Kushtetuta, çështje besimi

Paqëndrueshmëria institucionale vazhdon që nga zgjedhjet e shkurtit 2025, pasuar nga shpërndarja e parakohshme e Parlamentit më 20 nëntor 2025. Cilësime të shumta janë përdorur për të përcaktuar këtë krizë: “krizë kushtetuese… institucionale… politike...”. Por në thelb, është një krizë besimi

Një shqiptar nga Shqipëria që takonte për herë të parë shqiptarë të Kosovës në vitet '90 në diasporë mbetej i mbresuar në admirim kur i dëgjonte të pohonin shpesh, me thjeshtësi dhe çiltërsi, a thua se po flisnin për motin e mirë a me vranësi, se ishin gati të jepnin jetën nëse kjo do të ndihte që Kosova të kishte qeverinë e saj. Kushdo që e ka përjetuar këtë nuk mund të mos habitet që brezi që pasoi e ka të vështirë të bëjë sakrifica edhe shumë më modeste, apo që konsiderohet një e keqe e vogël fakti që Kosova duket e dënuar të jetojë në një gjendje jo-qeverisje kronike. Sepse një qeverisje me ushtrues detyre apo me mbetje institucionesh-paterica të administrimit ndërkombëtar nuk mund te quhet qeverisje autonome. Në atë kohë të viteve '90, afektet ishte te pranishme dhe të deklaruara, gjuha heroike dhe pasionante, njerëzit flisnin për vetëflijim, liri dhe komb. Mund të tingëllojë pompoze, por toni ishte i sinqertë dhe nuk kishte hendek midis fjalës dhe veprës, veçanërisht tek njerëzit e thjeshtë, siç doli e provuar edhe nga lufta çlirimtare. Në kontrast, jo-qeverisja aktuale trajtohet me gjuhën e teknikaliteteve e në tonin shpesh cinik të realpolitikës. Debati për krizën e shkaktuar nga procesi i zgjedhjes së Presidentit po zhvillohet në aspektin teknik. Aritmetika e thatë dhe skenarët katastrofë janë të kudondodhur. Flitet për diasporën siç mund të përmendet një batalion rezervë që do të hidhet në betejë në një moment vendimtar, si në një përballje mes klanesh mesjetare. Shpesh, jemi dëshmitarë të dueleve mes dy neneve të Kushtetutës, si spektatorët e një arene gladiatorësh që ngrenë ose ulin gishtin për verdikt... Kjo tablo ka edhe anët e saj qetësuese. Një vështrim i jashtëm dhe dashamirës nuk mund të mos vlerësojë tonin përgjithësisht korrekt të debatit ku nuk mungojnë përballjet, por me pjesëmarrës që mbeten të sjellshëm madje vëllazërorë, ku humori është gjithmonë aty si dëshmi e një optimizmi themeltar, ndonëse mbështjellë me atë tisin e vetëqesëndisjes, thesar mençurie që e kanë privilegj ata që iu është dashur të kalojnë stuhi tragjike. 2 Nga ana tjetër, vërejmë edhe në Kosovë një fenomen që fatkeqësisht po bëhet i zakonshëm pothuajse gjithkund në Ballkan dhe madje edhe gjetkë në botë: një përdorim instrumental nonchalant, në funksion të nevojave partiake apo të momentit, të atyre garancive të shenjta që janë depozituar në kushtetuta (nonchalant... zor se një fjalë e vetme shqipe mund ta përkthejë. Përzierje në doza të ndryshueshme të mendjelehtësisë, papërgjegjshmërisë dhe dembelizmit). Dekreti presidencial 24/2026 i 6 marsit 2026 që urdhëron shpërndarjen e parakohshme të Parlamentit thelloi një krizë që kishte filluar tashmë. Paqëndrueshmëria institucionale vazhdon që nga zgjedhjet e shkurtit 2025, pasuar nga shpërndarja e parakohshme e Parlamentit më 20 nëntor 2025. Cilësime të shumta janë përdorur për të përcaktuar këtë krizë: “krizë kushtetuese… institucionale… politike...”