hap pas hapi. Çlirimi ishte vendimtar që Kosova të mbërrijë te shteti..., ka mbërri tek pas nëntë vjetëve te shteti. 
Do të thotë, o dashtë me ndërtu demokracinë; o dashtë me bind vetveten edhe Perëndimin që ti je në gjendje të organizosh një shoqëri qysh duhet. E thamë pak më herët, LDK-ja, Lëvizja gjithëpopullore për krijimin e shtetit, strukturat paralele që i bëmë, sistemin paralel në arsim e shëndetësi, kanë qenë tepër të mirë sa i përket rezistencës ndaj Serbisë, po jo të organizohet shoqëria e Kosovës pas luftës. 
Ky ka qenë një virtyt i Kosovës në vitet ‘90, por jo virtyt pas luftës..., u bë ves, u kuptua që ne shëndetësinë e kemi improvizu dhjetë vjet, si arsimi më aty edhe më keq e kemi improvizu dhjetë vjet, sepse s’ke mujt më mirë, nuk mund ta fajësojmë vetveten, e të mos flas për konceptin e politikës. 
Politika te ne ka qenë absolutisht të uzurpume me pavarësinë e Kosovës, jo me demokracinë e Kosovës.

Surroi: Ne hyjmë në çlirim me disa procese negative, të cilat në mënyrë të shpejtë, gati si zjarr, e marrin vendin. 
Procesi i parë negativ është fërkimi mes LDK-së, gjegjësisht mes Rugovës dhe krahut të Luftës, gjë që ne u përpoqëm të krijonim një lloj konsensusi atje në Rambouillet, në Paris, por, Rugova mbeti në Romë dhe u desh që të shkojë Kouchneri ta marrë Rugovën me avion dhe ta sjellë në Prishtinë dhe të garantojë sigurinë e tij. Ky ishte procesi i parë. 
Hyri një frikë e këtyre fërkimeve, posaçërisht me vrasjen e disa prej aktivistëve të LDK-së në atë kohë, Ismet Rraci, më duket në Klinë e disa njerëz të tjerë. 
Procesi i dytë është ky i i dhunës në një mungesë totale të institucioneve të sigurisë. Prej 14 qershorit të vitit 1999deri në 30 dhjetor të vitit 2000, sipas Qendrës për të Drejtën Humanitare të Natasha Kandiqit janë vrarë e zhdukur 1275 persona serbë 700 e kusur, shqiptarë një numër shumë i madh, boshnjakë, romë e të tjerë. I bie që mesatarisht janë vrarë dy pikë diçka persona në ditë, në Kosovë në atë periudhë. 
Kjo është ndoshta periudha më e tmerrshme, në të cilën ne nga njëra anë hyjmë në liri, por nga ana tjetër hyjmë në një ndrydhje si shoqëri.

Shala: Po, por liria pa rend është kaos, është anarki, është definicion politik edhe i qëndrueshëm. Nuk mund ta trajtosh lirinë si një mjet të realizimit të qëllimeve tua, qoftë individuale, personale, meskine apo politike dhe...

Surroi: ...është produkt institucioneve, i rregullit, i rendit...

Shala: Edhe çlirimi nuk është identik me lirinë. Çlirimi u bë në raportin Kosovë-Serbi. Tash liria kishte të bënte raportin e qytetarëve me vetveten, e popullit të Kosovës me vetveten, me të gjithë, pa marrë parasysh se çfarë përkatësie etnike kanë. Është e vërtetë që ky keqkuptim pati pasoja tragjike dhe dramatike në Kosovën e pasluftës, me këtë rrëmujën që u shndërru në një agjens të dobësimit të pozicionit të Kosovës ndërkombëtare, sepse Kosova është rrëfimi numër një në botë në vitin 1999, mos të harrojmë, nuk është rrëfim tjetër. Rrëfimi më i suksesshëm që doli që ishte...

Surroi: Çlirimi i Kosovës ka qenë kulmi i liberalizmit demokratik... kulmi i fitores të konceptit të liberalizmit

Shala: Ka qenë pika më e lartë. Asnjëherë më nuk është përsërit, asnjëherë nuk është përsërit.
Por, menjëherë edhe në Perëndim, edhe ndër ne filluam të trajtojmë këtë situatën pas çlirimit në mënyra të ndryshme, secili sipas kutit të vet, unë e di që në Perëndim, e di ti fare mirë, ka pasë të ashtuquajtura teori apo qëndrime revizioniste, nuk është pëlqyer shumë intervenimi ushtarak i Amerikës dhe i NATO-s, sidomos në Francë, ka pasë... mirë, thanë, kjo është punë që është dashtë me u bë, që është kryer, po më kështu diçka diçka s’mund të bëjmë, kurrkund. 
Do të thotë, Kosova është rasti i parë dhe rasti i fundit, ku ka ndodhë një mrekulli e tillë.

Surroi: Sui Generis

Shala: Po, Sui generis, absolutisht, qysh do të definohet më vonë edhe shteti i Kosovës.
Po pastaj filluan të mendojnë çka me bë tash mirë, po duhet me ndërtu institucionet, demokracinë, duhet me e fuqizu rendin dhe ligjin në Kosovë, po cili është emri i kësaj loje? 
Tash në Amerikë, e di që ambasadori Holbrooke, u pata parë me të në gusht të vitit 1999, ishte ithtar që Kosova të bëhet shtet i pavarur sa më parë. 
Po një porosi tjetër shumë interesante, e cila po koincidon me këtë trajtimin që po ia bëjmë kësaj situatës në Kosovë pas lufte, ishte qëndrimi i Holbrookeut; “Mos harroni që ju për herë të parë do të udhëhiqni me vetveten. Kurrë në histori e juaj ju s’keni udhëheqë me vetveten”. 
Mirë, ka qenë edhe periudha 1971-1981-1989, por jo në përmasa çfarë mund të ofrohej tash. Tash krejt fati ishte në duart tona. Këtë do të na thotë më vonë ndoshta trajtojmë në atë drekën me ty, Holbrookeu dhe Kouchneri, kur erdhën 2003-n të mos kërcej tash, por ishin tjera porosi edhe mesazhe: “Tash ju jeni bartës të proceseve. Ju duhet t’i zgjidhni problemet. Ju duhet të na imponoheni si faktor i cili dihet çfarë kërkon”. 
Po pos Holbrookeut, shumica e tjerë edhe në Amerikë kanë qenë që të mos ngutemi, të shohim çka po ndodhë. Ishte periudha kur pritej rënia e Milosheviqit, të mos harrojmë kurrë se kjo do të ketë impakt në rënien e Milosheviqit, prandaj thonin mos të ngutemi. 
Por kjo pastaj, do të mbërrijmë me siguri në trajtimin e trazirave të 2004-s, do ta paguajë tagrin e vet, kjo mungesa e një ideje se çka të bëhet me Kosovën apo cili është drejtimi i i këtij procesi do ta ketë tagrin e vet.

