Kosova e trazuar më 2004

Surroi: Në Pikë, vazhdojmë bashkëbisedimin me Blerim Shalën.
Blerim, mirë se vjen

Shala: Mirë se të gjeta

Surroi: Po vazhdojmë aty ku e ndalëm, në vitin 2004. Një vit dramatik, kthese.

Shala: Po, vit dramatik kthese, i paralajmëruar.. kronikë e një ngjarjeje të paralajmëruar, mund të themi ashtu, edhe në bazë të asaj çka përmendëm herën e kaluar, veçmas analiza e Richard Holbrookeut doli e saktë: nuk mund të vazhdohet me këtë vendnumërim.
Harri Holkeri pati ardhë, ish-kryeministri i Finlandës, pati ardhë si shef i UNMIK-ut, Holkeri dhe patëm koincidu edhe analizat, nëse është gaboj, edhe unë edhe ti, e patëm krahasuar me Harry Poterin, në atë kohë, domethanë me këtë mrekullibërësin se vetëm mrekulli mund të bëhej diçka, sepse përndryshe u pa që, UNMIK-u është kah po vendnumëron pas largimit të Steinerit edhe...

Surroi: Ky nuk e kishte idenë

Shala: Jo, jo. Ky ishte përzgjedhje personale e Kofi Annanit. Se e përmenda më herët, për rastet e tjera kur kanë qenë përzgjedhje amerikane ose evropiane, ky ishte përzgjedhje e Kofi Annanit. 
Holkeri nuk ishte që s’ishte politikan me karrierë, po nuk e dinte ku ka ardhë, nuk e dinte çka duhet të bëjë. 
Ke pasë edhe ti me siguri takime, unë kam pasë po ashtu, u pa që nuk po e di çka duhet të bëjë dhe momenti më tragjikomik më të do të lindë gjatë trazirave të marsit. Të kujtohet që shkojshin delegacionet e huaja t’i vizitonin vendet ku patën ndodhë ndezjet e shtëpive edhe telashet e tjera, normalisht me infrastrukturë, cilat kanë qenë për ne në atë kohë 2004-n, goxha të mëdha dhe patën lënë gjurmë, do të bisedojmë gjithsesi edhe për to, edhe Holkeri e ka pasë zanat të fotografonte. 
E kish pasë një aparat, tanë kohën fotografonte. Shefe e komunikacionit ka qenë Hua (Jiang, v.r.), një mike jonë e përbashkët, një grua e jashtëzakonshme, që pastaj na pati përcjellë në UNOSEK dhe i pata thanë: “Hua, të lutem hiqja qat kamerë, se po duket si turist japonez”.
Thashë, nuk ka ardhë... ai është shef i Kosovës, është guvernator i Kosovës, po del aty po fotografon. E çka mbërrin që fotografon? Edhe për fat ia pati heqë... edhe ajo tha “ke të drejtë”.
UNMIK-u u pat gjetë, po edhe ne jemi gjetë në befasi. Tash, nuk mund të flasim post natyrës së zhvillimeve, duke thënë që jo, ne kemi qenë të mençur, nuk kemi ditë që do të ndodhin në ato përmasa. E kemi pritë që do të ketë probleme, jo të asaj natyre dhe jo në një situatë kur u pa që kërkohej për një shkas për me ndodhë ato ngjarje.
Shkasi do të ishte fundosja e dy fëmijëve shqiptarë në Mitrovicë të veriut...

Surroi: ...në Ibër...

Shala: ...në Ibër dhe pastaj mënyra se si reaguam si shoqëri, ne nuk e dinim çfarë ndodhi, po ishte një skemë klasike, fëmijët shqiptarë u vranë prej serbëve në veri edhe ajo, normalisht, akoma ishte situatë tepër e tensionume, se veriu nuk u rehatu kurrë.
Ne nuk arritëm, ndoshta për shkak të shumësisë së temave, të përmendim që Mitrovica ka qenë vazhdueshëm problem, ka gjeneru tensione, ka gjeneru telashe...

Surroi: Edhe një vijë e fortë ndarëse u krijua pas krimit që u bë ndaj shqiptarëve në vitin 2000...

Shala: Në shkurtin e vitit 2000, kur pati shku KFOR-i, atje gjenerali Rienhardt, që ka qenë komandant i KFOR-it dhe aty e pati dhanë atë deklaratën e famshme: “Unë nuk kam KFOR”. Kam njësi të shteteve të ndryshme që udhëhiqen sipas parimeve të veta, “rules of engagement”, sipas parimeve të veta. 
Pra, veriu ishte edhe ashtu i tensionuem me telashe, nuk ishte e integrume në këtë pjesë të Kosovës edhe ndodhi ky rrëfim, u përhap si zjarr në gjithë Kosovën... mediat tona normalisht e përcollën

Surroi: edhe shkoi në transmetim të drejtpërdrejt në televizionin publik fillimisht.

Shala: Po, fillimisht. Edhe menjëherë filluan trazirat në Mitrovicë, filluan edhe gjuajtjet me armë zjarri nga te dy palët. Edhe situata pastaj u zhvillua në gjithë Kosovën, trazirat u zhvilluan në gjithë Kosovën, ka qenë edhe një shkas këtu tjetër, u pas blloku rruga në Çagllavicë, nëse të kujtohet. Ishte një rast i konfliktit edhe u blloku rruga, pastaj u çuan njerëzit tanë për me zhblloku rrugën, shkuan deri në Veternik... u krijua një rrëmujë totale, e cila pati si pasojë vrasjen e 19 qytetarëve të Kosovës...

Surroi: ...prej të cilëve shumica shqiptarë.

Shala:...shumica shqiptarë, 15 ose 14 shqiptarë kanë qenë. 
Edhe po të mos ishte KFOR-i me reagu, nuk di si do të përfundonte situata, sepse reaguan edhe në Ferizaj, edhe në Gjilan, edhe në Prishtinë edhe gjithkund, po situata ishte aq e rrezikshme sa që, Bajram Rexhepi, ndjesë pastë, më pati tregu që Holkeri po e konsideronte variantin me u largu në Shkup.
Se ka qenë një plan B, prej 1999-s ka qenë, në qoftë se duhet diku të shkojë shtabi i UNMIK-ut, duhet të shkojë në Shkup. Edhe ajo mundësi është shqyrtu...

Surroi: Edhe aty Bajram Rexhepi është ndoshta simboli i Kosovës. Ai nuk kishte pushtet, Bajrami edhe nuk kishte ndonjë politikan që njihej e që kishte autoritet, por Bajram ishte një njeri trim, edhe një njeri dashamirës, edhe një njeri i cili tha në fund të fundit: “Unë me gjoks timin po dal...”

Shala: ...edhe pat dalë, duke rreziku bashkë me disa anëtarë të kabinetit tij, pat rreziku...

Surroi: U nisën në këmbë në Veternik

Shala: Edhe pat kry punë. Do të thotë u pa, gjithë ne e pamë që gjendja është shumë e brishtë në Kosovë, që mundet gjithçka me ndodhë, në qoftë se nuk fillojmë me e adresu temën e statusit.
Edhe kur u qetësu pak gjendja, dhe ne do të bisedojmë tash për pasojat politike, po më kujtohet që KFOR-i pa dalë me një formulim, të cilin e ka pasë fuqi deri vonë, ndoshta edhe sot e kësaj dite, “situata në Kosovë është, mund të përshkruhet si stabilitet i brishtë”.
Tash edhe stabilitet dhe brishtësi nuk shkojnë bashkë brenda një formulimi, po provonin t’i përçonin dy mesazhe: Nuk është gjendja e keqe, ka njëfarë stabiliteti, por situata është e brishtë se nuk po dimë cka ndodh me këtë milet, nëse mund të them ashtu, edhe pse arsyet për pakënaqësi u patën rritë, po them, prej vitit 2002 veçmas dhe ai shpërthim e alarmoi botën, e alarmoi Evropën. 
Ishte viti i fundit i mandatit George Bushit, i mandatit të parë, kur pak a shumë Iraku pat hy në luftë sektare, po akoma mirëmbahej disi, Afganistani ishte akoma mirë, akoma ishte i qetë dhe dalëngadalë filluan të mendojnë në Amerikë se çka të bëjnë me Ballkanin.
Pastaj, edhe situata në Serbi dihet se si evoluoi pastaj me rënien e qeverisë demokratike, marrjen e Koshtunicës edhe Tadiqit, pastaj po mos të mos të harxhojmë kohë...

