Qeveria e 19 ministrive e Kurtit 3: Zgjerim shteti apo zgjerim kontrolli?

Nëse do të kërkohej një analizë ad hoc nga aspekti i sociologjisë organizative (Weber, Crozier) për qeverinë Kurti 3, pa dyshim që ajo do të mund të kualifikohej si një strukturë institucionaliste e dizajnuar për qëllime formale pluraliste, me përshtypje e nuanca strategjikisht centraliste, pastaj me ambicie, synime e motive kryekëput ideologjike majtiste që i përkasin një spektri më të moderuar, si dhe si një strukturë që ende gjendet në proces të vetkërkimit për të instaluar një projekt të identifikuar politik si “Republika e Tretë” e Kosovës.

Por çfarë në fakt është ky projekt që bashkëlindi me VV-në, apo me ideatorin, frymëzuesin dhe artikuluesin e saj, Albin Kurti? Nëse paraprakisht përpiqemi t’i faktojmë secilin nga qëllimet e lartcekura formaliste, shumë më mirë do t’i kuptojmë si motivet ashtu edhe angazhimet për të ardhmen e Kosovës me VV-në dhe me Albin Kurtin. Me këtë metodologji, ne po ashtu do të mund të kuptojmë edhe parametrat e kompatibilitetit të këtij projeksioni me proceset dhe zhvillimet e dinamikave të një krize që na është shfaqur jo vetëm neve, por gjithë rruzullit.

Të shohim me radhë, ngase të gjitha këto referenca sociologjike, në një farë mënyre, janë formula që e përshkruan vetë rikonfigurimin e shteteve dhe vendeve që ende gjenden nën “ethet e tranzicionit”.

Kur është fjala te qëllimet formale pluraliste, aludimi ynë synon të konceptojë, në mënyrë pak a shumë ilustruese, konstruktin megaloman të ministrive, bashkë me shpërndarjen e kompetencave dhe angazhimin që do të duhej të ndodhte në kuadër të këtij procesi politik. Shikuar me këtë dioptri, ky proces i nisur nga akti i emërimit e deri te fillimi i marrjes së përgjegjësive faktike po lë përshtypje të larmishme dhe të decentralizuar. Por a do të ndodhë edhe në jetën reale ky synim dhe kjo ambicie e qeverisë Kurti 3, mbetet për t’u parë kur të fillojë “aktivizimi” de facto i energjive për angazhim, ku transparenca, llogaridhënia dhe përgjegjësia, për gjykimin tim, do të duhej të ishin standardet dhe parametrat e (mos)suksesit.

Për të kuptuar më mirë ofertën qeveritare që u bë në Kuvend, duhet të shohim tipologjinë e përzgjedhur për mënyrat dhe alternativat se si do të merren vendimet e karakterit kapital për shtetin dhe vendin. Themi kështu, sepse nga përvojat e të gjitha qeverive të pasluftës kemi vërejtur se agjendat strategjike për vendin pothuajse gjithnjë përcaktoheshin kryesisht nga aula apo zyra e kryeministrit, ku ministritë dhe dikasteret përkatëse asnjëherë nuk funksiononin si aktorë autonomë, por vetëm si implementues të verbër të fituesit të zgjedhjeve. Kjo nënkupton se të gjitha investimet kapitale zhvillimore për shtetin e Kosovës kishin kaluar detyrimisht përmes një filtri politik të centralizuar.

Shprehur me “gjuhën” weberiane: shteti dhe vendi nuk ishin udhëhequr, apo thënë me eufemizëm, nuk ishin menaxhuar përmes një “racionaliteti burokratik formal”, por kryesisht përmes një autoriteti karizmatik. Këtu ia vlen të përkujtojmë mandatet qeverisëse të “komandantëve” të pasluftës, bashkë me “paqësorët”.

Një element tjetër që e karakterizon strukturën organizative të kabinetit qeveritar Kurti 3 është motivimi ideologjik me primesa të moderuara, ku ministritë nuk do të duhej të figuronin thjesht si “zyra” teknike apo menaxheriale, por përmbajtësisht si oferta publike politike, ku sovraniteti, drejtësia sociale, lufta antikorrupsion dhe reformat shtetërore do të duhej të bëheshin tema qendrore të jetës së përditshme. Nga ajo çfarë pamë në Kuvend, duket se nuk do të kemi vetëm administrim rutinor, por fillim të një angazhimi për një projekt të ri politik, që z. Albin Kurti e ka identifikuar si “Republika e Tretë”. Projekt ky që në sociologjinë politike identifikohet si një qeverisje që merr përsipër më shumë një mision normativ sesa një rol teknik.