Surroi: Komisionari i pari i policisë ka qenë një danez, më duket (Sven) Frederiksen, më duket e ka pasur emrin edhe ai vjen në zyrë... pinim të dy llullë, edhe ai ishte merakli i duhanit edhe ma sjell një... e pa që mbeta pa duhan të llullës dhe hymë në bisedë të gjatë rreth sigurisë dhe pyetja ime, kjo ishte diku fillimi i vjeshtës i vitit 1999, ai thotë: “Ta dish ti, unë nuk kam strukturë policore të gatshme deri në vitin 2001. Me këtë formë të rekrutimit, mos harroni, janë 20% të të rekrutuarve policë nga Kombet e Bashkuara ktheheshin atë kohë, pse s’kishin leje vozitjeje, disa pse ishin s’dinin të gjuanin me revole, disa pse ishin të trashë... mbipeshë... . 20% e tyre. Edhe Frederiksen thotë: “Unë deri në vitin 2001, nuk mund ta mbërrij nivelin e policisë” 
Thashë, po mirë ne kemi policë. Kemi pasur policë, kemi pasur sindikate,

Shala: 3500 policë i kemi pasë aktivë deri në 1990-n

Surroi: ...hajde ti s’mund të rekrutosh shumë policë për shumë veprime, por policë trafiku mund të rekrutosh. 
Edhe atëherë filluan bisedat në mes, t’i quajmë, strukturave të UÇK-së dhe strukturave ose Qeverisë përkohshme dhe strukturave të Qeverisë së Bukoshit për rekrutimin e policëve, së paku të trafikut. As aty nuk u arrit pajtimi.

Shala: Në fund është arritë njëfarë pajtimi nëse s’gaboj, 50-50... 50% nga ish-UÇK-ja, 50% nga ish-Policia, faktikisht. Po, ishte një dinamike e tmerrshme, ishte mospërputhje midis dinamikës së realitetit dhe dinamikës së krijimit të institucione. Ishte një vakuum, i cili është shumë i rrezikshëm për të gjithë ne edhe për fatin tonë të madh, Serbia ka qenë e zënë me telashe të veta dhe pas disfatës dramatike ushtarake nuk ka pasë mundësi të merret me ne, dhe ka qenë “Ground safety zone”, 5 km e zona ajrore 20 km, domethanë NATO e pati ruajtur veten shumë mirë nga Serbia, sepse ajo Serbi ka mundur me na ba telashe sa të duash në atë kohë, se...

Surroi: Ndoshta dhe ka bërë disa veprime... ndonjë shtëpi e ka djegur...

Shala: ...po si jo, po si jo, se sate kësaj dite po qysh si jo, ata kanë qenë mjeshtër te këto krime, rrëfime të tyre, narracionin e tyre, që këta po shihet çka janë si popull...

Surroi: Se mos të mos të harrojmë se rasti Panda ka qenë operacion... i Shërbimit Shtetëror të Serbisë.

Shala: Ne e ka pranu Vuçiqi vetë, e ka pranu ne në takimet e Brukselit, “që e kemi bë ne, si strukturë”... ose edhe ato zhvillime, të mos kthehemi në vitet ‘80, prishja e varreve, tentimi i dhunimeve... ka qenë një narracion që këta janë si popull, dihet çfarë!
Ato çfarë i ka thënë edhe Milosheviqi Holbrookeut, e keni një Shqipëri, e bëni kahre krejt Evropën, po doni m’i bë dy Shqipëria... edhe Kosovën po doni me e ba shtet. Ka qenë një narracion racist i Millosheviq ndaj nesh. 
Kështu që po them këto dy dinamika, luajtën rolin e vet, megjithëse me kalimin e kohës fillon, ai shpërthimi emocional i gjitha llojeve, filloi me ra nga pak, po megjithatë ka qenë një periudhë e rëndë për gjithë ne, edhe për UNMIK-un gjithsesi, po edhe për Perëndimin, sepse nuk dinin se çka duhet të bëhet me Kosovën. 
Ishte periudha kur akoma hulumtohej, do të thotë pak a shumë privatisht e di shumë mirë çka na thonin shumica dërrmuese e diplomatëve: që këtu do të bëhet shtet. Por, në atë kohë nuk guxohej të përmendej shteti, sepse supozohej që në atë mënyrë, ne do t’ia bënim me dije Serbisë dhe miqve të saj që ne kemi bë intervenimin me qëllim që Kosova të bëhet shtet i pavarur. Kështu që, po them ka pasë hezitime edhe prej anës tyre se çka të bëhet me Kosovën. 
Kjo do ndryshojë tek, nëse bën të kthehem në atë periudhë, me ardhjen e Michael Steinerit dhe me hartimin e planit të quajtur “Standardet para statusit”.
Kjo ka qenë në pranverë të 2002-s. Ata kanë shku në Dubrovnik. Steiner, qysh me pati tregu mua, s’e ka informu askënd, që e ka pasë zanat që mos me informu askënd edhe me i grahë me të veten, edhe e ka bë një plan që parimisht përmendej statusi, si togfjalësh, si pjesë e një togfjalëshi, për herë të parë 2002-n është përmend statusi.

Surroi: Duket ka qenë koordinim me State Departmentin, se unë e kam biseduar me amerikanët rreth kësaj pune.

Shala: Amerikanët kanë qenë në rregull. Normalisht qeveria gjermane ka qenë favorizuese. Por po them tek me 2002-n fillon tëflitet për standarde dhe statusin, edhe pse Andrew Lloyd, e ke njohur, ka qenë shef i Zyrës angleze, ma pati tregu një dokument intern që ia pat dërgu Foreign Officeit, ku thoshte që Kosova duhet të bëhet shtet i pavarur. 
Ka qenë dokumenti i parë. Por kam qenë edhe i pranishëm në një mëngjes pune midis tij dhe Charles Crawfordit, edhe atë e ke njohur me siguri,

Surroi: ...ka qenë ambasador në Beograd...

