Dialogu Strategjik SHBA–Serbi dhe alarmi gjeopolitik për Kosovën

Që në fillim duhet kuptuar se legjitimiteti i një vendi apo i një shteti në sferën e marrëdhënieve ndërkombëtare, sidomos në Ballkanin Perëndimor pas vitit 1999, kur konsiderohet edhe zeniti i globalistëve (lexo: Amerikës), nuk përcaktohet e as nuk “mirëmbahet” detyrimisht vetëm nga narrativa e mëhershme e aleancave dhe miqësive të bazuara në sintagmën e humanizmit (siç ishte rasti i Kosovës), por sidomos nga aftësia e qeverive për të institucionalizuar dhe materializuar marrëdhëniet strategjike e gjeopolitike me qendrat e Washingtonit dhe Brukselit.

Këtu asgjë të re nuk po themi, vetëm se po konstatojmë një realitet të ri, i cili daton qysh me rënien e Murit të Berlinit në vitin 1999, kur de facto dhe de jure kolapsoi komunizmi, edhe si sistem, edhe si ideologji e botëkuptim i raporteve midis shteteve dhe superfuqive.

Tani, nëse i kthehemi kohës sonë dhe këtë analizë sociologjike e konceptualizojmë nga iniciativa apo procedura e “Dialogut Strategjik”, që Amerika, apo thënë ndryshe Administrata aktuale e Donald Trumpit, po ua ofron vendeve të Ballkanit, duhet të themi se gjithë kjo narrativë nuk është vetëm një procedurë e thjeshtë diplomatike, por në thelb është edhe një ambicie e re e Amerikës për ta rikapitalizuar krejt “arkitekturën” e kapitalit të vet politik në hapësirën e Ballkanit Perëndimor.
Dhe, kur jemi te “arkitektura” e kapitalit politik, politikanët e kësaj hapësire gjeopolitike dhe gjeostrategjike, për administratën e tanishme, konsiderohen si “adresë” e duhur për një riformatim më utilitar në funksion të interesave amerikane. Në këtë “adresë”, padyshim që po provohet që Serbisë t’i ofrohet një shans apo një “deal” i ri përmes një marrëveshjeje tregtare, derisa Evropa (Brukseli) po kërkon reforma. Dhe pikërisht kjo divergjencë mes Evropës dhe Amerikës do të dëshmojë se administrata e Donald Trumpit është duke bërë një gabim të madh strategjik, duke insistuar vetëm në stabilitet dhe biznes për kompanitë transnacionale (KTN-të), e duke anashkaluar demokratizimin e një shteti si Serbia, që ishte shkaktare e pesë luftërave në Ballkan. Themi qëllimisht “gabim strategjik”, edhe për shkak se Serbia, pa ua kthyer legjitimitetin demokratik qytetarëve të helmuar ende me dozën e nacionalizmit, nuk mund ta zgjidhë as normalizimin e raporteve me Kosovën e as me Evropën.
Por të shohim cili është qëllimi i Dialogut Strategjik me Serbinë, që administrata e Trumpit po tenton ta shndërrojë, në gjykimin tim, më shumë në një instrument biznesor politik e gjeostrategjik, e më pak si instrument demokratik. Në historinë e marrëdhënieve ndërkombëtare dihet shumë qartë se dialogu strategjik nuk ndërtohet me çdo shtet dhe me çdo kusht, por ky me Serbinë dëshmon haptazi se synon ta bëjë atë një lojtar kyç në Ballkan, pavarësisht mospajtimeve për Kosovën ose lidhjeve të Serbisë me Rusinë dhe Kinën.

Nëse është kështu, atëherë Serbia, me politikën e saj të “neutralitetit” apo të uljes në “disa karrige” (Washington, Bruksel, Pekin dhe Moskë), po e kapitalizon mjeshtërisht orientimin e saj. Dhe, si e tillë, ajo po synon ta realizojë ëndrrën e saj të kahmotshme që të shndërrohet në një aktor të domosdoshëm, jo domosdoshmërisht në një aleat të pakushtëzuar.

Pyetja milionëshe që tani ka nevojë të zbërthehet është: Nëse Serbia e nis Dialogun Strategjik me SHBA-në, ndërsa Dialogu Strategjik SHBA–Kosovë mbetet i pezulluar, çfarë mund ta presë rajonin me një kontrast të tillë politik? Kjo nuk do të thotë që SHBA-ja domosdoshmërisht duhet ta ndryshojë qëndrimin e saj ndaj pavarësisë së Kosovës, e as që Serbia të heqë dorë nga rikthimi i Kosovës në “Botën Serbe” apo në Serbinë e Madhe.