Surroi: E tash te çështja e ngjarjeve të vitit 2004, ajo që vërej në fillim, se unë ditë me 18 mars isha në konferencë në Zvicër. Me këta të Zigut

Shala: Po, me Aleksin.. Allen Kassoffi ka qenë akoma.

Surroi: ...ishte ende i gjallë. Edhe zbres në Sllatinë. Edhe rrugës nga Sllatina për në Prishtinë, shoh se si po digjen shtëpitë e serbëve, si dolën demonstrata e ashtu tash njëra pjesë edhe pastaj të nesërmen e pamë qartazi se s’kishte të bënte më as me Mitrovicën... Domethënë, reagimi i parë është spontan, por reagimi i dytë është i organizuar.

Shala: Po

Surroi: Pse?

Shala: Po, ka pasë pakënaqësi, ka pasë xhepa politikë dhe të sigurisë, se nuk kanë qenë të mbulum si duhet, as prej KFOR-it, as prej nesh, edhe është e vërtetë, trazirat kanë fillu në mënyrë spontane, kanë vazhdu mirë të organizume, ndërsa kanë përfunduar, çuditërisht, në Prishtinë, me hajni nëpër banesa të shqiptarëve.
E di prej një të afërmit tim që ka shku me ndërru bravën të një çelësndreqës, i ka thënë “ti je i njëzeti që po vjen”, domethënë se na e thamë pak më herët, domethënë kur s’ka rend, s’ka qetësi, aty kur të merr masa gjendjen në dorë, edhe pse arsye për pakënaqësi kishte, po jo në atë formë, jo në atë mënyrë, jo me konfrontim të drejtpërdrejtë me komunitetin serb, dhe, për më keq, me objektet sakrale të Kishës Ortodokse serbe.

Surroi: Ka pasur edhe motive të tjera për shembull, patundshmëri.

Shala: po gjithçka pasë...

Surroi:  Për shembull, blerja e patundshmërive në Çagllavicë, përnjëherë iu ra çmimi...

Shala: Absolutisht, ka pasë gjithçka, ka pasë gjithçka. Unë e di që edhe skulpturat e Agim Çavdërbashës...

Surroi: ...janë vjedhur.

Shala: Janë vjedhë. Ai e ka pasë shtëpinë... Po, u pa që është rrëmujë, u pa që UNMIK-u nuk i ka punët mirë. edhe aty do të fillon procesi.
Së pari, Solana vjen, të kujtohet, menjëherë urgjentisht në Prishtinë dhe takohet me lidershipin tonë, shumë kritik edhe Solana është, nëse mund të them ashtu, absolutisht më i meritumi në pranverën e 2004-s që është ndalë opsioni i ndajmës së Kosovës, sepse ai opsion pat shpërthy.
Gjingjiqi e pat përpunu në vitin 2002-2003, të kujtohet, i pati dërgu letra George Bushit, Tony Blairit të gjithëve, që opsioni i vetëm është ndarja e Kosovës, por ai opsion nuk ka qenë i favorizum në atë kohë, por pas zhvillimeve të 2004, përnjëherë shpërthyen në Beograd veçmas, u pat mbajt Kuvendi i Serbisë, e pati miratu një deklaratë të veçantë politike, me një propozim ose kuvend dydhomësh ose ndamje të Kosovës. 
Edhe tash atë ishin shumë optimistë që do të ecë puna, po Solana ka qenë vazhdimisht kundërshtar i këtij opsioni, mbase edhe nga perspektiva e tij si shef i diplomacisë evropiane..., tash me fillu me i lëvizë gurët e kufijve dikund, kushedi ku përfundon dhe ky ishte edhe sidomos edhe Maqedoninë ai e kishte ndalë, domethënë nga ma e keqja.
Kështu që ai ishte fuqimisht kundër. Por, menjëherë u kuptu që kështu nuk mund të vazhdojë. Edhe varianti i vetëm që mbeti është Kofi Annani e angazhon Kai Eiden për raportues special, të kujtohet. 
Holkeri i kishte të numëruara ditët, dihej, edhe ai vetë ishte me shëndet kequ pa që nuk mund ta udhëheq më UNMIK-un dhe filluan të hulumtojmë për pasardhësin e Holkerit edhe pak më vonë do të vjen, në pranverë të vitit 2004, do të vjen në zyrën time Soren Jessen-Petersen me Ben Cramptonin.
Soreni është shef i delegacionit në Shkup. Beni ishte diplomat i jashtëzakonshëm anglez, ishte këshilltari i tij. Dhe ne folshim më shumë për situatën në Maqedoni, në vërtet edhe për implikimet zhvillimeve në Kosovë e në Maqedoni, i kishte shqetësimet e veta Soreni, po s’ka pasë ide që ai, për pas një kohe shumë të shkurtër, në gusht të vitit 2004 do të vjen në Kosovë.
Po u pa, pastaj vjen Kai Eide, edhe te ti edhe te unë, nëse s’gaboj, na viziton në zyrë, Petrit Selimi e ka sjellë te unë. Edhe ishte i interesum me marrë vesh çka po ndodh, unë i thashë shiko, është vonë për UNMIK, por është herët për BE. Nuk mundet BE-ja tash me e marrë përgjegjësinë civile në Kosovë, po UNMIK-u i ka la duart, kësi si është, nuk ka gjë prej tij, edhe ai e pat përgatitë raportin e vet, i cili e pat përmend statusin e Kosovës, e pat përmend që duhet të bisedohet, që ka shumë rreziqe të fillohet më statusin e Kosovës, po ka shumë rreziqe nëse s’fillohet adresimi i statusit të Kosovës.

Surroi: Është njëri prej problemeve të mëdha që ka dalë nga ajo kohë është se në vitin 2004 del që ekziston një zbrazëti e madhe lidershipi kosovar. Edhe në atë zbrazëti, domethënë manifestohet Bajrami, i cili thotë: Ngadalë, more, duhet me ndalë këtë popull disi, se përndryshe nuk kishte ndonjë lider që do thoshte do të merrte përgjegjësinë, thoshte ngadalë kjo ndalet e hajde të vazhdojmë tutje.

Shala: Ishte edhe ai shpërthimi i rëndomtë patetiko-patriotik, te shumica prej nesh, tash duhet ta them haptaz edhe nëpër media që përmendëm më herët... ishte njëfarë “yryrshi”, nëpër media tash me e sulmu veriun përmes Prishtinës, përmes televizioneve e gazetave tona e liderët tanë, po besoj e kanë pasë njëfarë shqetësimi që “mos po na lidhin diqysh me trazirat e marsit”.
Nuk ka pasë asnjëri prej tyre disponim me i përkrahë trazirat e marsit, por nga ana tjetër, edhe me dalë haptas kundër trazirave të marsit, supozonin që ndoshta humbin popullaritetin te votuesit e vet, se në atë vit do të mbahen edhe zgjedhjet e ardhshme, në vjeshtën e vitit 2004.
Pra, ishin këto disa dilema të çuditshme, të cilat e kanë shtyrë Solanën me qenë shumë kritik në atë takimin që ka pasë me Rugovën, Thacin dhe Ramushin - ka qenë tepër, tepër kritik, sidomos me Rugovën, sepse Rugova si zakonisht, me atë stilin e tij, Rugovë ka qenë, i ka thënë shiko zgjidhja më e mirë, Solana, është që Kosova të bëhet shtet i pavarur, demokratik sa më parë që është e mundur, sepse Kosova de facto është shtet i pavarur, veç po na mungon edhe njohja formale... 
E Solana iu pat kthy, i pat thanë, “Po qysh bre ti po flet për shtet, po shihni çka keni bo me këto trazira”, domethanë ka qenë...
Por, Solana ka qenë mik i joni, të themi haptas, domethënë ai në takime me ne private, ose publike, ka qenë tepër kritik, po na ka mbrojtë ku ka mbërri, veçmes për punën e ndamjes, po e them, mos të kishte qenë Solana, edhe normalisht Administrata Amerikane, jam i sigurt se do të do të lëvizej në atë drejtim, kështu që ai ka ba punë të madhe.