Shala: ...edhe ka qenë një përplasje aq e madhe midis këtyre dyve, se ky thoshte Kosova duhet me u ba shtet, e ai the ky jo çfarë shteti...,

Surroi: ... ai ka qenë pro Serbi

Shala: ... dy anglezë, dy anglezë edhe tash e shihje pak a shumë ky ishte një raport i forcave sa i përket Beogradit e Prishtinës. Beogradi kishte ambasada, ne i kishim zyrat e shteteve të mëdha. 
Po, nëse i kthehem Steinerit, mendoj që ai e pati bërë një hap të madh përpara, edhe pse kemi pasë kritika për shumëçka që është zhvilluar, se nuk e pa shoqërizu as me ne atë atë modet, po sidoqoftë, aty ishte njëfarë “road map”, njëfarë udhërrëfimi që në qoftë se Kosova i bën këto do të ketë mundësi ta trajtojë statusin. 
Mungesa më e madhe e atij programi, qysh na pati thënë edhe neve dyve, ka qenë që nuk ka pasë afatizim kohor. Na thoshte nuk ka afatizim kohor..., po nëse s’ka afatizim kohor, ti mundesh me vazhdu për dhjetë vjet të plota...

Surroi: Aty njëri prej njëri prej problemeve të mëdha edhe këto përmblidhen në fund të nëntorit të vitit 1999, me Ditën e Flamurit të vitit 1999 ndodh një vrasje e tmerrshme e një familjeje serbe, një inxhinier i Ramiz Sadikut, gruaja e tij dhe dikush në veturë duke ikur këndej nga bulevardi i sotëm Clinton rrethohen dhe vriten me fishekzjarrë në gojë nga një grup të rinjsh, një grup prej disa mijëra të rinjsh shqiptarë dhe kjo ka lënë një përshtypje të jashtëzakonshme në media ndërkombëtare, në diplomaci. 
Unë qëlloj ato ditë pas Ditës së Flamurit në një grup konsultativ, i cili analizon gjendjen në Kosovë dhe sugjeron çka tutje... një grup i një organizate me ndikim joqeveritare dhe ndër ta ishte edhe Jim Hoagland, ka qenë redaktor i opinioneve i njohur i Washington Postit, edhe ai shkruan një artikull edhe citon se gjëja më e keqe që mund t’i ndodhë Kosovës është që mos ta dijë rrugën përpara dhe më citon në dy vende, se unë them ajo çka duhet të bëjnë Kombet e Bashkuara, është tregojnë se puna e tyre është drejt pavarësisë së Kosovës. Domethënë, ka vetëm një cak. Nuk mund të ketë disa caqe edhe për ta bërë atë duhet forcimi institucional, se përndryshe do të vendumërojë. 
Pas shumë vjetësh, tash ka dalë nga arkivi, Bejtullah Destani, i cili është jashtëzakonisht i vyeshëm në këto punë, në arkivat britanike, amerikane, e tjera, e kishte gjetur te arkiva e presidentit Clinton, ku presidenti Clinton e lexon artikullin edhe e shënon për administratën, thotë “të shikohet kjo punë”. 
Atëherë, në atë moment, edhe pse Clintoni ishte në fund të mandatit të vet, fillon në fakt analiza në Amerikë, që ka qenë i vetmi vend i cili ka dashtë të projektojë ardhmërinë në atë moment. 
E ka pa qartë se nuk guxon kjo të mbetet kështu. Kjo përputhet fillimisht me idenë e i analizës.

Shala: Po, edhe porosia e Clintonit, të kujtohet pas luftës, ka qenë “ne e fituam luftën, ju duhet ta fitoni paqen”, kjo është e vërtetë. 

Surroi: Edhe biseda jote me Madaleine Albright para hyrjes...

Shala: Po jam takuar me 11 qershor në rezidencën e ambasadorit Hill në Shkup, së bashku me Edita Tahirin, edhe biseda rrodhi në mënyrë të natyrshme. Lufta përfundoi, NATO po hyn. Raporti juaj me Serbinë do të definohet herët apo vonë, po ju duhet ta definoni raportin juaj me vetveten, se a do jeni në gjendje me udhëheqë si duhet Kosovën, sepse ai është rezultati final i statusit të Kosovës. 
Në ç’mënyrë ju do ta menaxhoni vetveten, se ju duhet të bëheni shtet që funksionon, para se të bëheni shtet formal. 
Sepse nëse të kujtohet edhe pse po k’cej në kohë, 2005-n, ne e kemi pas atë drekën me zonjën Albright në rezidencën Goldbergut, Phil Goldbergut, shefit e Zyrës Amerikane. Ajo na tha: “ju po bëheni shtet, po pyetja është a do të jeni ‘failed state’, shtet i dështuar apo shtet i suksesshëm”. Po kjo ka qenë situata edhe në 1999, nuk ka ndryshu asgjë. 
Edhe në 1999 edhe kjo çfarë po u thu me Clintonin, absolutisht koincidon, sepse është ditë po edhe këtu, çuditërisht Karl Bildti ka qenë ndër të paktët që e pat thënë... e pat bë një raport intern sepse ka qenë emisari special i Kofi Annanit

Surroi: Për Ballkan

Shala: Po, Ballkan... e kishte idenë që të bëhet njëfarë konfederate, unioni, Kosovë-Serbi-Mal të Zi, nuk ka qenë ithtar i shtetit të Kosovës Bildti, po sidoqoftë, Bildti e pat konstatu një të vërtetë të saktë: Ne e kemi bë një marrëveshje, marrëveshje teknike-ushtarake në Kumanovë, por është marrëveshje armëpushimi, nuk është as marrëveshje paqësore dhe ju duhet ta definoni cili është statusi i Kosovës, edhe për ne kishte rëndësi jetike, sepse gjithçka duhej të shihej në atë aspekt, e Perëndimi nuk ishte i gatshëm. 
Ky është mekanizmi ndërkombëtar. 
Çka ka ndodhë me ne 1998-1999 është mrekulli, mrekulli që ka ndodhë një herë e mo s’ka me ndodhë. 
Edhe ne nëse mendojmë që Perëndimi funksionon, siç thashë më herët si një mekanizëm perfekt, e kemi gabim. 
Tash në atë periudhën e pasluftës ne ecnim, rrëzoheshim, çoheshim, prapë rrëzoheshim. Do të thotë, nuk arrinim të funksionim si duhet, sepse nuk e dinim se çka do të ndodhë me Kosovën, cili do të jetë epilogu i këtij procesi.