. Por në thelb, është një krizë besimi. Kriza kushtetuese Dekreti presidencial 24/2026 i 6 marsit 2026 u shpall i pavlefshëm nga Gjykata Kushtetuese e Republikës së Kosovës me Aktgjykimin e 25 marsit 2026. Formulimi i Gjykatës ishte i kujdesshëm. Ai kufizohet duke e privuar Dekretin nga çdo efekt juridik, por pa u shprehur në mënyrë eksplicite nëse Presidentja ka shkelur apo jo Kushtetutën. Disa analistë, në çelës politik, konsiderojnë se Presidentja është kursyer për hir të sukseseve të saj në politikën e jashtme. Të tjerë, në lexim procedural, pohojnë se përgjegjësia e presidentes duhet të ishte objekt i një procedure tjetër (megjithëse Gjykata kishte vendosur të shqyrtonte kërkesën kundër Dekretit në tërësi, pra mund të kishte vendosur edhe për këtë aspekt, pasi parashtruesi i kërkesës (Qeveria e Kosovës) konsideron se Dekreti përbën shkelje të rëndë të Kushtetutës. Megjithatë, mbetet e diskutueshme nëse ky pretendim mund të konsiderohet si pjesë e objektit të kërkesës, apo pjesë e argumenteve të saj...). Gumëzhima mediatike, duke mishmashuar argumente shumëngjyrësh, nga oportuniteti tek psikologjia, gjeopolitika ose procedurat, e bën debatin të përqendrohet në personin e Presidentes. Ky është një këndvështrim i gabuar sepse bën të lihen mënjanë aspekte më të rëndësishme për analizë. Nëse ky vendim i Gjykatës do të ishte marrë thjesht për të zgjidhur një konflikt midis institucioneve, ose për të korrigjuar një akt të një titullari institucioni, do të ishim në rastin e normalitetit kushtetues. Kjo është detyra e Kushtetutës: të pengojë apo të zgjidhë krizat jashtë vetvetes. Por rasti është sigurisht më serioz se kaq, dhe këtu kriza bëhet kushtetuese. 3 Rastet e dështimit të procedurës për zgjedhjen e Presidentit janë parashikuar në nenin 82 paragrafi 1.3, dhe në nenin 86 paragrafi 6 të Kushtetutës (respektivisht, shterimi i 60 ditëve të procesit; ose shterimi i tre seancave të votimit pa sukses për zgjedhjen e Presidentit). Për këto dy raste, Kushtetuta parashikon ex constitutione (pra pa nevojën e ndërhyrjes së Presidentit) sanksionin e shpërndarjes së Parlamentit. Asnjë nga dy kushtet e përcaktuara në këto dy nene nuk është përmbushur. Siç dakordësohen të gjithë, 60 ditët nuk janë shteruar dhe asnjëra nga tre seancat nuk është zhvilluar. Por një nen tjetër i Kushtetutës shërbeu si bazë për Dekretin presidencial: paragrafi 2 i nenit 86 të Kushtetutës i cili përcakton se zgjedhja e Presidentit duhet të përfundojë të paktën 30 ditë para përfundimit të mandatit aktual presidencial. Duke dekretuar shpërndarjen, Presidentja pretendon të zyrtarizojë një pasojë të Kushtetutës. Kjo është e pasaktë, sepse Kushtetuta nuk e parashikon këtë pasojë. A është kjo një harresë apo anashkalim? Ka arsye për të menduar se jo. Duke krahasuar formulimet analoge të këtij mekanizmi në kushtetutat e disa vendeve, është e qartë se këto dy periudha (30 dhe 60 ditë) nuk konsiderohen të mbivendosura, por të njëpasnjëshme. Ato zhvillohen zinxhir, dhe përmbushin dy objektiva të ndryshme. Periudha 30-ditore siguron stabilitet dhe vazhdimësi institucionale, dhe garanton që vendi të ketë një president. Periudha 60-ditore krijon kushte që procesi të jetë i qetë, diskutimi të ketë hapësirën e vet, që zgjedhja të jetë cilësore, që konsensusi të jetë gjithëpërfshirës. Për më tepër, aritmetika e afateve thjeshtohet nga fakti se ekziston vetëm një datë fikse nga e cila deduktohet gjithçka tjetër: data e përfundimit të mandatit presidencial, 4 prill 2026. Nga kjo datë, duke zbritur 30 ditë përftohet data kur duhet të ndalet procesi zgjedhor, dhe duke zbritur edhe 60 ditë të tjera, data kur procesi zgjedhor mund të fillojë. Duke e përshtatur në kontekstin e veçantë kur Parlamenti u konstituua më 11 shkurt 2026 dhe jo më parë, Gjykata Kushtetuese konkludon se periudha e përdorur në të vërtetë për procesin zgjedhor ishte 26 ditë, dhe se kishin mbetur edhe 34 ditë të disponueshme për procesin zgjedhor. Gjykata Kushtetuese argumenton në mënyrë të përkorë, pa u shpenzuar tej mase në pedagogji apo teori juridike. Por hierarkia e normave dhe vlerave mund të hamendësohet nga aritmetika e afateve që ajo ndjek. Gjykata vendos që, meqenëse në situatën e jashtëzakonshme kur për arsye objektive (Parlamenti nuk ishte konstituuar deri