Surroi: Tash LDK-ja pati befasu edhe në zgjedhjet e para, edhe në zgjedhjet e dyta, edhe në zgjedhjet e treta, ka dalë gjithmonë me një fuqi shumë më të madhe të përkrahjes së popullatës por jo domosdoshmërisht edhe me marrje të kompetencave apo me ushtrim të kompetencave.
Edhe kjo ndodhi edhe në zgjedhjet e vitit 2004.

Shala: Po, do të thotë i merr njësoj 47 deputetë, objektivisht parti tepër e madhe, numër një në Kosovë.
Po synimi i dr. Rugovës ka qenë të bëhet president, i cili edhe në ato rrethana ka pasë kompetenca goxha simbolike, nuk ka pasë kompetenca ekzekutive, po Rugova prej vitit 1992, e dimë, i ka pasë dy mandate presidenciale më herët, dy mandate tash edhe krijohet një ambient goxha i koklavitur, do të thotë sepse në 2001-n, 2002-n, e dimë që ka pasë menaxhim ose inxhiniering, madje, të krijimit të qeverisë, prej anës së UNMIK-ut dhe të KFOR-it Ka pas bisedime, po në fund ata kanë vendosë kush bëhet kryeministër, cila është formula qeverisëse,

Surroi:...edhe ambasada

Shala: edhe ambasada, apo zyret, zyra diplomatike. 
Tash, 2004-n, është si një situatë që Soren Jessen-Peterseni në atë kohë edhe ti merr pjesë në zgjedhje me iniciativën ORA, i fitoni shtatë deputetë, nëse s’gaboj, bëheni parti parlamentare.
Bëheni katër parti parlamentare shqiptare dhe tash Soreni ka qenë ithtar i veprimit të demokracisë, ashtu thoshte ai, dhe e unë edhe ti që kemi pasë takime të shpeshta më të, shumë të shpeshta, Larry Rossini ka qenë zëvendës i tij, amerikanët e çuan artilerinë e rëndë si zëvendës të Sorenit, domethënë, se e panë qe situata në Kosovë mund të del nga dora.
Dhe Rossini ka qenë me ne, e dimë, prej Rambouilletsë e këndej, ka qenë shefi i parë i Zyrës Amerikane pas luftës. 
Soreni insistonte që le të bëjnë çka të duan partitë tona politike, le të bëjnë qeverinë dhe mirë është me pasë qeveri dhe opozitë..., se u kriju njëfarë defekti i demokracisë në atë qeverinë e parë, se s’kishte opozitë, ishin këto partitë në Qeveri.
Nga ana tjetër, na doli pa pritë e pa kujtu, rrëfimi i Hagës me Ramush Haradinajn, fillon në tetor 2004, vijnë këta hetuesit në Prishtinë e bëjnë intervistën e parë me Ramushin edhe Rugova ka qenë ithtar që të bëhet qeveria LDK-AAK edhe me disa deputetë serbë, se dy lista patën marrë pjesë në zgjedhje. 
Por, nga ana tjetër, ishte çështja e aktakuzës së mundshme ndaj Ramush Haradinajt, e cila ishte në përgatitje sipër nga Carla Del Ponte, që është kryeprokurore. Me 17-18 nëntor të 2004-s, vjen në Prishtinë, Chuck English, ka qenë zyrtar i lartë i State Departmentit dhe shkojnë me Phil Goldbergun me u pa me presidentin Rugova në rezidencën e tij, sepse ata e dishin që po përgatitet qeveria LDK-AAK dhe i thonë Rugovës nuk bën ta bësh Ramushin kryeministër, se mund të ketë aktakuzë.
Ky i thotë, a ka, a s’ka aktakuzë?
Thotë s’ka, por mund të ketë.
Nëse s’ka, derisa të ka, unë po e bëj kryeministër, sepse Soreni ndërkohë u pat marrë vesh me Ramushin, që në qoftë se ndodh aktakuza, ky me dhanë dorëheqje me shku vullnetarisht në Hagë.
Ky ka qenë skenari.
Kështu që doli kjo, qysh doli edhe u bë qeveria me një shumicë minimale, u bë president dr. Rugova dhe u krijua skema: pushteti ishin LDK-AAK, opozita ishit PDK dhe ORA. Dhe serbët, po them, merrnin pjesë në qeveri me dy deputetë dhe u krijua njëfarë skeme, e cila për atë kohë ishte goxha interesante mund të them, sepse u bo për herë të parë një ndarje pushtet-opozitë, po nga ana tjetër mos të harrojmë, në gjithë vitin 2004 edhe gati gjithë vitin 2005 e kemi kalu me drojën që do të ketë përsëritje të trazirave. KFOR-i në analizat e veta UNMIK-u, Qeveria e Kosovës që u ba atëherë, secili druante që do të ketë, sepse do të ishin fatale, po të ndodhë edhe i herë ajo çka ndodhi në marsin e vitit 2004, gjithsesi do të kishte pasoja fatale dhe ndarja e Kosovës do të ishte e pashmangshme.
Kështu që kjo u bë. Rugova e bëri atë qeveri duke krijuar pakënaqësi të mëdha, sidomos te PDK-ja e Hashim Thaçit, sepse ata mendonin që, në vërtetë mos harro edhe një detaj, Rugova ka qenë ithtar i vazhdimit të Qeverisë PDK-LDK, edhe OREN me e shti, veç me kusht që Bajram Rexhepi me u ba Kryeministër. Ka thënë për mua është në rregull Bajrami, po vazhdojmë, i PDK-së është, po Rexhepi, Bajrami më pati thënë edhe mua edhe i ka thënë edhe UNMIK-ut që jo, kësaj radhe në emër të PDK-së mundet me qenë kryeministër veç Hashim Thaçi. Kjo është politika që ka mbizotru në PDK.
Prandaj, edhe ky opsion ra, u bë kjo qeveria LDK-AAK, edhe filloi periudha me ngërçe: a do të ketë sot apo nesër aktakuzë nga Carla Del Ponte dhe çka do të ndodhë në Kosovë kur të ndodhë aktakuza e radha e Carla Del Pontes.
Ishte periudhë shumë e rëndë. Carla Del Ponte, e di me siguri, do t’i ketë tri propozim-aktakuza, dy do t’i rrëzohen sepse s’ka pasë harxh në to. E treta do t’i aprovohet. Mos të harrojmë që 31 dhjetor i vitit 2004 ka qenë data e fundit për me i përgatitë aktakuzë. I përfundonte mandati, ajo e shfrytëzoi me qëllim të balansimit. Tash, s’du une me qenë avokat, as me e mbrojtë Ramushin, po në këtë rast, opcioni i Carla Del Pontes ka qenë duhet ta bëjë edhe një aktakuzë kundër UÇK-së.
Një e pat bë kundër Fatmir Limajt, më herët, tash duhet me bë edhe një, se ti krijon njëfarë balansi të fajësisë në luftërat e Jugosllavisë. Filloi ajo qeveri të funksionojë, po u pa shumë shpejt që nuk i ka punët mirë, sepse u kuptua në janar që Carla Del Ponte po e ngrit aktakuzën. Edhe ai aktakuzë është ngritë në fillim të marsit, me 8 mars, nëse s’gaboj, 2005, Ramushi ashtu siç kishte premtu Jessen-Petersenit dha dorëheqje edhe ka pasë vetëm një kërkesë për Jessen-Petersenin, me ia siguru një aeroplan me shku në Hagë... dhe atë e pat bë Bundeswehri, nëse s’gaboj, qeveria gjermane. 
Po është një detal interesant, gjenerali Jones ka qenë komandanti i NATO-s për Evropë, ai e pat urdhnu Soren Jessen-Petersenin me e burgosë Ramushin dhe me çu me pranga në Hagë, që ishte krejtësisht e pakuptimtë, për shkak të me të vërtetë të fjalës që e ka dhënë Ramushi... Soreni pat thënë vetë Soreni ka tregu më vonë, unë po ta jap garancinë që ky nesër vjen në Hagë, dhe ashtu edhe ndodhi.
Edhe mënyra si e menaxhoi Ramushi, po edhe besa politika e jonë, atë sprovë shumë të madhe, ishte një kontribut, së pari për stabilitetin e Kosovës, dyti për me kriju një atmosferë më të dobishme për Ekipin e Unitetit që do të krijohet më vonë, sepse dihej që statusi po vjen se atëherë veç ishte periudha deri në qershor të vitit 2005, duhej të përmbyllej raporti për shkallën e përmbushjes së standardeve prioritare, siç e pat definu UNMIK-u, dhe statusi dihej që do të fillonte në vjeshtën e vitit 2005.

