Rreziku i katastrofës bërthamore në Ukrainë

Për Kremlinin, mësimi duhet të jetë i qartë. Pushtimi i Ukrainës paraqet rrezikun e një fatkeqësie radiologjike, që do të prekte jo vetëm vendin nikoqir, por edhe vetë Rusinë. Asnjë luftë e zgjedhur nuk meriton një lojë të tillë

Mobilizimi ushtarak në shkallë të gjerë i Rusisë në kufirin e Ukrainës ka precedentë të zymtë historikë. Mirëpo nëse Kremlini e tërheq këmbëzën do të ndeshet me një rrezik që asnjë ushtri pushtuese nuk është përballur mirë: 15 reaktorë të energjisë bërthamore, të cilët gjenerojnë afërsisht 50 për qind të nevojave të Ukrainës për energji në katër zona.

Reaktorët paraqesin një spektër të frikshëm. Nëse goditen, instalimet mund të bëhen efektivisht mina radiologjike. Vetë Rusia do të ishte viktimë e mbeturinave radioaktive që pasuan nga era. Duke e pasur parasysh ndjeshmërinë e reaktorëve bërthamorë të Ukrainës dhe shkatërrimin njerëzor e mjedisor që do të pasonte në rast se lufta do t’i dëmtonte ata, presidenti rus, Vladimir Putin, duhet të mendojë përsëri nëse Ukraina ia vlen për luftë.

Termocentralet janë objektiva të zakonshme në konfliktet moderne, ngaqë shkatërrimi i tyre e pengon aftësinë e një vendi për të vazhduar luftimet. Mirëpo reaktorët nuk janë si burimet e tjera të energjisë. Ato përmbajnë sasi të mëdha të materialit radioaktiv, i cili mund të lirohet në shumë mënyra. Për shembull, bombardimet ajrore ose zjarri i artilerisë mund ta thyejnë qendrën e tij të qëndrueshme. Po kështu, mund të ndodhë edhe sulmi kibernetik që ndërpret operacionet e centraleve, si dhe një ndërprerje e energjisë jashtë vendit ku centralet bërthamore mbështeten për ta vazhduar funksionimin.

Nëse një bërthamë reaktori do të shkrihej, gazet shpërthyese ose mbeturinat radioaktive do të dilnin nga struktura e kontrollit. Pastaj në atmosferë rrjedhjet do të vendoseshin mbi mijëra kilometra, duke hedhur dritë në elemente radioaktive shumë toksike në peizazhet urbane dhe rurale. Kurse karburanti bërthamor i shpenzuar mund të shkaktojë shkatërrim të mëtejshëm nëse pishinat e magazinimit do të viheshin në zjarr.

Pasojat shëndetësore të mbeturinave të tilla do të varen nga popullsia e ekspozuar dhe toksiciteti i elementeve radioaktive. Forumi i Çernobilit i OKB-së vlerësoi se aksidenti i vitit 1986 në Ukrainë do të shkaktonte 5,000 vdekje të tepërta nga kanceri gjatë 50 vjetëve, megjithëse disa grupe mjedisore mendojnë se kjo shifër nënvlerëson shumë numrin e mundshëm. Në të vërtetë, mijëra lloje kanceri të tiroides u shfaqën në vitet menjëherë pas aksidentit.

Edhe Botë 2 muaj më parë Shtrenjtimi i naftës “zbut” sulmet e thella të Ukrainës në Rusi

Në mes të një pandemie që ka vrarë miliona, vdekjet e reaktorëve bërthamorë mund të duken të parëndësishme. Por ky do të ishte një keqkuptim i pandërgjegjshëm i rrezikut. Për të reduktuar marrjen e rrezatimit që u vendos në tokë pas Çernobilit, autoriteteve sovjetike iu desh të zhvendosnin qindra mijëra njerëz dhe të hiqnin pjesë të mëdha të tokës bujqësore dhe pyjeve nga prodhimi për dekada.

Në dhe rreth reaktorit, 600.000 "likuidues" u vendosën për të pastruar vendin. Inxhinierët ndërtuan një "sarkofag" gjigant mbi ndërtesën e reaktorit për të mbajtur lëshime të mëtejshme. Miliona njerëz pësuan trauma psikologjike dhe rreth shtatë milionë morën kompensim social. Përfundimisht, humbjet ekonomike u rritën në qindra miliarda dollarë. Japonia ende po numëron qindra miliardat sa do t’i kushtojë fatkeqësia e Fukushimës në vitin 2011, e ai incident lëshoi vetëm një të dhjetën e rrezatimit që bëri Çernobili, kryesisht në oqean.

Një luftë do t'i zmadhonte këto rreziqe, sepse operatorët e reaktorit që mund t’i zbusin pasojat do të ishin më të prirë për të ikur nga frika se mos goditeshin ose bombardoheshin. Nëse një reaktor është në mes të një fushëbeteje kaotike, mund të mos ketë as persona të parë që përgjigjen, dhe popullatat e dezinformuara që dëgjojnë thashethemet do të bënin panik - në zonat e kontaminuara.