më 11 shkurt 2026) periudha 60-ditore nuk kish qenë e mundur të shfrytëzohej për procesin zgjedhor në tërësinë e saj, pjesa e mbetur e kësaj periudhe duhet të mbetet e disponueshme për përpjekje të mëtejshme zgjedhore. Domethënia e këtij pozicionimi të Gjykatës është se periudha 60- ditore ka rëndësi për arsyen se në këtë periudhë ndodh realisht procesi zgjedhor. Ndërkohë që periudha 30-ditore është një kufizim formal, që parandalon që ky proces të vazhdojë pa 4 kufi. Gjykata, me arsye dhe mençuri, i jep përparësi ligjit material mbi të drejtën formale. Por në një situatë normale, domethënë me një Parlament të konstituuar, kjo mbivendosje e afateve nuk ndodh. Gjykata ka zgjidhur kështu një rast të veçantë duke plotësuar një vakum në Kushtetutë, por në harmoni me frymën e regjimit parlamentar që del nga leximi në tërësi i normave kushtetuese. Nga ana tjetër, Dekreti Presidencial është jo-kushtetues jo vetëm si një tejkalim i thjeshtë kompetencash. Arkitektura institucionale klasike e një sistemi tradicional parlamentar bazohet në një ekuilibër pushtetesh që sigurohet nga detyrime e shtrëngesa të ndërsjella midis Parlamentit dhe ekzekutivit. Ndërmjet këtyre dy organeve, kreu i shtetit, president a monark qoftë, luan rolin e arbitrit. Në këtë fjalë "arbitër" përmblidhet filozofia e sistemit parlamentar. Ai nuk është vetë lojtar, aktor a vendimmarrës, por ndërhyn në lojë veç për të siguruar që rregullat e lojës dhe ekuilibri mes lojtarëve të respektohen. Michel Debré, figurë madhore e Republikës V në Francë, është i famshëm edhe për një shprehje në të cilën ai e krahason rolin e Presidentit në një regjim parlamentar me një "gur kubeje", me gurin që vendoset në majë të harqeve të një kubeje, i cili vetë nuk mban asfarë peshe, por ka funksionin e domosdoshëm të mbajë në ekuilibër gjithë strukturën e kubesë. Në përgjithësi, Parlamenti dhe ekzekutivi respektojnë caqet gjegjëse të kompetencave, dhe detyrohen të bashkëpunojnë nga fakti se kushtetuta i jep të parit të drejtën për të votuar një mocion mosbesimi dhe të dytit të drejtën për t'i kërkuar kreut të shtetit shpërndarjen e Parlamentit. Pra ekuilibri nuk bazohet në vullnetin e mirë të njërit apo tjetrit, por në interesin reciprok dhe në potencialin dëmtues që secili ka ndaj tjetrit në rast tejkalimi caqesh. Kushtetuta aktuale e Kosovës shkon edhe më tej në drejtim të sistemit parlamentar. Duke lexuar nenin 82 të Kushtetutës, kuptohet se asnjë rast shpërndarje nuk i lihet ekzekutivit. Parlamenti është gjithmonë në origjinë të vendimeve për shpërndarje. Kjo ndodh në rastin e pamundësisë së tij për të emëruar Qeverinë ose për të zgjedhur Presidentin (paragrafët 1.1 dhe 1.3 të nenit 82 të Kushtetutës ; në këto raste, shpërndarja bëhet ex constitutione, Presidenti nuk ka detyrë dhe as tagër të ndërhyjë) ; ose në rast të një vendimi autonom të Kuvendit (me 2/3 e votave të të gjithë deputetëve, paragrafi 1.2 i nenit 82 të Kushtetutës). Në këtë rast, presidenti ndërhyn vetëm për të zyrtarizuar këtë vendim me dekret. Rasti i fundit është votimi me sukses nga Parlamenti i mocionit të mosbesimit ndaj ekzekutivit (paragrafi 2 i nenit 82 të Kushtetutës). Në këtë rast, presidenti ka mundësinë ta zyrtarizojë këtë akt që i paraqitet si fakt i kryer. Pra, edhe Presidenti në asnjë rast nuk ka iniciativën dhe diskrecionin e shpërndarjes. 