Surroi: Ne ishim... na pati ftuar Soren Jessen Peterseni, ka qenë dr. Rugova, Hashimi, Ramushi dhe unë, dhe aty, një ditë para shkuarjes së Ramushit në Hagë, aty e biseduam...

Shala:...çështjen e delegacionit, unitetit...

Surroi: ...jo, çështjen e sigurisë, tash ishte punë sigurie. Edhe aty Soreni na pati treguar të të katërve që është kërkesa që ky të shkojë i prangosur, Ramushi, që ai ka hy garant te NATO dhe të gjithë tjerët se dhe nëse ka nevojë e përcjell unë fizikisht deri atje, nuk ka kurrfarë problemi.
Soreni ka qenë gjithmonë dashamir i madh i joni. Por, domethënë, ajo mbledhje u mbulua, u mbulua ashtu siç u mbulua domethënë me një lloj qetësie, me një lloj paevitueshmërie të ngjarjes.

Shala: Do të thotë, u kuptua që mund të ketë menaxhim të krizës, megjithatë ishte menaxhimi i suksesshëm i krizës, ku secili prej faktorëve politikë pati kontribuar, edhe UNMIK-u, normalisht edhe KFOR-i, pastaj u kuptua që në temën e statusit duhet të ketë një dakordim midis subjekteve politike të Kosovës, sepse po fillon periudha e përgatitjes për statusin e Kosovës dhe në prill të vitit 2005, në Prishtinë vjen Grupi i Kontaktit Plus, i thoshin atëherë, se ishin edhe faktorë tjerë edhe ka qenë një zëvendësministër i Jashtëm i Rusisë, Vlladimir Çizhov, nëse të kujtohet, edhe ai pat Lexu parimet prijëse të Grupit të Kontaktit në emër të krejt Grupit të Kontaktit, prilli 2005.
Pra, veç filluan faktori ndërkombëtar filloi me u marrë seriozisht, çështja e statusit të Kosovës, Më herët kanë qenë si parime të panegociueshme, nuk ka kthim në 1999-n edhe nuk mund të ketë ndamje të Kosovës, mezi e pati shti Soreni atë, se s’pranonin në BE këtë opsionin të dytë tash erdh edhe opsioni tretë, gjegjësisht parimi i tretë i panegociueshëm që nuk mund të ketë bashkim të Kosovës me Shqipërinë, po as bashkim të trojeve tjera shqiptare në shtete të tjera me Kosovën.

Surroi: Që është parimi i Ahtisaarit

Shala: Pastaj bëhen parimet e panegociueshme bëhen në nëntor të vitit 2005, Parimet e Ahtisaarit.
Po fillimisht kanë qenë këto tri parime, se atëherë zgjerohet, pasurohen ato parime, bëhet edhe çështja e demokratizimit, e standardeve e çfarë po e di ju ne, se atëherë u kuptu që standardet para statusit po evoluojnë në standarde dhe statusi i Kosovës.
U pa që nuk mund ta të ecet para në mënyrë dramatike, siç mendohej më para. Ty të kujtohet ai detaji ndoshta edhe më vonë, te Ahtisaari kur pati ardhë me standarde në një mbledhje me ne në selinë e Presidentit të Kosovës, edhe i gjuajti ato parime të standardeve para statusit tha: “Nëse ju këto i keni përmbushur, i plotësoni, ju meritoni me hy në BE menjëherë, e jo me u ba shtet”.

Surroi: Se gjysma e shteteve të BE-së nuk i mbushën

Shala: Nuk i përmbushin.
Kështu që... ai qysh ka qenë shumë dashamirës e ka pak edhe cinik ka qenë Ahtisaari, kështu që me të vërtetë u kuptu cka do të ndodhë, e tash në prill të vitit 2005 vijnë në Prishtinë dhe në Beograd, shkojnë edhe në Beograd Grupi i Kontaktit, ju tregojnë se koha statusi po vjen dhe që këto do të jenë parimet.
Tash, çdo lexim objektiv i këtyre parimeve i shihte dy mundësi: ose do të bëhet njëfarë konfederate Kosovë-Serbi-Mal i Zi, e prej saj kjo varej shumë prej referendumit të Malit të Zi në vitin 2006, ose Kosova do të bëhet shtet i pavarur në kufijtë e vitit 1974.
Këto ishin ato parimet që paralajmëronin se çka do të ndodhë. Ju pastaj me UNMIK-un e bëni njëfarë Forumi politik, nëse s’gaboj, si njëfarë forumi për diskutim, për përgatitje edhe për çështjen e statusit të Kosovës, aty ka ngecje, ka ecje, ka ngritje, ka rënie, po ndonjë lëvizje të madhe s’ka sepse ashtu ishte ambienti që pritet raporti i dytë i Kai Eides, mos të harrojmë, se Kai Eide tash e mori mandatin m’i dhanë leje m’i dhanë dritë jeshile procesit ndërkombëtar.
Filluan të bisedohet edhe për kush do të jetë emisar special i OKB-së për statusin e Kosovës, roli do të jetë Roli i shefit të UNMIK-ut, shefi i UNMIK-ut të pa që nuk do të ketë rol. Këto Soreni nuk e ka pasë problem dhe u përmendëshin emrat e Karl Bildtit, Kai Eides edhe Marti Ahtisaarit janë përmend si emra eventualë.
Besa edhe Lord Robertsoni ka qenë. George Robertsoni ka qenë një prej kandidatëve. Por parimi kryesor ka qenë kush me të cilët pajtohet Kofi Annani dhe Amerika. Karl Bildtin nuk e kanë dashtë, nuk kanë mundë me pa me sy as amerikanët, as anglezët. Bosnja dhe shumë gjëra tjera. Robertsoni vinte megjithatë prej një shteti, i cili ishte shumë pro Kosovës, pro pavarësisë. Duhej të gjendej dikush që është i njohur me situatën në rajon

Surroi: Që perceptohej si neutral.

Shala: Po, edhe i cili do të mund ta kishte përkrahjen e Rusisë. E finlandezët e kanë qat raportin e çuditshëm me Rusinë përkundër një përvoje goxha tragjike historike, po e kanë njëfarë afërsie, njëfarë mirëkuptimi, i cili edhe sot e kësaj dite funksionon. Edhe kur ka ardhë ideja për Ahtisaarin, edhe rusët kanë thënë në rregull jemi, s’kemi kurrfarë problemi, edhe ai u pat emnu në tetor të vitit 2005. 
Por ne e patëm kriju Delegacionin e Kosovës në shtator të vitit 2005, ku ishin përfaqësuesit e Qeverisë, Hashimi edhe ti si përfaqësues të opozitës, unë isha si njëfarë koordinatori i Grupit politiko-strategjik për çështje të përgatitjes materialeve...
Po vendimmarrja ka qenë te Ibrahim Rugova si president; ka qenë Nexhat Daci, kryetar i Kuvendit, ka qenë atëherë Bajram Kosumi, kryeministër, se u pat ndërru Ramushi edhe keni qenë ju dy, Hashim Thaçi dhe ti si Veton.
Dhe kjo pesëshja pat fillu të veprojë në shtatorin e vitit 2005.

Surroi: Nuk patëm filluar mirë.

Shala: Jo, jo.

