Abetaret shqipe më shumë se shkrim-lexim: identitet dhe pavarësi

177 vjet prej kohës kur Naum Veqilharxhi nxori në dritë “Ëvetarin” për mësimin e shkrim-leximit, mbi 170 abetare të ndryshme u botuan në hapësirat shqiptare. Shtysa kryesore në vitet e Rilindjes ishte përpjekja për të sheshuar rrugën drejt pavarësisë së Shqipërisë. Nga brezi në brez, autorët e këtyre teksteve përcollën parime të rëndësishme metodologjike, por deri në kohën e vendimeve të Kongresit të Manastirit mbizotëroi metoda fonetiko-silabike

Ishte viti 1844 kur rilindësi shqiptar që jetonte në Rumani, Naum Veqilharxhi, botoi të parën abetare shqipe. Me 33 shkronja sa kishte në dispozicion alfabeti që e kishte krijuar enkas për t’iu përshtatur tingujve të gjuhës shqipe, ai arriti ta nxirrte në dritë “Fare i shkurtër e i përdorçim Ëvetar shqip”.

Ky tekst do të përhapej fillimisht në Korçë e më pas edhe në Përmet e Berat. Madje një vit më vonë aktivistët e arsimit shqip i kërkonin Veqilharxhit që të dërgonte sa më shumë kopje të saj. Sipas historianëve vendës e të huaj, “Ëvetari” i 1844-s shënon fillimin e Rilindjes Kombëtare Shqiptare.

“Fort i shkurtër e i përdorçim Ëvetar shqip. Për çdo sicilë që do të mpsonjë të kënduarit e të shkruarit shqip. Dhënë tani parherëmbi dritë, preji, gjendësit e bëntorit i këtyre të shkrumëve rea dhe këtij Ëvetarit. Naum Panajot Haxhi Llazar Bredhi, që i thonë Naum Veqil-Harxhi nga Bythkuqi i Kolonjës. Mot i parë 1844”, thuhet në hyrje të Abetares së parë shqipe.

Por ky nuk është vetëm një rrëfim romantik për të parin tekst për mësimin e shkrim-leximit ndër shqiptarë. Që nga Veqilharxhi e deri më sot janë botuar mbi 170 abetare në hapësirat shqiptare.

Historia e këtyre teksteve është shpalosur të martën nëpërmjet një ligjërate të profesoreshës nga Tirana, Mimoza Gjokutaj, në kuadër të punimeve të Seminarit Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare.

Edhe Kulturë 15 dhj 2022 Abetaret nëpër një shekull dëshmojnë emancipimin kombëtar

Gjokutaj: “Gjëra përherë të reja”

Teksa e ka prezantuar mysafiren nga Tirana, drejtuesi i seancës, Haki Hysenaj, ka kërkuar mirëkuptimin e të pranishmëve për mungesën e një numri të seminaristëve të huaj.

“Ka pjesëmarrje jo edhe aq të kënaqshme në ligjëratë, por një numër i seminaristëve janë kthyer në vendet e tyre për shkak të gjendjes së rënduar me COVID në Kosovë”, ka thënë ai.

Në fjalën e saj hyrëse profesoresha Gjokutaj ka thënë se, pavarësisht trajtimit nga sa e sa studiues, kjo çështje është e tillë që sa herë hyn brenda saj zbulon gjëra të reja e këndvështrime të reja.

“Kanë kaluar 177 vjet nga botimi për herë të parë i ‘Ëvetarit’ të Veqilharxhit, por deri më sot janë botuar mbi 170 abetare, që i bie thuajse nga një tekst secilin vit”, ka thënë profesoresha nga Universitetin i Tiranës teksa ka shpalosur ligjëratën me titull “Rrugëtimi historik, gjuhësor dhe didaktik i abetareve të gjuhës shqipe”.

“Armë e fuqishme për Pavarësi”

Sipas studiueses nga Tirana, rruga e hartimit të abetareve shqipe kalon mes emrash të njohur të njerëzve që punuan brenda e jashtë vendit. Abetaret e shqipes kurdo që janë shkruar, ka vijuar ajo, kanë shërbyer jo vetëm si teksti i parë i mësimit të “ABC”-së, por edhe si armë e fuqishme për pavarësi.

“Autorët e tyre kanë qenë pedagogë, shkencëtarë, veprimtarë e luftëtarë të çështjes shqiptare, veçanërisht të shkollës shqipe”, ka theksuar Gjokutaj, e cila është autore e disa monografive dhe tekstesh shkollore e universitare.

Një plejadë e tërë autorësh të abetareve – që përfshin emra si: Veqilharxhi, Kristoforidhi, Kullurioti, Frashëri, Vreto, Gurakuqi, Qiriazi, Xhuvani, Logoreci, Deva, Pozhegu e të tjerë – e nisi punën nga shtysa kombëtare.

