Pse lexoheshin gazetat nga faqja e fundit?

...pse udhëtoi një lajm morti nëntë muaj në distancë dykilometërshe, pse kontrollohemi nga algoritmet dhe pse është i nevojshëm përqafimi?

1.

Ky shkrim, siç do të shihni, nuk është prodhim i Inteligjencës artificiale.

Fakti që duhet cekur se nuk është i këtillë, do të thotë se sot kemi një numër të konsiderueshëm shkrimesh, postimesh në Facebook apo recitimesh mendimesh të thella nga influenceret me dekolte po aq të thella që tingëllojnë të përkryera në gjuhë e strukturë.

Por dëshmia se ky nuk është produkt i Inteligjencës artificiale - për aq sa është inteligjencë, është produkt i asaj natyrale - lidhet me konstatimin se kur kanë ekzistuar gazetat e shtypura në letër, një pjesë e konsiderueshme e lexuesve e fillonin leximin jo nga faqja e parë, por nga faqja e fundit e gazetës.

Pse?

Këtu nuk ndihmon Chatgpt, se po ta pyesni atë do t’jua japë një elaborim të gjatë, por pa i gjetur thjeshtësinë dhe thelbin e përgjigjes. Thjeshtësia dhe thelbi i përgjigjes është se një pjesë e konsiderueshme e njerëzve e fillonte leximin nga faqja e fundit, sepse prej aty kalohej menjëherë te lajmërimet për vdekje dhe përkujtimet për të vdekurit.

Faqet e përkujtimeve - apo në gjuhën e redaksive të gazetave, faqet e të vdekurve - ishin të vërteta të pakontestueshme, mbase edhe për dallim prej atyre që ishin të kontestueshme e që fillonin në faqe të parë, sepse çdo gjë që fillonte në të parën ishte e kontestueshme e çdo gjë që përfundonte tek e parafundit nuk kishte kontestim.

Ose, ta marrim nga një kënd tjetër, siç do të thuhej më për toke, lexuesi e fillonte prej faqeve të fundit, sepse nuk donte të mbetej jashtë kodit shoqëror, nuk donte të mbetej i painformuar lidhur me një vdekje të dikujt, një emri që e njihte personalisht apo ia njihte rrethin familjar apo kishte një ndërlidhje që krijonte ndjenjën e obligimit që të shkonte në varrim apo të shprehte ngushëllimet.

2.

Njërit prej bashkëpunëtorëve të mi shumë të afërt për shumë vjet i kishte vdekur nëna në fillim të këtij viti.

Jetojmë më pak se dy kilometra larg njërit-tjetrit, por lajmi për vdekjen e saj udhëtoi nëntë muaj. Kur arriti, lajmi i bartur fjalë pas fjale mbante më vete edhe zemërimin e thyerjes së kodit tonë shoqëror - si është e mundur që nuk kisha shkuar në varrim apo ngushëllime? Dhe, madje, si nuk e kisha bërë këtë për një person me të cilin para 35, a 30, a 20 vjetësh kisha pasur afërsi aq të madhe?

Në fëmijërinë time, kur jetonim në Bolivi, një lajm i këtillë do të arrinte me një letër, ndoshta për një muaj, ndoshta për dy, por jo tetë. Dhe Bolivia ishte 11 mijë kilometra larg, jo dy.

Dhe, vërtet, si ishte e mundur që kjo të ndodhte, paradoksalisht, në revolucionin informativ, ku marrim vesh çdo sekondë se çka ndodh në çdo cep të botës, ku jetojmë në një botë aq të digjitalizuar sa Danimarka ka vendosur që letra e fundit që do të dorëzohet në kuti postare do të jetë më 30 dhjetor.

(Për ata që janë më të rinj, kutitë postare kanë qenë kuti metalike në të cilën është futur letra me pullë postare të ngjitur në të - pulla postare ka pasur një ngjitës me primesa të së ëmblës, kur duhej lagur me gjuhë për ta ngjitur në zarf a kartolinë).

Kutitë postare u zhdukën nga qyteti ndoshta në të njëjtën kohë kur humbi peshën e vet kolona e afisheve të fletëmorteve që ngjiteshin në drunjtë e rrugës kryesore të Prishtinës, që atëherë u bë sheshi “Nënë Tereza”. Kur u bënë gjithnjë e më të parëndësishme afishet, morti fitoi rëndësinë e vet në faqet e fundit të gazetës.

3.

Rruga e lajmit të mortit u transformua me shpejtësinë me të cilën kaluam një shekull, kaluam prej socializmit në shoqëri të hapur, prej revolucionit industrial në atë informativ, prej okupimit në liri e pavarësi.

Dikur ishte thirrja telefonike, në kohën kur telefonat ishin të paktë. E njoh cingërimën e telefonit të zi, i cili mbante numrin 3437, më vonë 23437, në të cilin erdhi lajmi për vdekjen e gjyshes.

Ishin afishet - ato të vendosura në aletë e qyteteve e në dyer banesash dhe shtëpish; lajme definitive.