5 Kjo zgjedhje e vetëdijshme në favor të regjimit parlamentar dëshmohet edhe nga historia kushtetuese e Kosovës në dekadat e fundit. Projektkushtetuta e vitit 2007 për Republikën e Kosovës parashikonte një rol më të spikatur e me kompetenca të përforcuara për Presidentin, i cili kishte të drejtë diskrecionale për të shpërndarë parlamentin. Ky projekt nuk u adoptua, me gjasa për shkak të potencialit për arbitraritet që përmbante. Dekreti Presidencial nr. 24/26 i 6 marsit 2026 është sigurisht një regres, një rikthim në projektet e mëparshëm, ku do të zbehej roli i Parlamentit dhe do të lindte një bipolarizim i pushtetit drejt një regjimi gjysmëpresidencial. Projekt-amendamenti kushtetues (që parashikon zgjedhjen me votim të drejtpërdrejtë të Presidentit) i paraqitur nga Presidentja në Gjykatën Kushtetuese, në një kohë shumë të papërshtatshme (pothuajse në të njëjtën kohë me Dekretin e saj për shpërndarjen e Parlamentit) dhe me një nxitim të shpërpjesëtuar, po të kemi parasysh rëndësinë madhore të ndryshimeve të propozuara, është dëshmi se Dekreti Presidencial që Gjykata hodhi poshtë nuk ishte thjesht lapsus apo tejkalim kompetencash, por një përpjekje për të ndryshuar frymën e regjimit parlamentar të Kushtetutës së Kosovës. Krizë institucionale dhe politike? Në gjendjen e përskuqur të debateve aktuale, rëndësia e pyetjes se cili është cilësimi më i saktë, krizë kushtetuese, politike apo institucionale, bëhet disi relative. Shpesh termat përdoren si ekuivalentë. A është kriza institucionale? Nëse me këtë term nënkuptojmë një bllokim të marrëdhënieve ndërmjet institucioneve, ose një rrëshqitje në aktet e një apo disa institucioneve përtej caqeve e kompetencave përkatëse, përgjigjja është po. Po shohim një institucion presidencial që merr një vendim ekstrem për të shpërndarë përfaqësimin demokratik në një mënyrë antikushtetuese. Po shohim një pakicë të përfaqësimit parlamentar, që i përket opozitës, e cila e pranon shpërndarjen e Parlamentit si fakt të kryer dhe bashkëpunon me Presidenten për të organizuar zgjedhjet e ardhshme. Ndërkohë që, sipas Kushtetutës, një grup deputetësh mund të bashkëpunojë për shpërndarjen e Parlamentit vetëm brenda institucionit, duke votuar me një shumicë prej dy të tretave të të gjithë anëtarëve. Një Parlament ku një pakicë deputetësh vepron antikushtetushmërisht për shpërndarjen e tij është doemos në krizë institucionale. Po shohim nga ana tjetër një kryetare të Kuvendit që i referohet Gjykatës Kushtetuese me një kërkesë që do të detyronte deputetët të ishin të pranishëm në seancë, ndërkohë që Gjykata 6 ka pasur rastin më shumë se një herë të sqarojë se mandati detyrues nuk është në përputhje me statusin e deputetit në një republikë parlamentare. Shohim gjithashtu një qeveri që është e penguar për arsye objektive të jetë mjaftueshëm aktive përballë sfidave të situatës ekonomike dhe gjeopolitike. Po kështu, nëse me "krizë politike" nënkuptojmë një krizë në marrëdhëniet midis aktorëve politikë, ose një situatë ku, për shkak të qëllimeve politike dhe manovrave të një aktori brenda ose jashtë institucionit, ky institucion është jofunksional, atëherë po, kjo krizë është politike. Në të vërtetë, Dekreti Presidencial vjen në një kontekst ku presidentja supozohet të jetë një faktor i unitetit dhe funksionimit në harmoni të institucioneve, dhe nga ana tjetër është e përfshirë personalisht në një garë si kandidate, garë ku i duhet të kërkojë mbështetjen e forcave politike dhe të mbyllë aleanca me to në baza partiake. A nuk është shenjë e krizës së regjimit kur titullarja e institucionit presidencial, ku ka shërbyer për një mandat sipas rregullave të këtij institucioni dhe Kushtetutës, dhe ku dëshiron të shërbejë edhe një mandat tjetër, bën një përpjekje në mes të procesit zgjedhor për Presidentin, për të ndryshuar natyrën dhe rregullat e institucionit, si dhe natyrën e regjimit nga parlamentar në presidencial apo gjysmëpresidencial? Kjo përpjekje ndodhi pak orë pas zhgënjimit pse nuk u përzgjodh si kandidate nga një nga forcat politike në lojë, dhe pak orë para se të merrte vendimin për shpërbërjen e përfaqësimit kombëtar, pa pasur kompetencë kushtetuese për ta bërë këtë. Po, kjo krizë është thellësisht politike. Nga ana tjetër, të pafuqishëm për të kuptuar dhe ditur gjithçka, jemi dëshmitarë të detyruar në spektaklin e përditshëm të ngacmimeve dhe shmangieve mes dy forcave kryesore politike të vendit, të cilat trajtojnë njëra-tjetrën me një mosbesim që pak le vend për marrëveshje. Një palë dyshohet se do të imponojë kandidatin e saj duke organizuar dy raunde votimi farsë për zgjedhjen e Presidentit, për të arritur së fundmi në raundin e tretë ku marrëveshja është e panevojshme sepse disponon autonome votat që i duhen. Pala tjetër dyshohet gjithashtu se do me çdo çmim (edhe me atë të shpërndarjes) të imponojnë kandidatin e saj, duke parë tek Presidenti i ardhshëm një kundërpushtet që nuk ishte në gjendje ta merrte në kutinë e votimit. Kjo nuk do të ishte aspak në frymën e Kushtetutës, sepse Presidenti nuk mund të jetë njëkohësisht kundërpeshë dhe unifikues. Dyshimet mund të jenë realiste, por edhe paranojë. Edhe më të informuarit mes nesh, vëzhguesve të jashtëm, nuk do t'i dinë kurrë deri në detajet e vogla përllogaritjet konfidenciale dhe paktet e fshehta midis forcave politike. Por fakti mbetet se këto dyshime dhe akuza të ndërsjella krijojnë një klimë mosbesimi, e cila është reale dhe e prekshme. Përtej kësaj: e 7 përse u dashka të njohim qëllimet e fshehura, të mira apo të këqija, të aktorëve politikë? Vetë fakti që gjërat varen nga vullneti i mirë ose i keq i një aktori politik është një shenjë e një shëndeti të dobët kushtetues. Kushtetuta, një kushtetutë e mirë, domethënë një kushtetutë që është jo vetëm e mirë, por që njerëzit besojnë se është e tillë, dhe në të cilën ata besojnë, ka këtë detyrë, dhe këtë detyrë mbi të gjitha: ta bëjë virtytin apo vesin e aktorëve politikë të padëmshëm dhe pa efekt. Ndarja e pushteteve u shpik si teknikë që të na lejojë të mbështetemi jo në shpresën e virtytit, por në kufizimin që një pushtet ushtron mbi tjetrin. Ne duhet të jemi në gjendje të mbështetemi jo në qëllimin e mirë të një pushteti, por në aftësinë e një pushteti tjetër për të kontrolluar dhe balancuar qëllimin e keq të të parit, në rast se tentativa ndodh. Por ky mekanizëm vepron me kusht që së paku paktet e kushtetutës të mbeten të vlefshme. Akte si Dekreti presidencial 24/2026 i 6 marsit 2026 krijojnë dyshim e mosbesim për këtë. Aktgjykimi i Gjykatës Kushtetues vepron në kah të kundërt, të paktën për momentin. Më tej, duke zgjidhur një komplikim kushtetues të pandodhur deri tash në historinë e shkurtër kushtetuese të Kosovës, ai krijon një risi e një precedent të vlefshëm. Madje, me këta parametra, rasti duket pa precedent edhe në eksperiencat kushtetuese të vendeve të tjera. Kjo mund të bëjë që të kthehet në rast studimor të zgjidhur mirë, çka do të jetë një krenari për shkencën dhe praktikën e re kushtetuese kosovare. Por ndërkohë, thelbi i problemit dhe urgjenca ku ndodhemi është kjo: kriza e besimit. Pa një set rregullash minimale të padiskutueshme të lojës politike, pakti i shumëdëshiruar që mund të çojë në zgjedhjen e Presidentit nuk do të ndodhë. Nëse besimi thyhet midis aktorëve politikë, nuk ka pakt. Nëse thyhet besimi në Kushtetutë, nuk do të ketë as votim, dhe për këtë arsye nuk do të jetë e mundur as të arrihet në raundin e tretë të votimit, ku mund të zgjidhet një President, megjithëse partiak. Dhe nëse arrijmë pa pakt dhe pa votë në fund të 34 ditëve shtesë të dhëna nga Gjykata Kushtetuese për të zgjedhur Presidentin, do të ndodhë një tjetër thyerje: ajo e besimit nga dhe tek zgjedhësit. Në fund të fundit, kriza kushtetuese, institucionale dhe politike është një krizë besimi. Për ta thënë duke perifrazuar Kadarenë (Kush e solli Doruntinën ? – Besa!), mund të thuhet se ajo që solli këtë krizë ishte prishja e besës kushtetuese.

Autori është specialist i së drejtës kushtetuese