Sfida kryesore e këtij projekti, për të cilin po themi se nuk është aq teknik sa normativ, është kapaciteti real shtetëror, ku administrata aktuale publike nuk besoj se do ta ketë as gatishmërinë, as përgatitjen adekuate për ta çuar deri në fund idenë e “Republikës së Tretë”. Kjo edhe për një shkak të thjeshtë: administrata aktuale e Kosovës, që ka mbi 93.000 punonjës, për dallim nga Sllovenia, e cila është e ngjashme në gjeografi dhe demografi, e menaxhon shtetin me tri herë më pak resurse, pra me rreth 30.000 administratorë.

Nëse projekti politik që po ofron qeverisja Kurti 3 nuk është aq i qartë sa pretendohet, dhe kur kihet parasysh se institucionet aktuale janë të brishta e të stërngarkuara, me përzierje kompetencash, përplot ngarkesa politike dhe mungesë evidente të një kulture institucionale evropiane, atëherë çështja e një reformimi radikal del të jetë një punë sizifiane.

Duke iu kthyer temës së ministrive, duhet potencuar se rritja e strukturës së shtetit në 19 ministri nuk do të duhej të ishte thjesht një çështje organizative, sepse numri i madh i dikastereve është karakteristikë tipike e qeverisjeve majtiste.

Ky shtim i ministrive, përveç ambicieve për të sistemuar aleatët e koalicionit, që në rastin e VV-së, pa karizmën e Albin Kurtit do të ishin irelevantë në skenën politike kosovare, mund të interpretohet edhe si tendencë për të zgjeruar burokracinë “weberiane”, e cila zakonisht imponon një kontroll më të lartë vertikal sesa horizontal. Shtimi i tillë po ashtu krijon një ambient fragmentimi të kompetencave, që kryeministrit Kurti mund t’i shërbejë për të shmangur rivalitetin e brendshëm gjatë përpilimit të emrave që tashmë janë bërë de facto dhe de jure bartës e përgjegjës kryesorë.

Në rastin e Kosovës, ku ende mungon përvoja e një qeverisjeje tipike burokratike, por edhe kultura e përgjegjësisë, transparencës dhe llogaridhënies, është mjaft e vështirë të imponohet një menaxhim i suksesshëm politik i pushtetit, e aq më pak një racionalizim institucional. Kjo ndodh edhe për shkakun se kur shteti udhëhiqet nga figura karizmatike, është shumë e vështirë të funksionalizohet koncepti weberian i “burokracisë”, ku transparenca dhe llogaridhënia hierarkike operojnë pa një qendër të fortë vendimmarrjeje.

Një situatë e tillë krijon paradoksin ku formalisht kemi një pluralizëm institucional, ndërsa në jetën reale një qendër strategjike autoriteti që vendos për gjithçka. Ky kombinim është tipik për modelet e ashtuquajtura “demokraci plebishitare” (Weber), ku lideri mbështetet drejtpërdrejt në legjitimitetin elektoral, ndërsa kabineti merr rol më shumë operacional sesa politik.

Siç u theksua në fillim, ky projekt me doza të instalimit të “Republikës së Tretë” na sjell para pyetjes milionëshe: a kemi të bëjmë me prodhim politikash apo prodhim simbolesh, që opozita i ka quajtur shpesh mashtrime “optike”?

Kjo pyetje, për gjykimin tim, nuk mund të marrë përgjigje të shpejtë dhe adekuate. Ajo mbetet për t’u vërtetuar apo mohuar vetëm gjatë ose pas përfundimit të mandatit qeverisës Kurti 3. Në ndërkohë, opozita gjykoj se nuk duhet të bie në rezignacion por të imponohet si shumë efektive e vigjilente, në rast se e ka ndërmend të futet në konkurrencë (jo)lojale me pushtetin më të fuqishëm të pasluftës. Ajo angazhimin e saj opozitar duhet ta bëjë duke kujdestaruar e përcjellë "këmba këmbës" çdo hap të gabuar e në dëm të shtetësisë nga ana e pushtetit. Sepse, këtë e kërkon edhe vetë demokracia neoliberale e kohës.