Dhe, pastaj faqet e të vdekurve në gazeta e kur shkuan edhe gazetat u bënë lajmërimet në Facebook, me ciklin e vet 24-orësh, me drejtpërdrejtësinë e transmetimit të ndërrimit të jetës së një personi, ndonjëherë gati si të ishte transmetim i drejtpërdrejtë.

E si atëherë të mos më mbërrijë lajmi për vdekjen e një gruaje nëntë muaj pas?

Arsyeja e parë dhe e natyrshme ishte largimi shumëvjeçar mes meje dhe personit të cilit i vdiq nëna; do të bëhen gati njëzet vjet që kemi humbur kontaktin normal - jo atë intensiv, të cilin e kishim e që bënte të dëgjoheshim e shiheshim disa herë në ditë, por një normal, në të cilin do të komunikonim një herë në aq sa ta definojmë se është normale.

Dhe, këtu, te normaliteti kalojmë tek arsyeja e dytë. Është vështirë të përcaktohet se çka është shkalla e komunikimit, që do të quhet “normale” në periudhën e Facebookut e mediave të tjera sociale, për shkak se jetojmë me nënkuptueshmërinë se i kemi të gjitha informatat, aty në telefon. Ky është megjithatë një iluzion, apo madje vetiluzion kolektiv, sepse në telefon i kemi informatat të cilat na serviren në bazë të algoritmeve të kompanive të mëdha, e këto algoritme ndërtohen me ndërveprimin tonë me rrethin e mediave sociale. Algoritmi nuk më ka treguar se i ka vdekur nëna një personi, të cilin unë duhej ta ngushëlloja në varrim, për arsye të thjeshtë se ai person jeton në një botë tjetër algoritmike, me miqtë e tij virtualë, me afinitetet politike, kulturore e të tjera, që nuk e sjellin afër botës sime algoritmike. Facebooku na ka kufizuar në 5 mijë miq virtualë e algoritmi i tij na udhëzon çdo ditë që vëmendja jonë të jetë e drejtuar kah, kush, kë e shau në debat të mbrëmjes, a do të puthet një banor i “Big Brotherit” me tjetrin, reklamat e patundshmërive, veshjeve sportive, aranzhimeve turistike - vdekja e një personi të rëndomtë nuk përbën interes të veçantë.

E kështu mbërrijmë tek arsyeja e tretë, se kemi kaluar prej jetës në hapësirë publike fizike, në jetë të hapësirës publike virtuale. Dikur dilej në qytet për të parë e për t’u parë, pihej një kafe për të këmbyer informata, mendime, dëshpërime e gëzime - lajmi i mortit ishte aty diku – në afishe e gazetë, pjesë e hapësirës publike. Tash dalim në Facebook, dimë për njëri-tjetrin edhe më shumë se mbase kemi nevojë, prej ushqimit e pijes, veshmbathjes deri te paralajmërimi se për kë do të votojmë. Por, dimë për aq sa na ka udhëzuar dhe kufizuar algoritmi të dimë, një udhëzim dhe kufizim që pas një kohe kalon në konvencion; jemi të kënaqur me atë që dimë brenda balonës sonë informative dhe këtë e dëshmojmë duke hapur telefonin për të parë ç’ka të re në Facebook.

4.

Në botën tonë virtuale ndodh të dimë shumëçka, por jo gjithherë të dimë për atë që na përket dhe për të cilën kemi përgjegjësi. Kjo ndodh jo sepse jemi bërë më pak njerëzorë, por sepse kemi pranuar, shpesh pa e vënë re, që një pjesë të marrëdhënieve tona t’i delegojmë tek algoritmi.

Algoritmi na informon, por nuk na obligon. Na tregon çfarë është e re, por jo çfarë është e rëndësishme. Dhe morti, si ngjarje thellësisht njerëzore dhe shoqërore, humbet pikërisht aty ku humbet hierarkia e vlerave: në një hapësirë ku gjithçka matet me vëmendje dhe asgjë me përgjegjësi.

Kështu ndodh që lajmi të udhëtojë shpejt, por të mos mbërrijë në kohë. Jo sepse nuk ekzistojnë mjetet, por sepse mungon prania. Jo sepse jemi larg, por sepse jetojmë secili në një hapësirë tjetër informimi, në një normalitet tjetër, të përcaktuar nga ajo që na shfaqet në ekran.

Prandaj, ky rrëfim nuk është as nostalgji dhe as refuzim i botës digjitale. Është një kujtesë e thjeshtë se disa gjëra nuk mund të zëvendësohen: as morti, as kujtesa, as detyrimi njerëzor për të qenë aty — fizikisht dhe në kohë.

Ja pse është me rëndësi të takohemi, në këto ditë festash e në çdo ditë tjetër deri te festa tjetër.

T’i flasim njëri-tjetrit.
Të dëgjohemi duke u shikuar në sy.
T’i shtrëngojmë duart.
Të përqafohemi përmallshëm.

T’i ruajmë rrëfimet gjallë duke i këmbyer me njëri-tjetrin, me fjalë të gjallë, në botën e prekshme.