Surroi: Kemi pasur tensione të mëdha në këtë grup. Edhe e kemi pasur një moment shumë të rëndë në rezidencën e Rugovës, në të cilën Hashimi e sulmon Rugovën drejtpërsëdrejti, dhe e quan shtëpi të krimit, çka është ky kriminel dhe kështu ashtu ishte një tension i jashtëzakonshëm, Fillimi ka qenë... fillim më të keq kemi pasur...

Shala: Ka qenë fillimi i rëndë, në këto takimet e para, ashtu tensionume, Rugova ishte me kancer, mos të harrojmë, gjendja e tij shëndetësore u përkeqësua në korrik-gusht të vitit 2005.
Bëri disa kontrolle në Kosovë. E çuan në spitalin ushtarak në Gjermani, në Spitalin Amerikan, dhe aty u konstatu kanceri i pashërueshëm.

Surroi: I avancuar

Shala: I avancum e mikroqelizor, dhe i cili përndryshe nuk i është thënë kurrë Rugovës.
Me siguri me dëshirën që ndoshta ndodh farë mrekullie shëndetësore.

Surroi: Po edhe organizmi i shtyn...

Shala: Organizmi i shtyn, ai u pat bërë shumë ma mirë, të kujtohet në periudhën deri në dhjetor të vitit 2005 u përmirësua ndjeshëm, dhe pra ishte një atmosferë shumë e rëndë shkaku i Rugovës dhe shkaku i sëmundjes së Rugovës dhe shkaku i këtij ambienti i cili u kriju me ekipin e unitet, edhe pse objektivisht formulë më të mirë s’ke mujt me pasë...

Surroi: Jo, s’ke mundur. Por është e çuditshme se si nuk u mbrojt, domethënë Rugovën e mbrojtëm ti dhe unë.

Shala: Po, po, po.

Surroi: Nuk e mbrojti Nexhat Daci, i cili ishte i tij, domethënë, Bajrami nuk...

Shala: Megjithatë ishte kryeministër.

Surroi: Po, po, kryeministër i emëruar prej Rugovës. Po Bajrami nuk kishte ndonjë peshë të madhe, as në politikë, as në përgjithësi kështu në atë rreth.
Po ashtu pjesë e kësaj, pjese e fshehur e kësaj ka qenë gjithmonë se prapa, ditë për ditë ka qenë me ne Phil Goldbergu, ambasadori amerikan, me të cilin ti ke qenë në konsultim të përhershëm.

Shala:  Po, vazhdueshëm

Surroi: Edhe ai na udhëzoi që kjo gjendje të menaxhohet, kjo gjendje e fërkimit të menaxhohet po të por edhe të publikohet, të jetë në publik.
Edhe ti atë natë ke dalë në “Rubikon”

Shala: Po, në “Rubikon”. 
Unë e kam marrë pëlqimin e Goldbergut dhe kam bo mirë që kam marrë pëlqimin e Goldbergut, sepse ky ka qenë projekt amerikan. Sepse kur jam taku me Goldbergun në mars viti 2005 edhe ai ka kërku mundësinë që të angazhohem unë në këtë procese pat thënë një qëndrim shumë interesant: “Kosova do të bëhet shtet i pavarur, por nuk ka far entuziazmi për këtë punë”.
Domethanë, pat lënë gjurmë, se ashtu do ta përjetojmë edhe te dytë naj fare entuziazmi të madh s’ka pasë, sepse George Bushi erdh në mandatin e dytë, e tha qartë evropianëve, në shkurt të 2005, një prej tri të temave, për të cilën jam ardhë me u marrë vesh është Kosova.
Ne mendojmë që Kosova duhet të bëhet shtet i pavarur, aty ka pasur dakordim.

Surroi: Dhe nuk ka pasur entuziazëm brenda administratës, për shembull Condie Rice ka qenë kundër, nuk ka qenë për.

Shala: Po, megjithatë Nicholas Burns u bë “Undersecretary for Political Affairs” dhe të kujtohet që na pat thënë mua e ty me Madeleine Albright në drekë te Goldbergu: “Ju ka prek Zoti me gisht, se Nicholas Burnsi është kuadër demokrat, edhe pse ka diplomat i karrierës, po ka shërbyer në administratat demokratike. Që e bën George Bushi, Nicholas Burnsin, “undersecretary...”, s’e kisha besu kurrë, po ai u bë.
Masandej, Rosemary DiCarlo është “undersecretary”

Surroi:...dhe po e shpjegojmë kontekstin: këtë janë krejt pjesë e një ekipi që kanë punuar me Madaleine Albright.

Shala: Po absolutisht, po. Dan Friedi, për shembull, e di që më thoshte shpesh: ju edhe polakët s’më keni besu në çështjet kryesore. Polakëve u thosha: keni me hy në NATO, s’më besojshin kurrë.
Se ata kanë pasë sikletin e NATO-s. Ne kemi pasë sikletin e pavarësisë.

Surroi: Ai u pati bërë ambasador në Poloni.

Shala: Mandej Rosemary DiCarlo ka qenë, po mbi të gjitha, Bill Burns ka qenë ambasador në Moskë, shumë i rëndësishëm për atë periudhë, edhe diplomat i karrierës, që u bo shef i CIA-s po mbi të gjitha Frank Wrisneri u ba emisar special për statusin e Kosovës, domethënë, një njeri i jashtëzakonshëm, të cilin e kemi njohur, një mik shumë i madh i Kosovës, prej babës tij e këndej ka qenë domethënë ithtar i shqiptarëve, i Kosovës, edhe mik shumë i madh i Holbrookeut, ka qenë shumë të afërt, prej Vietnamit e këndej.
Kështu që u krijua njëfarë infrastrukture e fortë amerikane për të na ndihmuar dhe situata u kthye mbarë, nëse të kujtohet, me një takim që e kemi pasë në USAID, kur erdh Nick Burns dhe ai ka qenë shumë i prerë me të gjithë ne dhe prej asaj dite situata filloi m’u kthye mbarë po ka qenë e rëndë në fillim.
Fillimi ka qenë shumë i rëndë i Ekipit të Unitetit, po pastaj u krijua... Ekipi i Unitetit filloi me funksionu, u krijua Grupi strategjik, secili prej jush de dërguat nga një ekspert, nga një zëvendës tuajin në ekipin që i punonte dokumentet, edhe ne u takuam me presidentin Ahtisaari më 20 nëntor, nëse s’gaboj, 2005-n, në rezidencën e dr. Rugovës në Velani.

Surroi: Në darkë kemi qenë

Shala: Jo, në drekë.

Surroi: Në drekë.

Shala: Ka qenë një drekë shumë e gjatë dhe e çudi qysh Rugova qëndronte pa problem, domethënë tri orë ka zgjatë dreka dhe befasia jonë më e madhe, ma së pari ne me Ahtisaarin ishim taku ndonjëherë, apo s’ishim taku fare.

Surroi: Unë e pata takuar, ka qenë në krye të një organizate për mbrojtjen e fëmijëve.

Shala: Ai ka qenë gjithmonë aktiv. Po, Ahtisaari ma së parë erdh para kohe. Disa prej nesh na zuni keq se akoma s’kishim ardhë në mbledhje, po ai ishte ardhë me kry punë edhe akoma pa u ulë mirë tha: “Jam ardhë me kry një punë që kam mbetë borxh”, dhe e lidhi me 1999-n, se të mos harrojmë Ahtisaari me Çernomirdinin kanë qenë dy ndërmjetësit ndërkombëtarë për me bind Millosheviqin me pranu propozimin e G-8-s.

Surroi: Edhe i treti ka qenë ky amerikani...

Shala: A mos ka qenë Pardew?

Surroi: Jo, jo, ka qenë shoku i Clintonit i kohës së Oxfordit

Shala: Talbotti.
Talbotti ka qenë zëvendëssekretar, sepse Albrightin e izoluan, dorën në zemër. Si filloi lufta, thanë: kjo është lufta e Madeleine Albrightit edhe i thanë: ti rri qaty, mos u merr. Strobe Talbotti me Phillip Goldbergun, Phil Goldbergu ka qenë shef i kabinetit i Strobeit, dhe ata kanë negociuar me rusë, vazhdimisht, çka të bëhet.
Edhe Talbotti është më e meritumi... Kryesorja Ahtisaari erdh e na tha unë kam ardhë me e kry një punë që e kam lanë në gjysmë. Tash ne kishim përvojë me diplomat të llojllojshëm, po me ta thanë diplomati menjëherë me të parën që Kosova ka me u ba shtet në takimin e parë, na ka thanë, po ju keni me shkru marrëveshjen, jo unë, ju keni me ma përgatitë marrëveshjen.

