Rënia e trishtë e debatit ekonomik të Kinës

Para disa vitesh, kisha një ndjesi se kultura e gjatë e Kinës për debat të zjarrtë mbi politikën ekonomike do të zhdukej. Dhe tani kjo ka ndodhur. Ky është mesazhi që përcjell vdekja e trishtë e Forumit të Zhvillimit të Kinës (CDF), një tubim në të cilin pata privilegjin të marr pjesë që nga themelimi i tij.

Derisa erdhi ky vit. 

Pas pjesëmarrjes në CDF-në e 25-të radhazi – gjë që më bëri delegatin e huaj me pjesëmarrjen më të gjatë – nuk u ftova në vitin 2026. Organizatorët dërguan me vonesë një shënim formal duke më falënderuar për pjesëmarrjen gjatë viteve, së bashku me urimet e tyre për "një Vit të Kalit shumë të shëndetshëm, të lumtur dhe të begatë".

U zhgënjeva, por aspak nuk u befasova. Në vitin 2024, më njoftuan se, edhe pse mund të merrja pjesë ende në CDF, nuk do të më lejohej të flisja në asnjë seancë publike. Pikëpamjet e mia për Kinën (dhe veçanërisht për Hong-Kongun) ishin bërë më të kujdesshme, dhe më thanë se komentet e mia mbi ekonominë kineze kishin “shkaktuar vëmendje të madhe dhe madje edhe polemikë” mes shtypit kinez dhe të huaj, gjë që u sugjeronte atyre se çdo koment që do të bëja në CDF do të “keqkuptohej dhe madje edhe do të sensacionalizohej” nga mediat. Organizuesit ishin të qartë se kjo nuk do të ishte në interesin tim – apo të Kinës.

Megjithatë, unë mora pjesë në forum si spektator në vitin 2024 dhe përsëri vitin e kaluar. Siç shkrova në atë kohë, qëllimi ishte të vazhdoja të paraqitesha dhe të dëshmoja fatin e CDF-së. Edhe pse nuk pata mundësi ta bëja këtë vit, miqtë e mi në Kinë më dhanë një përmbledhje se si shkoi. CDF-ja tani është një ditë më e shkurtër, e reduktuar nga tri ditë në dy në vitin 2024, dhe kryeministri Li Qiang mbajti një fjalim hapjeje për të tretin vit radhazi, në vend që të organizonte një dialog interaktiv në fund.

Një kopje e piratuar e agjendës tregon 13 seminare që zgjasin mesatarisht 90 minuta, me një total prej 117 folësish. Kur llogariten fjalimet hyrëse të moderuesve të seancave dhe rregullimet e kohës për t'u treguar mirësjellje tetë folësve kryesorë, katër laureatëve të Çmimit Nobel, dhe një fjalim special nga CEO-ja e Apple, Tim Cook, kjo përkthehet në një mesatare prej rreth gjashtë minutash për folës. Kjo e bën thuajse të pamundur të thuash diçka me substancë, dhe lë pak vend për pyetje, e lëre më për debat.

Këto seanca të shpejta me radhë nuk i bënë dot drejtësi temës së rëndësishme të CDF-së së këtij viti: si të sigurohet zhvillim me cilësi të lartë dhe të krijohen mundësi të reja, ndërsa Kina nis Planin e saj të Pestë Pesëvjeçar të 15-të. Fillimi i një plani të ri është një moment kyç për udhëheqjen kineze që të mendojë – dhe, po, të debatojë – për mundësitë dhe sfidat strategjike që e presin. Për fat të keq, CDF-ja, në formën e saj aktuale, nuk është e pajisur për të kryer këtë funksion thelbësor.
Një agjendë e copëtuar, e mbushur me kontribute të gjata sa për të thënë diçka nga një mori folësish – shumë prej të cilëve dinë pak për temat që u ishin caktuar për t'u shprehur – nuk është në gjendje të nxisë debat për asgjë, e lëre më për një plan të ri pesëvjeçar. Mendimi im, për sa vlejnë (qartë që jo shumë në Kinë këto ditë), është se Plani Pesëvjeçar i 15-të është zhgënjyes, pasi në thelb përsërit Planin Pesëvjeçar të 14-të që sapo u përfundua.