Surroi: Tash për të qenë të drejtë me Kouchnerin, Kouchneri është përpjekur gjithmonë të mbajë edhe vëmendjen e bashkësisë ndërkombëtare ndaj Kosovës. Unë kam qenë me të në Këshill të Sigurimit... kam rastis në New York, kur ai ka qenë në New York edhe më thërret thotë “Hajde se jam në Këshill të Sigurimit, do të mbaj fjalim për Kosovën”. Ka qenë brilant në mbrojtjen e Kosovës.

Shala: Avokat më i mirë s’ka mund të jetë,

Surroi: ...edhe ka qenë shumë i mirë në përpjekjen për të mbajtur kohezionin në mes forcave politike të Kosovës. Është përpjekur jo me dreka me darka, jo me udhëtime... njëherë na pat futur në një avion edhe shkojmë në Parlamentin e Francës, disave u thotë hajde shkojmë atje Por, kjo ishte e pamjaftueshme.

Shala: E pamjaftueshme, pa dilemë. Pastaj ndodhi ndërrimi i tij. Pa kurrfarë dileme ka merita të jashtëzakonshme. Vjen Hans Haekkerupi, një diplomat klasik i Danimarkës, i cili...

Surroi: Ndonëse amerikanët e kanë propozuar atë, se ka qenë ministër i Mbrojtjes i Danimarkës.

Shala: Edhe ai preokupimin kryesor e ka pasë me ndërtu një pishinë në atë vilë

Surroi: Në shtëpinë e tij...

Shala: Edhe orari i tij ka qenë, si më thonin edhe ty të kanë thënë sigurisht, miqtë tanë në UNMIK, prej orës 09:00 deri në 17:00

Surroi: Me Haekkerupin, unë e kam dy ngjarje. E para nuk është e drejtpërdrejt. Në takimet me Solanën, gjatë vitit 1999-2000...

Shala: ... po se ai u bë pastaj shefi i Politikës të Jashtme.

Surroi: ...i pari i BE-së... edhe kemi pasur një komunikim intensiv, ka qenë i jashtëzakonshëm. Solana ka qenë i mprehtë, vinte shpesh, ishte i mprehtë, i kapte sendet. 
Nuk kishe nevojë t’i shpjegohej shumë edhe zakonisht ishte ndonjë udhëtim drejt Jerusalemit, hajde po ndalem Shkup a në Prishtinë... ose drejt diku, hajde po ndalem këtu edhe bisedojmë... edhe në njërën prej bisedave, ishte një darkë e gjatë, thotë: “Çka duhet të bëhet?” I thashë, “Shiko, ne e kemi pasur Kushtetutë si Kosovë. Na është marrë me dhunë ajo Kushtetutë prej Millosheviqit. Natyrisht, s’mundemi të kthehemi në Kushtetutë, por mundemi të bëjmë evoluim kushtetues. 
Edhe Kushtetuta e fundit e jonë, e cila ka pasur legjitimitet, është Kushtetuta e Kaçanikut. Ne duhet të ndërtojmë sistem kushtetues, jo të improvizojmë me drejtori e me kështu siç bën UNMIK-u. Ky vend duhet të shkojë a do të jetë shtet i pavarur për disa apo nuk do të jetë, është çështje e debatit, po a do të jetë shtet kjo nuk është çështje e debatit. Domethënë, Kosova do të jetë shtet.

Shala: Saktë!

Surroi: Edhe ai e kapi menjëherë edhe tha: Nëse doni unë ju organizoj, për tre ditë, ulemi në Bruksel e bëjmë Kushtetutën edhe kështu-ashtu... Edhe kjo punë u harrua, sepse ai ishte kështu në lëvizje.

Shala: Ka qenë në vrull. Vazhdimisht

Surroi:. Por, iniciativa madje vazhdoi të Haekkerupi.

Shala: Një moment që ka qenë edhe simbolik, edhe shumë domethënës është dita e zgjedhjeve të para lokale në Kosovë, 2000-n. 
Kouchneri, KFOR-i UNMIK-u, të kujtohet na thërrisnin, ka qenë njëfarë alarmi i përgjithshëm, këtu do të ketë vrasje, do të jetë gjakderdhje, do të ketë hallakamë..., ishte dita më e qetë në historinë e Kosovës pas luftës.

Surroi: Edhe me siguri zgjedhjet më të ndershme...

Shala: Edhe tash u pa që shqiptarët mezi po pritkan me votu, po duan me e zgjedhë pushtetin e vet. Tash mirë, pushteti lokal mund të bëhej pa Kushtetutë, me ato rregullativat e UNMIK-ut, por pushteti qendror duhej të kishte njëfarë Kushtetute tash... 
Unë kam qenë pjesë e atij ekipi, të kujtohet, të hartimit të Kornizës Kushtetuese, që u bë përmes Haekkerupit, përmes SRSG-së, megjithëse lufta jonë kryesore ka qenë te nocioni a do të jetë Kushtetutë, a do të jetë Kornizë apo rregullativë ligjore e vetë shefit të UNMIK-ut, edhe në fund u bë njëfarë kombinimi: Kornizë kushtetuese, e cila trashëgoi disa elemente prej Kushtetutës së 1974-s, shumë elemente nga marrëveshja e Rambouilletsë, përfaqësimi i etnik dhe ulëset e rezervuara... Mandatin e Presidentit ai gati ka mbetë edhe në Kushtetutën e Kosovës të vitit 2008 dhe disi u hartua, u krijua ambienti legal për zgjedhjet e para parlamentare, sepse ne nuk kishim pushtet qendror atëherë akoma, atë akoma e kishim atë Këshillin e përkohshëm administrativ... ishin thjesht improvizime ligjore politike, kështu që u krijua ambienti për t’u mbajtur zgjedhjet e para parlamentare që u mbajtën në vitin 2001, në nëntor të vitit 2001 falë kësaj nismës së Solanës edhe të Haekkerupit

Surroi: Aty ju pata kritiku publikisht ty edhe Blerim Rekën...

Shala: Po, se na kem qenë përfaqësues të shoqërisë civile.