Surroi:  Ky është qëllimi im.

Shala: Ky është qëllimi im, po ama ju i keni punët.
Edhe ishte aq i mirë, po them, edhe pastaj me Rohanin patën ardhë, se kushti i Ahtisaarit për me marrë mandatin ka qenë që Albert Rohan, një mik i jonë i madh, një diplomat i shkëlqyeshëm austriak, të bëhet zëvendës i tij...,

Surroi: ...i cili është marrë me Kosovën prej vitit 1995.

Shala: Absolutisht, edhe ka qenë Sekretar i Përgjithshëm në Ministri të Jashtme, por, po them si njeri mos

Surroi:...aristokrat, diplomat...

Shala: ...aristokrat, me prejardhje nga Franca...

Surroi: ...nga një familje e kardinalëve.

Shala: Kështu që të dy kanë qenë të jashtëzakonshëm, njohës tepër të mirë dashamirës tanë, po në takimin e parë, nëse të kujtohet, kur përfundoi konferenca për shtyp, po ulemi me folë kështu, në drekë faktikisht te presidenti Rugova, tha i kemi dy probleme, të cilat nuk di qysh do t’i zgjidhim.
E para është mungesa e unitetit në Bashkimin Evropian për statusin e Kosovës, nuk kemi unitet për pavarësi të Kosovës dhe e dyta është Rusia. Nuk di as për njërin as për tjetrin.

Surroi: Ahistaari për Rusinë ka qenë shumë më optimist.

Shala: Po. Ahtisaari ka qenë ma optimist, edhe bazohej edhe në Concoleezza Ricen, që ishte eksperte, dorën në zemër, për çështje ruse, dhe supozohej që ajo në fund do ta bindë edhe normalisht duke shfrytëzu Bill Burnsin, si ambasador i SHBA-së në Moskë, dhe filloi procesi.
Tash, Ahtisari trashëgoi dhe parimet e Grupit të Kontaktit. Edhe ai filloi çdo muaj me mbajë takime me nivelin e lartë të shteteve të Grupit të Kontaktit, duke lexu ato parime dhe duke provuar me i përkthy në një udhërrëfyes edhe më të qartë udhërrëfyes edhe më të qartë Shiheshte që aty rrugëdalje tjetër të pos pavarësisë së Kosovës nuk ka. Me mbikëqyrje ndërkombëtare. Mos harrojmë se gjithmonë ka qenë ky segmenti i mbikëqyrjes ndërkombëtare.
Ka pasë ide dhe për pavarësi të kushtëzume, po ato ide ranë poshtë, pavarësi po me mbikëqyrje ndërkombëtare. Edhe Ahtisaari dikur është nervozu... ka qenë në Paris 2005-n, e iu ka thënë shikoni, ju më keni thënë këtu duhet me bo Kosovën shtet. Edhe çka po doni prej meje?
Edhe rusët pastaj kanë fillu me bo probleme, po akoma kanë qenë në rregull rusët Ne po flasim 2005-2006. Në janar 2006 e mban mbledhjen Grupi i Kontaktit në Londër,

Surroi: Janë Parimet.

Shala: Më Parimet edhe me një deklaratë politike të shkëlqyeshme, ku flitet për spastrim etnik.
Sergej Lavrovi e ka nënshkru atë deklaratë edhe që statusi i Kosovës nuk mund të jetë në kundërshtim me vullnetin e shumicës së popullsisë. Atëherë çka mbetet?
Ne llogaritnim me të drejtë që me këtë deklaratë politike të Grupit të Kontaktit kanë me na u çelë dyert komplet për pavarësi të Kosovës.
Pastaj ndodhi më e keqja, vdiq Presidenti Rugova më 21 janar...

Surroi: Para se të vdiste Rugova, ndodhi edhe ndryshimi i...

Shala: ...jo, mbas vdekjes...

Shala: ...po e di që takimin që e kemi pasur ne së bashku në rezidencë, në fillim të dhjetorit 2005 ishte ideja me i nda dy tema prioritare për diskutimin në Vjenë, që do të pasonte... Dihej që do të shiheshim në Vjenë. Edhe ishte ideja e decentralizimit dhe të drejtat e komuniteteve.
Bile ti i pate marrë të drejtat e komuniteteve në qat takim, në qat mbledhje. Po Rugova, dorën në zemër, ka qenë largpamës. Jo tha dy tema, po krejt të cilat mundemi bërë, kryejini, se ne s’kemi shumë kohë me pritë. Dhe ka pasë njëfarë urgjence.
Kështu që ne fillum me punu në decentralizim, ti pate fillu qysh atëherë me punu...

Surroi: ...në Këshillin e Konsultativ të komuniteteve, i cili tash ka hy në Kushtetutë.

Shala: Kushtetutë, po dhe do me thanë fillum me punu me logjikën, kjo punë duhet të kryhet shumë shpejt. Se e me Nicholas Burnsin kur patëm bisedu në USAID, ideja e tij ka qenë dhe gjithëve që të kryhet deri në fund 2006-s. Nuk ka qenë ideja me e zvarritë, po na bisedojnë pastaj.

Surroi: Aty problemi i brendshëm kanë qenë Daci dhe Bajram Kosumi... ishte pjekë një bindje, se ata duhet të largohen.

Shala: Po ishte një bindje që mbizotëronte në LDK, në AAK po ashtu, se Ramushi u pat kthy në mbrojtje në liri, mos të harrojmë, në qershor të 2005-s. Po, nga ana tjetër, ishte edhe mendim mbizotëruese edhe të Phillip Goldbergu, që ishte megjithatë një diplomat i shkëlqyeshëm, e dimë të dytë ka qenë diplomat i jashtëzakonshëm amerikan, si e thamë, bashkëpunëtor i Strobe Talbottit, me lidhje shumë të mira me Jim O’Brienin e me Christopher Hillin ky ekipi që përmenda më herët, i krijuar në administratat e Bill Clintonit.
Edhe u kuptu që pas vdekjes së Rugovës, ndryshimet janë të domosdoshme, sepse s’kishe çka të bësh, duheshe të zgjedhësh Presidentin e ri të Kosovës.

Surroi: Ndërkohë që Rugova nuk kishte lënë kurrfarë amaneti, as procesi, as fjalë, as kishte iniciuar gjë në parti.

Shala: Jo, jo në parti. Ai pat dhënë dorëheqjen, nëse nuk harron, nga LDK, me insistim të Soren Jessen Petersenit, i pat thanë shiko duhet të japësh dorëheqje, se je president i vendit. Dhe ai ia pat dërgu një letër OSBE-së atëherë, që unë nuk jam më kryetar i LDK-së, po nuk e pat bë hapin e dytë, se i pat premtu Soren Jessen Petersenit që do ta emërojë dikë si ushtrues detyre të kryetarit të LDK-së, po nuk e pat bë. 
Kështu që jo, ka pas bisedime, ndoshta është herët akoma të hapen ato bisedime midis Goldbergut edhe Presidentit, se çka të bëhet, po pa ia përmend vdekjen, tash them krejt hapur. Do të thotë, megjithatë nuk është dashtë me ia... nuk e mund me ia përmend një njeriu si Rugova që mund të ndodhë edhe më e keqja, është dashtë të mbahet gjallë optimizmi i tij por jo, nuk ka pasë diçka me shkrim, nuk është lanë diçka me shkrim prej presidentit Rugova dhe u dit që duhet të menaxhohet, sepse më kujtohet na pat thirrë Albert Rohani menjëherë, atë ditë që vdiq presidenti Rugova, e çka do me thanë kjo, a shtyhen pa kufij këto bisedime dhe i patëm thënë ne më së voni për një muaj ne jemi në Vjenë.
Ndoshta kemi qenë optimistë edhe unë edhe ti, po doli ashtu se me 20 shkurt do të fillojnë bisedimet e Vjenës, po ka qenë një drojë e madhe e ndërkombëtarëve që me vdekjen e Rugovës tash kushedi çfarë situate do të krijohet, edhe ndoshta do zvarritet me muaj kjo edhe...