Pasi armët të heshtnin, Ukraina do të ishte e ngarkuar me efektet e gjata që pasojnë nga çdo aksident bërthamor. Dhe, ashtu siç e bëri të ditur edhe Çernobili, nuk do të ishte vetëm kjo. Lëshimet e rrezatimit nuk respektojnë kufijtë kombëtarë dhe afërsia e Rusisë do ta bënte atë një lavaman për depozitat radioaktive të aerosolit.

Duke pasur parasysh trashëgiminë e Çernobilit, mund të mendohet se Rusia do t'u shmangej sulmeve ndaj reaktorëve operativë. Dhe shmangia është më të vërtetë normë historike. Në fakt, Izraeli ka sulmuar impiantet e dyshuara siriane dhe irakiane të armëve bërthamore e Iraku bombardoi dy reaktorë në Bushehr të Iranit, gjatë luftës së viteve 1980. Mirëpo në ato raste, impiantet ishin ende në ndërtim.

Ka pasur gjithashtu raste kur janë marrë në konsideratë sulmet ndaj termocentraleve bërthamore që funksionojnë: Serbia peshoi një goditje kundër centralit bërthamor të Sllovenisë, Krško, në fillim të Luftës Ballkanike dhe Azerbajxhani mendoi ta sulmonte termocentralin e Armenisë në Metsamor gjatë luftës së vitit 2020.

Edhe Botë 3 muaj më parë Ukraina akuzon Rusinë për dronë dhe raketa afër centralit bërthamor të Çernobilit

Por ka edhe raste të tjera kur mbizotëronte vetëm fati i keq dhe jo arsyeja. Këto përfshijnë sulmet e dështuara të Irakut ndaj reaktorit të armëve Dimona të Izraelit gjatë Luftës së Gjirit dhe sulmin e SHBA-së në një reaktor të vogël kërkimor në Qendrën Kërkimore Bërthamore të Irakut, Tuwaitha, jashtë Bagdadit gjatë të njëjtit konflikt.

Shqetësimet e Ukrainës për ndjeshmërinë e saj bërthamore u rritën në vitin 2014, kur Rusia e kishte pushtuar dhe aneksuar Krimenë. E shqetësuar se konflikti i mëtejshëm mund të rezultojë në një sulm reaktori, ajo i bëri thirrje Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike dhe Samitit të Sigurisë Bërthamore për të ndihmuar në rritjen e mbrojtjes së saj. Fatkeqësisht, nuk ka asnjë mbrojtje që mund ta përballojë një bombardim rus.

A është goditja e një reaktori një urë shumë e largët për t’u kaluar nga Putini?

Sjellja luftarake e Rusisë që nga shpërbërja e Bashkimit Sovjetik shkakton shqetësim. Në luftërat afgane, çeçene dhe siriane, forcat ruse vepruan me pak kujdes për kufijtë konvencionalë. Më pas janë turbullirat e luftës në përgjithësi. Gjëra të këqija ndodhin; luftëtarët bëjnë gabime; ushtarët në terren injorojnë kufizimet.

Një rast i tillë ishte bombardimi i 26 marsit të 2017-s në Digën Tabqa të mbajtur nga Shteti Islamik në Siri. Me një lartësi sa të 18 kateve dhe duke e mbajtur një rezervuar mbi 40 kilometër të gjatë në Lumin Eufrat, shkatërrimi i digës do të kishte mbytur me dhjetëra mijëra njerëz të pafajshëm në rrjedhën e poshtme. Megjithëkëtë, duke shkelur urdhrat e rrepta “ndalohet goditja” dhe duke anashkaluar masat mbrojtëse, avionët amerikanë e goditën atë gjithsesi. Veç fati e shpëtoi sërish ditën: bomba që shkatërroi bunkerin nuk arriti të shpërthente.

Edhe Botë 5 muaj më parë Rusia po paguan për një gabim fatal në llogaritjet lidhur me Ukrainën

Për Kremlinin, mësimi duhet të jetë i qartë. Pushtimi i Ukrainës paraqet rrezikun e një fatkeqësie radiologjike që do të prekte jo vetëm vendin nikoqir, por edhe vetë Rusinë. Asnjë luftë e zgjedhur nuk e meriton një lojë të tillë.

(Autori, ish-zyrtar i punëve të jashtme në Byronë e Çështjeve Politiko-Ushtarake të Departamentit të Shtetit të SHBA-së, është autor i librit “Nuclear Power Plants as Weapons for the Enemy”. Komenti është shkruar ekskluzivisht për rrjetin botëror të gazetarisë, “Project Syndicate”, pjesë e të cilit është edhe “Koha Ditore”)