Surroi: E mandej edhe me Fatmir Sejdiun pata biseduar, e thash si është e mundur që i keni ngushtuar kaq kompetencat. Tha: “s’na ka pyet. Në fund s’na ka pyet Haekkerupi. Është pjesë e një administrimi gati mbretëror.

Shala: Kanë qenë tri zona aty, ndoshta mos me zgjatë, por zona e zezë, zona e bardhë dhe zona e hirtë e kompetencave. Zona e bardhë dihet që do të na takojë neve. 
Lufta ka qenë për zonën e hirtë, qysh do të përdoret, se zona e zezë, Haekkerupi thoshte këto janë kompetencat e mia ekzekutive, dhe nuk e kam ndërmend me i nda me ju. 
Kjo ka qenë luftë e vazhdueshme, të kujtohet, edhe në vitet mëpasme deri te Jessen-Peterseni, kur vjen më vonë..., ai mundohet të bartë sa më shumë kompetenca te Kosova, sepse thjesht ishte një situatë e çuditshme, edhe pse nuk kishte protektorat ndërkombëtar, edhe pse ky nuk kishte përfaqësuesi i lartë si në Bosnjë e Hercegovinë; edhe pse ky kurrë nuk ka shpallë, asnjëri prej SRSG-ve nuk ka shpallë orë policore në Kosovë... do të thotë kanë provuar të jenë sa më afër nesh, po në përgjithësi ishte një dokument, i cili mundësonte mbajtjen e zgjedhjeve të përgjithshme. Asgjë më pak, asgjë më shumë. Dhe ishte dokument kalimtar, mos të harrojmë. 
Domethënë, ka pasë keqkuptime në opinionin tonë, ky është dokumenti i statusit të Kosovës. S’kishte të bëjë fare me statusin e Kosovës, ai kishte të bëjë me statusin e pushtetit të Kosovës... çfarë institucione do të ndërtojmë, do ta kemi Kuvendin, do ta kemi Qeverinë, do ta kemi Presidentin, po të gjithë ishin me karakter simbolik, se çdo vendim të Kuvendit mund të anulonte SRSG...

Surroi: ... edhe plus ishte bashkëqeverisje

Shala: Do të thotë ishte periudhë, thjesht më shumë përgatitje terrenit për një pushtet të mirëfilltë, sesa pushtet i mirëfilltë.

Surroi: Mirë, megjithatë hyjmë në vitin 2001 me këto zgjedhje, ndërkohë që ne në Rambouillet patëm llogaritur që tre vjet mbas nënshkrimit të Marrëveshjes, ne do ta përcaktonim mekanizmin me të cilin do të përcaktohet statusi.

Shala: Përfshirë edhe referendumin.

Surroi: Përfshirë edhe referendumin, përfshirë shprehjen e vullnetit të popullit.

Shala: Steineri e blen një periudhë kohore me planin e tij “standardet para statusit”. Po menjëherë fillonte rezistenca nga pala serbe, sepse...

Surroi: Pse nuk kemi pasë na qeveri më të fortë? As në vitin 1999, as në vitin 2000, as në vitin 2001?

Shala: Më 2001, më kujtohet me kemi pasë krizën e parë parlamentare, ia bëmë sefte në dhjetorin e 2001-s me punën e krimit të Qeverisë së re dhe ajo krizë zgjati diku në katër muaj. Tek kur pati ardhë Michael Steineri u pat adresu duke i përfshi tri subjektet ekzistuese, atëherë PDK, LDK, AAK-në e një qeveri të përbashkët, me Bajram Rexhepin si Kryeministri i Kosovës, i cili ishte nga UÇK-ja, po nuk ishte nga lidershipi i UÇK-së, do të thotë që ishte periudhë e kombinimeve të nduarnduarta politike për ta krijuar njëfarë stabiliteti politik në Kosovë. 
Nuk ka pasë ide që të ketë qeveri funksionale

Surroi: Shtytësi i parë ka qenë që mos të lejohet Hashimi të jetë Kryeministër.

Shala: Po. Ka qenë modeli që askush nga lidershipi i UÇK-së, të mos jetë në krye të Qeverisë së Kosovës por nga ana tjetër, dihej që LDK-ja e mori kryetarin e Kuvendit, do ta merrte presidentin, sepse Rugova pretendonte me të drejtë në ato rrethana që të bëhej president, dhe ishte posti i tretë, i cili nuk mund ta merrte LDK-ja, tash duhej t’i takonte partisë së dytë, partia e dytë ishte PDK-ja. 
Filluan bisedimet, John Menzies ka qenë, të kujtohet, shef i Zyrës Amerikane, diplomat i rryer, ka qenë ambasadori i parë i Amerikës në Bosnjë dhe Hercegovinë, Lloydi ka qenë te anglezët, Schmunku ka qenë, nëse s’gaboj, Michael Schmunk, ka qenë te gjerman, ka qenë diplomat i klasit të parë, ka qenë një ekip shumë i mirë, mirëpo thjesht këto keqkuptimet midis partive politike për një pretendim, i cili nuk qëndronte, sepse atëherë mendohej që kjo Qeveri do të jetë në krye të Kosovës kur të bëhej shteti i Kosovës. 
Prandaj, ishte mësymja që të bëhesh kryeministër apo të bëhesh qeveri, sepse këta do ta shpallin pavarësinë e Kosovës, atë që e the ti më herët, ishte njëfarë bindje e gabueshme që shumë shpejt do të vijë deri te  pavarësia e Kosovës, mos të harrojmë, u rrëzu Millosheviqi, erdh Zoran Gjingjiqi u bë kryeministër i Serbisë, Vojisllav Koshtunica u bë president i Jugosllavisë dhe tash ishte periudha e blerjes së kohës.

Surroi: Gjingjiqi u rrëzua me plumb.