Surroi: Aty fati i madh ka qenë formula e grupit të unitetit, pra ideja që do të bashkohet pushteti kushdo që të jetë në pushtet dhe do të bashkohet opozita kushdo që të jetë në opozitë.

Shala: Kjo formulë është përmend edhe prej Goldbergut edhe prej neve, na patëm dhënë intervista se nuk ndërron formula dhe nëse kryeministër është ky, ai mbetet pjesë e delegacionit, nëse ndryshohet, ai vjen tjetri.

Surroi: Dhe u zgjodh Çeku atëherë

Shala: Fatmir Sejdiu u zgjodh president së pari, edhe pastaj Agim Ceku kryeministër.

Surroi: Dhe këtu një kontribut ke edhe ti, te Fatmir Sejdiu.
Në konsultimet që janë bërë, ti ia ke përmend emrin

Shala: Po me ambasadorin Goldberg, domethënë, objektivisht ka qenë zgjedhje e natyrshme, Fatmiri, megjithatë ka qenë pjesë e themeluesve të LDK-së, atij grupi të vogël fillestar. Ka qenë sekretari i LDK-së për vite të tëra, ka qenë i afërt me Ibrahim Rugovën, edhe nuk ka qenë i përfshimë këto zënkat tradicionale të LDK-së, se LDK-ja ka qenë...

Surroi: ...edhe pse ka pasur njerëz më të afërt Rugova se Fatmiri.

Shala: Po, objektivisht, Daci ka qenë kandidati i natyrshëm për president, mos t’i kishte bërë ato gabime e mëdha në periudhën e fundit të mandatit të tij si kryetar i Kuvendit edhe konfrontimin me Phil Goldbergun që e bëri pastaj e pat bë edhe një konfrontim kur kemi qenë së bashku në delegacion me Javier Solanën në ditën e varrimit. Tamam u bë gati Solana të fliste, tha jo, tha na sot kemi ditë zie, ditë varrimi dhe kemi punë tjera, do të thotë edhe se ai objektivisht ka qenë më... kryetar i Kuvendit, po e mbrama ishte që Fatmiri megjithatë ishte njeri që mund ta kryente atë detyrë edhe u bë president i vendit, po prapë u mendua që të ndërrohet edhe kryetari i Kuvendit edhe kryeministri i Kosovës, për me kriju një stabilitet të brendshëm politik, ajo edhe ndodhi, u ba Agim Çeku kryeministër i Kosovës dhe u bë Kolë Berisha kryetar i Kuvendit të Kosovës.
Ideja fillestare ka qenë, besoj e di, që Alush Gashi të bëhet kryetar i Kuvendit, po Alushi nuk pat pranu dhe u pat gjetë si zëvendësim Kolë Berisha.
Po çuditërisht, edhe kjo u menaxhu relativisht mirë.

Surroi: Ardhja e Kolës ka qenë një efekt stabilizues në Kuvend. Ka qenë krejt një natyrë tjetër prej ngacmimeve që i bënte Daci.

Shala: Po, po, se ai e kthej kryetarin e Kuvendit në atë formatin që është, kryetar i Kuvendit, dhe megjithatë një figurë që bashkëpunon me të gjithë, nuk ka dashakeqësi ndaj kurrkujt,

Surroi: ...ka pasur qetësinë e vet...

Shala: ...ka pasë qetësinë, ka qenë njeri i afërt, njëri dashamirës, njëri i afërt edhe në Ekip të Unitetit ka kontribuu sa i ka qenë edhe pjesë e strukturave të mëhershme, të kujtohet të Ekipit të Unitetit, jo në delegacion, po në këtë Grupin politik strategjik kanë qenë edhe Fatmir Sejdiu, ka qenë edhe Arsim Bajrami edhe krejt këta njerëz që bashkëpunojshim masandej diqysh katapultoheshin në mershin pozicione të mira.
Po, Fatmiri u bë President me një votë impozante për kohën, 80 deputetë i pat marrë në rrethin e tretë. Agim Ceku u bë kryeministër, Kola u bë kryetar i Kuvendit dhe prej atij ekipit të parë të unitetit, mbetëm vetëm ne tre, domethënë ju dy si liderë të opozitës, edhe mbeta unë si koordinator po nuk është që s’kemi bashkëpunu pastaj, do të thotë ajo periudha e parë u pat tejkalu, nuk është që s’kemi pasë edhe zënka dhe mospajtime...

Surroi: ...po jo kaq të mëdha...

Shala: Jo, jo, sidomos nga perspektiva e sotme kur i sheh, mendoj që ka qenë bashkëpunim i mirë dhe ka qenë një mentorim, nëse mund të them i vazhdueshëm i Frank WIsnerit, i Phil Goldbergut, i State Departmentit besa edhe e diplomatëve evropianë, se atëherë kriju edhe formati i Ahtisaarit, përmes UNOSEK-ut, se në Vjenë ishte selia, ne shkojshim në Vjenë e bisedojshim dhe prapë ne ishim më të përgatitun se para serbe, siç ndodhi në Rambouillet.
Po në Rambouillet ishte befasi, tash ndoshta edhe nuk ishte shumë befasi, sepse emri i lojës ishte i qartë, Veton, për ne dhe për të gjithë. Emri i lojës ishte: Kosova bëhet shtet. 
Elementi i dytë, duhet të ketë mbikëqyrje të këtij shteti përmes institucioneve ndërkombëtare, i cili s’ishte problematik fare për asnjërin prej nesh dhe i treti, ishte integrimi i të drejtave, pakos të të drejtave, edhe aty përfshiheshin shumë elemente, vetëqeverisja asimetrike lokale dhe krijimi i komunave të reja, të cilat patën fillu në kohë të UNMIK-ut, se decentralizimi është instalu prej UNMIK-ut, jo prej nesh.

Surroi: Shumë më herët

Shala: Se dikush edhe mendon që decentralizimin e kemi zbulu në Vjenë, decentralizimi ka qenë në UNMIK.

Surroi: Jo, ka ndodhë më herët, unë kam qenë kundër.

Shala: Po, po e di.

Surroi: Sepse kam menduar që bëhet etnifikim i komunave, por kam qenë në pakicë shumë të vogël.

Shala: Ishte ideja, e di që, kam e pasë intervistën e parë me Rohanin, kur pati ardhë te unë në redaksinë e “Zërit”, tha: “Ahtisaari dhe unë i kemi dy parime, njëri është përjashtues: nuk duam Dayton në Kosovë, nuk duam model të Bosnjës, tjetri është Ohri. Ohri është pozitiv për bindjen tonë, do të thotë decentralizimi, krijimi i komunave të reja, policia lokale qysh duhet të emërohet, ishin parime të cilat kishin luajt rol në Ohër...”

Surroi: ...policinë lokale e kemi kopjuar prej Ohrit, e policinë lokale në Ohër e patëm krijuar me Paul WIlliamsin, idenë në të cilën më vonë amerikanët kanë investuar shumë, natyrisht.

Shala: ...veç te ne më duket është ndryshimi që komuna i propozon tre kandidatë, e pushteti i zgjedh, në Maqedoni ka qenë anasjelltas. Pushteti propozon tre kandidate, komuna zgjedh njërin. Ky ka qenë dyshimi.
Po du me thanë që ka qenë njëfarë trashëgimie në ecjen e Kosovës. Nuk e kemi zbulu as asociacionin, as decentralizimin, as këto drejtat speciale për Kishën Ortodokse Serbe, sepse në atë kohë ka qenë pjesë e pakos. 
Po, unë e di, jam taku vetë me Savën dhe je taku edhe më shpesh se unë, këta s’kanë kërku eksterritorialitet kurrë.

Surroi: Jo nuk ka qenë nuk ka qenë opsion eksterritorialiteti. Në fakt, çdoherë eksterritorialiteti ka ardhur prej propozim prej jashtë.
Prej jashtë. Që ka ardhur si parashutist, kështu e pse s’po e bëni si Vatikan...