Prioriteti kryesor vazhdon të jetë forcat e reja produktive me cilësi të lartë, veçanërisht teknologjia e avancuar. Me kërkesën e brendshme që mbetet prapa, kjo e lë ekonominë kineze shumë të varur nga eksportet në një kohë kur kërkesa e jashtme po përballet me pengesa të mëdha, për shkak të tensioneve gjeopolitike dhe rritjes së proteksionizmit.

Ndërkohë, plani i ri i jep vetëm rëndësi formale konsumatorit kinez, i cili prej kohësh ka qenë kandidati më i dukshëm për të mbushur boshllëkun e lënë nga dobësia pas krizës së tregut të pasurive të paluajtshme dhe mbinvestimi si në sektorin publik ashtu edhe në atë privat. Sa i përket ribalancimit të udhëhequr nga konsumatorët, udhëheqësit e lartë kinezë vazhdojnë të flasin, por nuk janë të gatshëm të veprojnë.

Në vend që të adresojë tepricat e kursimit paraprak të nxitur nga frika, i cili pengon konsumimin e diskrecionar afatgjatë, plani i ri, ashtu si ai i vjetri, promovon fushata shkëmbimi për makina, pajisje shtëpiake dhe mallra të tjera të qëndrueshme që thjesht huazojnë nga kërkesa që do të ishte përmbushur në çdo rast. Sikur të kisha qenë në CDF këtë vit, do ta kisha bërë këtë pikë për herë të panumërt me radhë.

A ka hidhërim pse nuk u ftova këtë vit? Është më tepër një ndjenjë zhgënjimi nga mohimi i qeverisë kineze të një problemi serioz të rritjes dhe fiksimi i saj në shtypjen e debatit në favor të “rrëfimeve të mira për Kinën”.

Do të mbaj gjithmonë mend paraqitjen time të parë në CDF në vitin 2001. Kryeministri i atëhershëm, Zhu Rongji, e kishte nisur konferencën një vit më parë si një platformë për angazhim dhe debat midis ministrave të qeverisë kineze, akademikëve (të huaj dhe vendas) dhe disa drejtuesve të bizneseve. Kjo theksoi shkëlqimin e Zhu-së si mendimtar strategjik: Nëse udhëheqësit e lartë të Kinës nuk mund të përballonin reagime të ashpra menjëherë pas përfundimit të Kongresit Popullor Kombëtar, takimit më të madh politik të vitit, mendimi ishte se ata nuk e meritonin vendin e tyre në Këshillin Shtetëror.
Në atë kohë, pata biseda të gjata me Zhu dhe pasardhësin e tij, Wen Jiabao, mbi domosdoshmërinë e ribalancimit të udhëhequr nga konsumatori. Besnik ndaj frymës origjinale të CDF-së, ne nuk pajtoheshim gjithmonë. Por nuk kishte kurrë problem të ishim të hapur dhe të sinqertë në shprehjen e mosmarrëveshjeve. Udhëheqësit kinezë e njihnin rëndësinë e debatit konstruktiv. Për fat të keq, kjo ishte atëherë, jo tani. Kina do ta vuajë si pasojë.

Stephen S. Roach, profesor në Universitetin e Yaleit dhe ish-kryetar i “Morgan Stanley Asia”, është autori i librave “Unbalanced: The Codependency of America and China” (Yale University Press, 2014) dhe “Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives” (Yale University Press, 2022. Ky vështrim është shkruar ekskluzivisht për rrjetin botëror të gazetarisë “Project Syndicate”, pjesë e të cilit është edhe “Koha Ditore”