Shala: U krijua ma vonë edhe kjo “Solania”, si u thoshin, Unioni i Serbisë dhe Malit të Zi, edhe tashkëta tre gur disi: Serbia, Kosova, Mal i Zi duhej të lëviznin, po jo në mënyrë dramatike, që të krijohet një pamje e pastër, një tablo e pastër se çka të ndodhë. 
Hajde ta shohim njëherë çfarë po ndodh me unionin, hajde të presim ta ndërtojmë demokracinë në Kosovë dhe më vonë e shohim se si do të zgjidhet statusi i Kosovës, pra filloi me u humb momentumi dhe ai momentum në mënyrë brutale është shfaq në një editorial të Richard Holbrookeut dhe Bernard Kouchnerit në Washington Post, para se të vijnë në Kosovë, ai ishte tetori i vitit 2003, të kujtohet, kanë qenë kanë gjithë ditën me ne në shoqëri, që te dytë, të dytë brutalisht të sinqertë dhe brutalisht të saktë: “Jeni keq! Jeni keq, ju këtu duhet me u ba shteti i Kosovës, po jeni keq, se nuk po i kryeni punët e juaja të shtëpisë, detyrat e juaja të shtëpisë, me raportin me komunitetin serb, raportin me Kishën Ortodokse serbe, raportin edhe me çështjet e liritë, të drejtat e juaja si komb, si popull, nuk po ju hyni si duhet, duhet të angazhoheni sa më parë. 
Dhe kjo ishte një porosi shumë e mirë e tyre, një do me thanë ishte gjatë gjithë ditës ne i dëgjuam të njëjtat porosi prej tyre, e sa mblodhëm mend, është muhabet habit tjetër se shihej akoma që ne ishim si e përmend ti shpesh, në autopilot, edhe UNMIK-u ishte në autopilot, edhe ne ishim në autopilot si shoqëri, duke e pritur herët a vonë do të ndodhë pavarësia.

Surroi: Po, ishte një moment, se mbeta borxh për këtë pjesën e dytë të Haekkerupit Është momenti i cili është bukur ilustrativ i gjendjes në Kosovë edhe të lidershipit edhe në përgjithësi. Fillon lufta në Maqedoni.

Shala: Po, po, se edhe faktikisht se këto janë, nëse mund të them, dobi kolaterale të luftës në Kosovë - Presheva dhe Maqedonia nuk kishin ndodhë pa luftën e Kosovës, s’ka fjalë.

Surroi: Dhe fillon lufta në Maqedoni, e cila ndodh jo me ndonjë plan bash shumë të mençur dhe të mirë, por ndodh. Dhe unë marr vesh, lajmërohen disa prej njerëzve që kanë qenë disi të lidhur me atë luftë edhe kërkojnë ndihmën time që të mbërrijmë në një pozitë tjetër, domethënë në Maqedoni ndërpritet lufta, por të zhvillohet një proces politik. 
Dhe kam qenë konstant në kontakt me Arbnin, natyrisht, Xhaferin.

Shala: Po, që ka qenë kryetari i PDSH-së.

Surroi: Edhe mik.

Shala: Figura më e njohur politike.

Surroi: Edhe mik i ngushtë i joni. Dhe kërkoj takim me Haekkerupin. Është e premte, është ora pesë, urgjentisht, thash është shumë urgjente, edhe Arbni kërkonte të takohej, të vinte të shtunën – “a mundesh të ma organizosh takimin?” 
Edhe lajmërohet asistenti i tij, i cili sot është i dërguari i veçantë për dialogun, edhe thotë, “Jo, zoti Haekerup nuk është, por a ke ndonjë porosi urgjente”. 
Thashë po kam shumë porosi urgjente. 
Tha po mirë takohemi nesër mëngjes, Thashë dakord. 
Kështu që të shtunën mëngjes shkoj dhe them, shiko kështu është puna, mund të fillojë luftë e cila ka reperkusione shumë të mëdha. Tha: Po ia përcjelli porosinë po ai të shtunave nuk punon... as të dielave. 
Thash dakord, atëherë lufta le të pret, mos të fillojë... .

Shala: Aty ka qenë gabim edhe më i madh i UNMIK-ut dhe OKB-së, sepse lufta e ka pasë dinamikën e vet, por preteksti për shpërthimin e luftës ka qenë marrëveshja e Jugosllavisë dhe Maqedonisë...

Surroi: ...e Debëlldesë

Shala: për 2200 hektarë të Kosovës. 
Dhe tash ishte paradoksi që vinin te unë zyrtarë të KFOR-it, të UNMIK-ut thonin bëni diçka, se jam u morën tokën. Ne s’kishim kurrfarë kompetence me u marrë, sepse ishte në kolizion me Rezolutën 1244. Bëhej marrëveshja midis dy shteteve, Kosova ishte pjesë e atij trekëndëshi, pa na pyetur kush neve, po se po, por pa e pyet kush UNMIK-un dhe OKB-në edhe KFOR-in, ishte shkelje evidente e Rezolutës 1244.
Kjo u shfrytëzu si pretekst, po them, ndoshta lufta kish shpërthy edhe pa këtë pretekst, edhe pse është luftë e çuditshme. Ne e dimë që është luftë e çuditshme.
Për bindjen time është pasojë, siç thashë më herët, edhe Lugina e Preshevës, edhe Maqedonia, janë pasoja të një ambienti të ri sigurisë, që u krijua në Ballkan me aterrimin e KFOR-it edhe të NATO-s dhe me një përmirësim dramatik të pozicionit të Kosovës. 
Shqiptarët si faktorë 1999, ishin faktorë me të vërtetë në shpërthim e sipër, nëse mund të them ashtu, edhe Shqipëria filloi nga pak me u rehatu. Kështu që kjo ishte arsyeja kryesore, po prapë u dasht me menaxhu ambasada amerikane. Pieter Feith pati ardhë emisar special i NATO-s, edhe në Luginë, edhe në Maqedoni. David Slinni, miku jonë ka qenë edhe andej edhe e këndej. 
Christopher Hilli po ashtu pati ardhë Po kështu që ishte një ambient i çuditshëm, po mos ta harrojmë një ngjarje, në korrik të 2001-s vjen George Bushi si president i ri amerikan të Bondstill. Nuk na viziton neve, nuk e viziton askënd e i viziton ushtarët e vet, po megjithatë shihet me Haekkerupin dhe me Christofer Dellin, ka qenë shef i zyrës. Delli, edhe e pyet Haekkerupin, në atë stilin e vet të një politikani të Teksasit: Për çka bëhet fjalë këtu? Kallëzomë. Çfarë mesele është kjo puna e Kosovës?
Ai Haekkerupi filloi me belbu, më pat tregu edhe ty edhe mua Chris Delli, filloi me belbu, s’merrej vesh... Ai s’merrej vesh, dorën në zemër edhe për tema tjera, jo më për statusin e Kosovës... 
Delli kcen, thothë: “President, it’s about independence” Është për pavarësi. 2001-n, Bushi e ndien në vesh se edhe pat ardhë edhe Paul Wolfowitzi, se me Wolfowitzin takohesh ti më vonë...

