“Nga errësira në dritë” – testament i qetë i kujtesës

Libri “Nga errësira në dritë” i Ganimete Pashoja-Myftiut është një testament i qetë, por i fuqishëm. Një kujtesë se mbijetesa e vërtetë nuk është fizike, por shpirtërore. Dhe se rrëfimi – qoftë ligj, ditar apo tregim – është mënyra më e lartë me të cilën njeriu sfidon harresën dhe rikthen kuptimin e jetës

Rrezarta Xhaferi

“Nga errësira në dritë” nuk është thjesht një libër mbi historinë shqiptare apo një rrëfim kujtimesh personale. Ky libër paraqet një udhëzim energjetik për shpirtin e një kombi që ka ecur nëpër shekuj duke mbajtur peshën e kujtesës mbi supe, pa e humbur kurrë drejtimin e vet të brendshëm. Ky libër nuk përpiqet të bindë. Ai zgjon. Nuk i drejtohet mendjes që mat dhe kategorizon, por vetëdijes që kujton. Është një thirrje metafizike e maskuar si rrëfim shqiptar – një forcë e qetë, por e fuqishme, që të nxjerr nga gjumi i gjatë i identitetit të huazuar dhe të kthen përballë thelbit tënd.

Në pjesën e parë, Kanuni shfaqet jo si ligj i vjetër, por si një fushë force. Fjala bëhet vibrim. Besa nuk është rregull, por kontratë shpirtërore me universin. Mikpritja nuk është zakon, por gjendje e vetëdijes ku tjetri pranohet si i shenjtë. Këtu kuptojmë diçka thelbësore: një popull mund të mbijetojë pa shtet, por jo pa një kod të brendshëm që e lidh me nderin dhe përgjegjësinë. Pikërisht këtu merr kuptim pohimi i njohur se “feja e shqiptarëve është shqiptaria” – jo si slogan historik, por si shprehje e një identiteti etik dhe shpirtëror që ka funksionuar përtej institucioneve formale dhe dogmave. Ky është ligji i padukshëm që autorja e lexon përtej tekstit, siç lexohen shenjat në jetë.

Libri çmonton mitin e Kanunit si sistem hakmarrjeje duke nxjerrë në pah parimet e tij themelore: barazinë e personave, lirinë morale dhe besimin e patundur që buron nga fjala e dhënë. Gjakmarrja paraqitet jo si qëllim, por si dështim ekstrem i një rendi të ndërtuar mbi dinjitetin. Ndjeshmëria e lartë ndaj së vërtetës – ku thirrja “gënjeshtar” përbën fyerjen më të rëndë – dëshmon se pastërtia morale kolektive ishte themeli i bashkëjetesës. Kështu, “besa” shfaqet si autoritet moral absolut, nderi si ekuivalent i jetës, ndërsa mikpritja si një formë e hershme e mbrojtjes së tjetrit, ku miku është i shenjtë edhe kur është subjekti moral dhe politik.

Megjithatë, ekzistenca e virgjëreshave të betuara dhe ndryshimet historike në rolin e grave tregojnë se ndarjet gjinore armik. Brenda kësaj strukture etike, libri nuk shmang as kontradiktat e thella. Pozita e gruas në Kanun paraqitet si një plagë historike, ku ajo përjashtohet nga nuk janë natyrore, por konstrukte shoqërore të formuara nga rrethana ekstreme mbijetese. Libri nuk justifikon, por shpjegon — dhe pikërisht këtu qëndron forca e tij.

Në pjesën e dytë, zëri bëhet personal dhe, pikërisht për këtë, universal. Rrëfimi i refugjates dhe i kthimit pas luftës dëshmon se identiteti nuk është vendndodhje, por frekuencë. Atdheu nuk është toka ku shkel, por kujtesa që të ndjek. Kthimi nuk paraqitet si çlirim romantik, por si test shpirtëror. Burokracitë, statuset dhe etiketat ndërkombëtare shfaqen si struktura të zbrazëta përballë traumës reale të shpirtit që kërkon të ribëhet njësh me vetveten. Këtu libri godet fort, sepse zhvesh iluzionin modern se zgjidhjet vijnë nga jashtë, ndërkohë që çarja e vërtetë ndodh brenda.

Në pjesën e tretë, autorja bën atë që vetëm letërsia e vetëdijshme di të bëjë: e shndërron dhimbjen në formë. Tregimet nuk kërkojnë keqardhje; ato kërkojnë dëshmi. Nga Arbëreshët te Kosova e pasluftës, shfaqet e njëjta linjë energjetike: ndarja, humbja, por edhe qëndresa e heshtur. Kjo është kultura shqiptare e parë jo si relikte folklorike, por si dëshmi se burimi i frymëzimit dhe i pasurisë shpirtërore nuk kushtëzohet nga mirëqenia materiale. Përkundrazi, krijimtaria origjinale dhe shprehja emocionale vazhdojnë të jetojnë edhe atëherë kur kultura moderne tenton ta reduktojë përvojën njerëzore në produkt për konsum masiv. Pyetja që ngrihet në heshtje është e thellë: sa gjatë mund të mbijetojë kjo formë e rrallë dhe autentike e shprehjes? Ndoshta aq sa njerëzimi do të vazhdojë të kërkojë drejtësi dhe të luftojë për vetë-korrigjimin e ndërgjegjes së tij kolektive.

Letra për Arkivin e Kujtesës Kolektive nuk është një kërkesë institucionale; është thirrje karmike. Sepse ajo që nuk arkivohet në vetëdije, përsëritet si fat. Kujtesa këtu nuk është e shkuara; është mekanizëm mbijetese.

Metafora e fundit, dallimi midis “KosovA” dhe “KosovO”, e ngre librin në një nivel tjetër. “A”-ja si frymëmarrje, “O”-ja si klithmë. Jeta dhe humbja. Fillimi dhe rrethi që mbyllet. Këtu kupton se ky libër nuk flet vetëm për shqiptarët. Ai flet për çdo shpirt që ka kaluar errësirën pa u bërë errësirë.

“Nga errësira në dritë” është një testament i qetë, por i fuqishëm. Një kujtesë se mbijetesa e vërtetë nuk është fizike, por shpirtërore. Dhe se rrëfimi – qoftë ligj, ditar apo tregim – është mënyra më e lartë me të cilën njeriu sfidon harresën dhe rikthen kuptimin e jetës.