Shala: E këta e kundërshtonin.
Teodosije e Sava thoshin jo. As nuk po duam Hilandar, nuk po duam shembullin e ishullit Atos, sepse ato janë manastire të izolume, ne jemi manastire që komunikojmë me njerëz, me besimtarë, kështu që loja ishte e qartë, pavarësi, mbikëqyrje ndërkombëtare, të drejtat e komuniteteve.
Edhe tash në këtë hapësirë ne duhet të silleshim maksimalisht duke provuar mos me dëmtu interesin e Kosovës.
Ideja e decentralizimit ishte, siç na kanë shpjegu neve Ahtisaari e Rohani: le të ndihen zot të shtëpisë në komunat e veta, komuniteti serb, po, shpija e madhe është shteti i Kosovës.

Surroi: Edhe ne në fakt, Kosova, Kushtetuta e Kosovës jep më së shumti prerogativa kushtetuese, pushtet, komunave se cilido vendi i Ballkanit Perëndimor

Shala: Mirë ka qenë Konventa, të kujtohet, evropiane e Këshillit të Evropës, e Vetëqeverisjes lokale, dhe ajo është marrë shumë... Përvoja jonë në përgjithësi, po decentralizimi pat fillu në kohë të Steinerit edhe Steineri e ka pasë me qëllim të integrimit të veriut, po bëjmë ndonjë komunë shtesë, po në përgjithësi mendoj që nuk kemi pasë bisedime të tensionume as me Ahtisarin, as me Rohanin.
Ka pasë momente kur, nuk ka qenë si Rambouilletja, nuk ka qenë si kjo periudha para se... tekefundit nuk ka pasë farë bindje alternative deri te shteti i Kosovës, perëndimi ka ardhë si opsionin e vetëm, jo si opsionin më të mirë të mundshëm.

Surroi: Dhe çuditërisht, përfaqësuesi rus, i cili ka qenë këtu në UNMIK një kohë mandej, ka qenë me prejardhje ukrainase.

Shala: Po, ai ka qenë në përgjegjës për trashëgiminë religjioze dhe kulturore, Ivanko më duket

Surroi: Se di si quhej ai.

Shala: Se ai ka punu në Bosnje më herët.

Surroi: Jo, ai ka qenë tjetër. Unë po flas për një që ka qenë këtu, Petar, s’e di si quhej...

Shala: Petar Ivancov, më duket Ivancov.

Surroi: Ivancov, mirë e ke.

Shala: Petar Ivancov, ai ka qenë i mirë, ai ka qenë...

Surroi: Pozicioni i tij ka qenë shumë i matur. Në krejt procesin negociator. Rusët për dallim prej Rambouilletsë kanë qenë shumë ma kooperativë sesa atëherë.

Shala: ndryshimi ndodh, do ta shohim së bashku më vonë, me fjalimin e famshëm të Vladimir Putinit në konferencën e Munihut të shkurtit 2007, po deri atëherë, sepse Lavrovi ju ka thënë edhe privatisht diplomatëve, Ahtisaarit e të gjithëve, po “s’po shohim kurrfarë mundësie tjetër, pos Kosova me u ba shtet, po Serbia duhet të bindet.
Pra, loja e Rusisë ka qenë Serbia duhet të bindet se përndryshe nuk ka opsion tjetër pos shtetit, edhe ne kem pasë komunikim edhe atëherë me palën ruse, po rusët nuk kanë pasë emisar special, dmth që kjo ka qenë njëfarë lloj distancimi. Ivancovi ka qenë pjesë e UNOSEK-ut, e ka udhëheqë trashëgiminë religjioze dhe kulturore, por rusët nuk kanë pasë, për dallim prej Rambouilletsë, kur e kanë pasë Boris Majorskin, këtu e kanë pasë shef zyre Sergej Baznikinin, të kujtohet Baznikini ka qenë me ne në Rambouillet, jo far diplomati impresiv

Surroi: Posaçërisht se flinte gjumë pas shumë rakie...

Shala: Në periudhën e parë ne punam mjaft mirë. Ahtisaari ishte e bindur që procesi, se ndoshta po ecim shpejt këtyre proceseve që kanë domethënie shumë të madhe për krijimin e shtetit të Kosovës, po ishte i bindur që procesi po ecte mirë, që do të kryhet gjithçka në vjeshtën e vitit 2006, do të thotë diku një vit mbasi e ka marrë mandatin.

Surroi: Se në fakt, na e pat përmend edhe aty në drekë, që s’kam ndërmend me zgjatë përtej një viti.

Shala: Jo, absolutisht, absolutisht, edhe kishte të drejtë. Po, atëherë filluan ta kritikojnë Ahtisaarin, sepse u situata u sqaru me Serbinë më herët, nëse të kujtohet, do të thotë është kjo ka qenë ndarja e roleve. Amerikanët nuk i kanë thënë publikisht Serbisë që Kosova do të bëhet shtet i pavarur, por këtë e thoshin anglezët kur shkonte John Sawers, ka qenë ministër i Jashtëm, sekretar i Jashtëm, më vonë u pat ba shef i MI6, dhe ai fliste publikisht midis Beogradit e thoshte: Kosova ka me bo shtet.
Massimo D’Alema, interesant, po ne e kemi përmend në ciklin e parë, që ka qenë me të vërtetë një diplomat i klasit të parë edhe ai fliste publikisht në emër të Evropës, se Kosova do të bëhet shtet i pavarur.
Duhej të përgatitej terreni në Serbi që Kosova duhet të bahet shtet i pavarur.
Po, në atë kohë në pushtet kanë qenë një binom i çuditshëm: Boris Tadiqi ka qenë president, Vojisllav Koshtunica ka qenë kryeministër, i frikoheshin njëri-tjetrit, do ta shohim ne më vonë në delegacion, që njeni na folte dorë për dore, ky tjetri s’donte me ardhë e me na folë dorë për dore, as që mes vete nuk rrishin edhe ata mendojshin diqysh që do të mund ta tejkalojnë diqysh pavarësinë e Kosovës me një formulë të çuditshme që e pat zbulu Vuk Drashkoviqi: “më pak se pavarësi, më shumë se autonomi” Po kurrë s’e definuan çka domethënë kjo...

Surroi: ...kjo aritmetikë.

Shala: Aritmetikë, po kurrë nuk e definuam, se kjo leximi i logjikshëm që mund t’i bëhej në atë kohë ishte Republikë në kuadër të Unionit Kosovë-Serbi-Mal të Zi, po s’e thoshin kurrë me gojë atë.
Edhe normalisht ma vonë ndodh edhe kolapsi me Malin e Zi, po objektivisht nuk kanë dashtë kthimin, gjegjësisht kthimin e pushtetit të vet në Kosovë, e kanë ditë që s’mund ta udhëheqim me Kosovë, po kanë provu me ba ajo far improvizimesh.

Surroi: Kanë ditur që s’dinë çka duan dhe kanë dashtë menjëherë ta bëjnë atë...

Shala: menjëherë ta bojnë... kanë qenë të paorganizum delegacioni e vet i patën marrë edhe do serbë të Kosovës, të kujtohet Marko Jakshiqin e patën marrë, e Marko Jakshiqi sa herë që Ahtisaari donte me na ndihmu nga pak, i thoshte Markos a ke me shtu diçka. Dhe ai kur fillonte me recitu vjersha...

Surroi: Me ‘shkretu’

Shala: ...me shkretu atëherë me të vërtetë shihej qartë që ne kemi të drejtë. Ne kemi kalu goxha mirë, nuk mund të them që kemi bë far lëshime substanciale. Ato kanë qenë krejt kuadër të një pakoje të trashëguar nga e kaluara, decentralizimi, për shembull, krijimi i komunave të reja, pakoja për KOS, po edhe sot e kësaj dite ajo pako nuk është problematike. Aneksi pesë.

Surroi: Nëse pajtohesh, po e ndërpresim këtu, që të mund të thellohemi pastaj në bisedën tonë të ardhshme të Vjenës, që shpin në pavarësi.

Shala: Po, në pavarësi.
Faleminderit!