Surroi: U takova në Bondstill...

Shala: Wolfowitzi ishte përfaqësues tipik i neokonservativizmit, domethanë i cili thoshte që duhej me bë më shumë për Kosovën, jo më pak...

Surroi: Edhe ai ka qenë gjithmonë për Kosovën,

Shala: ...pro Kosovës, sepse mos të harrojmë, ndoshta ia vlen ta përmendim një detal të rëndësishëm, se në fushatën parazgjedhore, Bushi pat paralajmëru tërheqjen e ushtarëve amerikane nga Kosova. 
Edhe edhe Condoleezza Rice besa, si Këshilltare e ardhshme e Sigurisë kombëtare... Po të mos ishte Colin Powell, kush e di çka kishte ndodhë. Por Powelli e pati bindë, pat thënë shiko, ne kemi ardhë së bashku në Kosovë, si NATO duhet me u tërheq së bashku

Surroi: Edhe edhe këtu po bëj një digresion, të Colin Powell... se ndër vizitat e para që ka bërë ndokush në Washington, te Colin Powell, ka qenë vizita jonë, e kosovarëve... kemi qenë presidenti Rugova, Hashimi dhe unë, ka qenë edhe Dino Asanaj atëherë si përkthyes i Hashimit, dhe s’di kush edhe dikush tjetër... por patëm shkuar atëherë të Colin Powell dhe me mirësinë e tij, nejse na u falënderuam... 
Na i pat thënë dy gjëra, se të dyja ne ia kërkuam. Dr. Rugova u falënderua natyrisht për ndihmën, miqësinë, e tjera me Amerikën, edhe i pati thënë që këtë pjesë të rrugës prapë duhet ta bëjmë bashkë. 
E kuptoi. E kapi Colin Powell. Çka mund të bëj tjetër për ju? Atëherë e nxora unë çështjen e të burgosurve, të pengjeve të luftës që i kishte marrë Serbia.

Shala: Po, akoma mbaheshin në Serbi...

Surroi: Pra, edhe ky ishte momenti i kthesës, domethënë kur ai u zgjua krejtësisht e tha: “Si? Ende mbahen pengje të luftës?” Ky kishte qenë luftëtar i Vietnamit. Edhe për të ndjeshmëria e pengjeve të luftës ishte e madhe. Iu drejtua asistentit të vet, tha: Kjo çështje duhet të ngrihet në nivel të kryeministrit, presidentit, kushdo që të jetë atje në Serbi” dhe kështu u bë. Amerika e shtroi çështjen e lirimit të të burgosjeve tanë në Serbi.

Shala: Po, pa dilemë e menaxhoi si duhet edhe luftën në Luginën e Preshevës..., pati disa përfitime fillestare të statusit të shqiptarëve në Luginën e Preshevës, pastaj mos flas për Maqedoninë, ku ka qenë një luftë, e cila megjithatë nuk evoluoi në një shpërthim marramendës, sepse ka qenë rrezik me u ba luftë rajonale...

Surroi: .... Një edhe dy, shpejt u larguan nga kualifikimi për terrorizëm, i cili ishte i pari dhe shumë i rëndë.

Shala: Ali Ahmeti është rekordmen për heqje nga lista e zezë. Besoj që nuk ka pasë, nuk ka dhe nuk ka me pasë politikan, i cili aq shpejt është heqë nga lista e zezë si Ali Ahmeti. Për shkak të veprimeve të tij, sjelljes së tij me meritë ekskluzive tijën, normalisht edhe të gjithë juve që keni qenë rreth tij, po përndryshe edhe për gatishmërinë me Arbën Xhaferin, ishin krahu i luftës dhe krahu i paqes edhe atje. Po, atje filluan pak më shpejt me bashkëpunu edhe...

Surroi: Jo vetëm më shpejt, Arbën Xhaferi në fillim tha: “Unë nuk dua të vij në një gjendje ku duhet të konfrontohem me UÇK-në. Edhe jam në dispozicion, edhe jam zëri i UÇK-së”, edhe Ali Ahmeti aty... nuk kam qenë në takim, i thotë, si i thoshte Baca, apo Bacalok..., “Ti je zëri i shqiptarëve të Maqedonisë, të përkrahim ty, ti je...” kështu që Arbni u bë, me të vërtetë, fytyra e edhe mënyra e vetme se si do të mund të hiqej nga lista e zezë ishte kjo, që UÇK-së t’i hiqej denominimi ‘terrorist’, që këta gradualisht, dhe kjo u bë me Marrëveshjen e Prizrenit, në furrën...

Shala: Fillimisht, ajo ka qenë themeli për... nuk do të kishte pasë marrëveshje të Ohrit pa marrëveshje të Prizrenit, ishte një largpamësi, prapë mund të them që ishte njëfarë gatishmërie e shqiptarëve, në situata ma të vështira të pjeken shumë shpejt, edhe te ne pas Prekazit, pas 1998-s, ishte një pjekuri e jashtëzakonshme edhe Maqedoni pas atyre zhvillimeve ishte një gatishmëri, brenda disa muajve, prej një faktori destabilizues “terrorist” të kthehesh në një faktor partneriteti me të gjithë lojtarët kryesorë, sepse Perëndimi përfaqësohej prej James Pardew, si emisari amerikan, dhe François Leotard, ish-ministri i Mbrojtës i Francës. 
Dhe ishte një bashkëpunim goxha i mirë midis Francës dhe Amerikës.

Surroi: Shumë i mirë.

Shala: Kështu që shihej që tash faktori shqiptar tregonte gatishmëri t’i bëjë disa hapa të rëndësishëm, qoftë edhe radikalë, po gjithmonë në partneritet me Amerikën, me Perëndimin dhe me BE-në. Solana normalisht ka luajtur rol, se Solana ka qenë autor në fund i marrëveshjes së Ohrit. Kështu që e tejkaluam sfidën e 2001-t goxha mirë, sepse ka qenë rrezik edhe për ne edhe për shqiptarë, po pastaj hynëm në atë periudhën e vendumërimit, se nuk dinim çka të bënim, i bënim zgjedhjet, e bëmë njëfarë qeverie, po ajo qeveri po themi ishte sa për sy e faqe, nuk ishte...