Megjithatë, ky qëndrim hipotetik i SHBA-së, pa asnjë dyshim, në planin diplomatik do të krijojë perceptimin se Serbia është duke fituar një kanal të ri, deri më tani të munguar, të ndikimit institucional në Washington, falë narrativës se nuk është më “faktori problematik” i Ballkanit, por një partner i domosdoshëm për stabilitetin rajonal. Ani pse, në këtë narrativë nuk duhet harruar asnjëherë se temat e pazgjidhura, si ajo e abstenimit për t’i vënë Rusisë sanksione, pastaj ajo e mosnjohjes së Kosovës dhe marrëdhëniet e ngushta me Moskën, nuk do të kapërdihen aq lehtë.

Ndërkaq, kur është në pyetje Kosova, për qeverinë aktuale sfida e vetme nuk është vetëm ruajtja e mbështetjes amerikane, por edhe institucionalizimi i saj përmes mirëmbajtjes së kontakteve diplomatike dhe ofertave joshëse për administratën e Trumpit, e cila, siç duket, është shumë më pragmatike dhe praktike kur janë në pyetje interesat e saj ekonomike. Qeveria jonë duhet ta kuptojë se, në turbodiplomacinë e sotme, nuk mjaftojnë vetëm marrëdhëniet dhe relacionet historike që u trashëguan nga viti 1999 dhe gjatë gjithë periudhës së shtetndërtimit e instalimit të demokracisë, por duhet të fokusohet në funksionimin e mekanizmave të rregullt të konsultimit dhe bashkëpunimit.
Dhe, nëse Kosova nuk arrin ta krijojë dhe ta mirëmbajë një mekanizëm të tillë, imediat e do të shtoja edhe ekzistencial për shtetësinë e saj, atëherë diferenca nuk mbetet vetëm në suazat e simbolikës, por praktikisht shndërrohet në mundësi për dialog, për koordinim dhe për ndikim diplomatik.
Kur jemi këtu, duhet përkujtuar se, pas Luftës së Dytë Botërore, diplomatët dhe mediat amerikane pushuan së trajtuari problematikën e interesave të rivalëve të tyre politikë dhe ideologjikë. Pikërisht ky lloj “shkurorëzimi” nga një qasje e tillë bëri që Amerika, bashkë me aleatët e saj evropianë, ta fusë Ukrainën në luftë, të cilën sot Trumpi po e identifikon si fajtore pse nuk po pranon koncesione. Duket se e njëjta logjikë “territor për paqe”, sikurse në rastin e Ukrainës, do ta presë edhe Kosovën, ku sërish evropianët do të neglizhohen në vendimmarrjen eventuale që do të “gatuhet” (ashtu siç kanë bërë gjithmonë historikisht) nga administrata aktuale amerikane.

Zaten, duket se themelet për një zgjidhje të tillë (“ndarje për njohje”), të dhimbshme pa dyshim për ne, i ka hedhur qysh moti lobisti aktiv i Serbisë, Richard Grenell. Problemi i vetëm mbetet se cila qeveri kosovare do ta shprehë gatishmërinë më të madhe për këtë koncesion të radhës. Mirëpo, fakti që ka rezerva (sidomos nga kampi opozitar), mungesë gatishmërie, madje edhe një lloj heshtjeje “mortore” (nga ish-qeveritarët), flet shumë për barrën dhe përgjegjësinë e madhe që i kanë subjektet tona politike.

Mendoj se vetëm me një diplomaci aktive, pragmatike dhe praktike, por në thelb unifikuese në vendimmarrje, mund të shpëtohet Kosova nga ky udhëkryq sfidues dhe, pa dyshim, historik. Nuk guxojmë assesi që sfidën “ndarje për njohje” ta lëmë në “dorë” të një subjekti, e aq më pak të një personi të vetëm. Ndryshe, çmimi i “pazarit” për koncesione të reja ndaj Serbisë do të maksimizohet.
Ngase jemi dëshmitarë historikë, si komb dhe si dy shtete, se në Ballkanin e pasluftës legjitimiteti ndërkombëtar nuk përcaktohet e as nuk dëshmohet më vetëm nga historia e aleancave nostalgjike e folkloristike, por ekskluzivisht nga aftësia e shteteve për ta institucionalizuar lobimin dhe marrëdhëniet strategjike me qendrat kryesore të vendimmarrjes globale, sikurse është ende Washingtoni.

(Autori është sociolog)