Sipas Gjokutajt, këta patriotë që krijuan një traditë abetaresh vunë themelet e mësimit të lexim-shkrimit fillestar, por edhe përpjekjet për të kontribuar në standardin e gjuhës shqipe në mbarë hapësirat shqiptare.

“Abetaret e shqipes kanë qenë të njohura që në shekullin e nëntëmbëdhjetë me ‘Ëvetarin’ e Veqilharxhit, por shpesh ka të dhëna që mund të ketë pasur abetare të mëparshme”, ka thënë ajo.

Ruajtja e gjuhës si pasuri kombëtare

Edhe Kulturë 17 sht 2020 Njëqind abetare për rrugëtimin e vështirë të shqiptarëve

Dhjetë vjet më vonë, përkatësisht në maj të 1854-s, për gjuhën shqipe do të hapej një epokë e re: gjuhëtari gjerman, Franz Bopp, në kumtesën e tij të paraqitur në Akademinë e Shkencave në Berlin pohoi se gjuha shqipe i përkiste familjes së gjuhëve indoevropiane.

“Abetarja është e lidhur emocionalisht me traditën dhe çështjet e abetares, me mësimin dhe ruajtjen e gjuhës si një pasuri kombëtare”.

Pas Veqilharxhit do të kalonin 16 vjet të tjera derisa një shqiptar tjetër të ndërmerrte nismën për një abetare të re. Shkrimtari arvanit nga ishulli i Hidrës, Panajot Kupitori, botoi më 1860 “Abetaren e gjuhës shqipe”. Nga viti 1867 deri më 1872, Konstandin Kristoforidhi botoi një abetare gegërisht dhe një tjetër në toskërisht, në të cilat përdori shkronja latine.

“Fillimi i standardizimit të shqipes”

Por studimi për abetaret nuk është vetëm historia e botimit të tyre. Ai plotësohet vetëm kur ndriçohet përmbajtja e tyre dhe metodat e përdorura për mësimin e lexim-shkrimit.

“Tani funksionet e këtij teksti i kapërcejnë kufijtë e një qëndrimi emocional e patriotik. Me botimet e abetareve u vendos një traditë dhe përpjekje për standardizimin e gjuhës duke vendosur në duart e shqiptarëve kudo që ndodheshin librin e të mësuarit të gjuhës shqipe”, ka vijuar më tej ligjëratën profesoresha nga Tirana.

Sipas Gjokutajt, abetarja si teksti i parë mësimor, ku shihen vizualisht shkronjat dhe lidhen fonetikisht tingujt përkatës, u quajt me terma të ndryshëm nga hartues të ndryshëm si: ëvetar, alfabetar, alfabetare, abecedare, ABC, shkronjat e para e emra të tjerë.

“Në pikëpamje etimologjike ky term lidhet me alfan dhe betan të greqishtes, me dy shkronjat e para të alfabetit të tyre, por gjithsesi ky është një neologjizëm i pastër i shqipes”, ka theksuar ajo.

Larushi metodash

Breza hartuesish të abetareve, përveç synimit kombëtar, përcollën te njëri-tjetri parime të rëndësishme metodologjike e strategjish për të mësuarit e shkrim-leximit.

“Nisur nga metodat e përdorura, si ato alfabet-fonike, alfabetike, silabike, fonike-silabike, analitike, sintetike etj., autorët shqiptarë të abetareve kanë arritur standardet më të mira të zhvillimit të mendimit të tyre shkencor dhe didaktik duke përligjur zgjidhjet që kanë bërë në punimet e tyre”, ka theksuar Gjokutaj.

Ajo ka nënvizuar, më tej, se në periudhën prej hartimit të alfabetit të Stambollit e deri në vendimin e Kongresit të Manastirit, abetaret ishin nën ndikimin e metodës fonetiko-silabike që i mëshonte punës me shkronjën e rrokjen e më pak fjalës apo strukturave më të gjëra gjuhësore si fjalia apo teksti.

Edhe Kulturë 16 sht 2020 Abetarja e parë origjinale e gjuhës shqipe e Naum Veqilharxhit ekspozohet në muze

“Ndikimi i kësaj metode u ndje edhe në abetaret që u botuan pas Kongresit të Manastirit, por në këtë periudhë gjithnjë e më shumë nisi të respektohej parimi fonetik”, ka thënë mes të tjerash Gjokutaj.

Në orët e mëpastajme të punimeve të Seminarit është mbajtur edhe një tryezë në nderim të 80-vjetorit të vdekjes së Gjergj Fishtës. Në seancën e udhëhequr nga profesor Osman Gashi, Klara Kodra ka paraqitur kumtesën “Motivi i lumit te Fishta dhe te Noli: ‘Gurrat e Jordanit’ dhe ‘Anës lumenjve’” dhe Agron Gashi “Gjergj Fishta: Mrizi e Parrizi”.