Surroi: ...sa për për rikujtim, meqenëse u lidh me data, me 16 korrik të vitit 2001, Leotard dhe Pardew takohem me ta në Shkup edhe u thonë u arrit kërkesa juaj, sepse Marrëveshja e Ohrit, në masë të madhe, është shkruar nga Paul Williams me inputet tona.

Shala: Ka qenë përvoja jonë tash, dorën në zemër, na u bëmë njerëz me përvojë pas Rambouilletsë, ishte një shkollë e madhe, ishte, mos të them, akademi për ne bashkëpunimin me Jim O’Brien dhe gjithë atë spektrin e ekspertëve amerikanë, kështu që edhe dinim t‘i adaptonim, t’u adaptoheshim rrethanave. 
Kjo ishte një mjeshtëri në politikë, adaptimi ndaj rrethanave dhe kapja momentit. Dhe na e kapëm momentin edhe Maqedoni si popull edhe tejkaluam rrezikun.

Surroi: Atëherë, në vitin 2003, takohem në një konferencë, në një ishull me Holbrookeun, edhe më pyet si janë punë si kështu si Holbrookeu që ka qenë në komunikim, edhe them shiko kemi hy në një fazë, siç e përshkrove ti, në të cilën kjo gjendje mund të vazhdojë njëzet vjet mund të vazhdojë dy vjet, tri, pesë... domethënë është krejtësisht e padefinuar. 
Nuk ka ndonjë cak dalës dhe tha do të ishte mirë... a na pret, a na organizon që të vijmë... me kë të vijmë e kështu edhe atë natë u dakorduam. 
E mbaj mend se Kuvendi i Kosovës ishte në renovim asokohe kur erdhën këta.  dhe tha: A mund të mbaj fjalim unë me Kouchnerin. Thashë po more mund të mbash po, ishte në kuvendin e komunal, në ndërtesën Komunës, aty mbahej Kuvendi dhe aty, në largim e sipër e gjithë asaj dite, nuk u larguan me ndonjë përshtypje më të mirë sesa kur kishin ardhur.

Shala: Jo, ishin të shqetësuar... ne do të vazhdonim, edhe unë edhe ti, të bisedonim shpesh në telefon me Holbrookeun, megjithëse ai do të jetë avokati jonë i madh pas trazirave të marsit, kur të vijmë aty ndoshta ta përmendim, se ishte një bindje mbizotëruese në Perëndim që shqiptarët u shndërruan në faktorë të destabilizimit, jo vetëm të Kosovës, po edhe të rajonit, po Holbrookeu pikërisht me këtë logjikën që e pat përshkru atë editorialin bashkë me Kouchnerin, po edhe në takimin që kemi pasë me të e përmendi qartë që vonesa e definimit të statusit po derivon dhe po gjeneron trazira në Kosovë dhe po krijon situatë kur shqiptarët po ndihen të frustruar, sepse askush nuk guxonte të fliste për statusin e Kosovës publikisht pos tjerash, për shkak të përqendrimit amerikan në Irak, në Afganistan.
Ndodhi 11 shtatori, të mos harrojmë, mazanakeq, po të kishte ndodhë 11 shtatori më 1998 s’di çka të kishte ndodhë me Kosovën, e përmendëm edhe më herët se sa ka qenë Kosova temë dominuese. Prandaj, krijohen disa elemente, pastaj vrasja e Gjingjiqit, pati pasoja largvajtëse, pat shku Powelli në Beograd, në përkrahje të qeverisë së re të Serbisë, po atëherë thanë s’bën na mu marrë me Kosovën fare, s’bën të definohen statusi i Kosovës, se a po shihni çfarë gjendje, na vrajnë të gjithëve këta janë të rrezikshëm, edhe tash gjithë hezitonin... 
Marc Grossmani ka qenë nënsekretar për Çështje Politike, ai merrej nga pak me Kosovën. Ai filloi tash të fliste në 2003 që duhet të definohet periudha e zbatimit të standardeve. 
Pra, atëherë veç filluan pak me kuptu që nuk është puna e mirë, por shpërthimi ndodhi në vitin 2004 dhe aty...

Surroi: Edhe pse kthesa më e madhe në këtë shekull, në shekullin 21, është 11 Shtatori pa dyshim

Shala: Po, pa dyshim.

Surroi: Kur shkova në tetor të vitit 2001, domethënë një muaj ditë pas shpërthimeve isha në Washington, shkova te Jim Pardew edhe në muhabet e sipër, tha: “Merre me mend, po të ndodhte Maqedonia pas 11 Shtatorit. Ne jemi të preokupuar me Afganistanin, me këtë stanin, me atë stanin, me atë stanin, kurrë për Maqedonistan s’na kishte ra n’mend”.

Shala: Nga ana tjetër, në aspektin simbolik ne 11 Shtatorin e shënuam me të vërtetë në mënyrë shumë me pasion edhe me respekt për viktimat amerikane, ne u organizuam vetë si shoqëri dhe e pat lënë përshtypja Zyrës Amerikane e Prishtinës, që është e mundur, sepse në atë periudhë filloi kjo ndamja e botës pro Amerikës dhe kundër Amerikës, e vetëm në Prishtinë u patën ndezë qirat dhe u pat mbajtë njëfarë ceremonie respekti për viktimat, që ishte një shenjë respekti për gjithëve çfarë pat ba Amerika domethanë, një popull i vogël, një vend i vogël, po megjithatë di të shpreh respektin për një popull të madh.

Surroi: Edhe nuk ka qenë kurrgjë, domethënë nuk ka qenë kurrgjë e formësuar, krejtësisht e natyrshme.

Shala: ...spontane edhe natyrshme... njerëzit kanë ndier që duhet të bëhet diçka dhe që çkado që të bëhet do të lë shenjë edhe la shenjë... la shenjë në përshtypjen amerikane që ekziston edhe sot e kësaj dite, që kosovarët janë populli më proamerikan në Evropë me siguri, jo vetëm në këtë pjesë të Evropës

Surroi: Me kaq po e mbarojmë këtë pjesë të rrëfimit. 
Po e vazhdojmë javën tjetër me rrëfimin që na çon rrjedhshëm në vitin 2004 e tutje.

Pjesa 1:

Pjesa 2: 

Pjesa 3: 

Pjesa 4: