Stigma e ushtarëve të harruar të Ukrainës që “vdiqën në mënyrën e gabuar”

Pas bilancit zyrtar të viktimave të luftës në Ukrainë qëndrojnë histori të padukshme dhimbjeje dhe heshtjeje. Ky tekst sjell në vëmendje një tragjedi të fshehur: ushtarë që nuk humbën jetën në betejë, por u thyen nga pasojat psikologjike të luftës. Përmes rrëfimeve të nënave dhe bashkëshorteve, zbulohet një realitet i rëndë i stigmës, mohimit dhe mungesës së drejtësisë. Familjet e tyre përballen jo vetëm me humbjen, por edhe me përjashtimin institucional. Teksti ngre pyetje të forta mbi përgjegjësinë e shtetit dhe trajtimin e shëndetit mendor në ushtri

Kateryna nuk arrin të flasë për djalin e saj, Orestin, pa shpërthyer në lot. Zëri i saj dridhet nga dhimbja dhe zemërimi teksa tregon momentin kur mori lajmin se ai kishte humbur jetën në vijën e frontit në rajonin lindor të Donetskut në Ukrainë, në vitin 2023.

Sipas hetimit zyrtar të ushtrisë, vdekja e tij u klasifikua si pasojë e një “plage të vetëshkaktuar”, një përfundim që Kateryna e ka shumë të vështirë ta pranojë dhe ta besojë.

Kateryna ka kërkuar që ajo dhe djali i saj i ndjerë të mbeten anonimë, për shkak të stigmës së fortë që ende rrethon vetëvrasjen dhe shëndetin mendor në shoqërinë ukrainase.

Orest ishte një djalë i qetë, 25-vjeçar, që i adhuronte librat dhe ëndërronte të ndërtonte një karrierë akademike. Sipas nënës së tij, shikimi i dobët e kishte bërë fillimisht të papërshtatshëm për shërbim ushtarak në fillim të luftës.

Megjithatë, në vitin 2023, një patrullë rekrutimi e ndaloi në rrugë. Shikimi i tij u rishqyrtua dhe këtë herë ai u shpall i aftë për luftë. Pak kohë më pas, ai u dërgua në front si specialist komunikimi.

Ndërsa Ukraina mban zi kolektivisht për më shumë se 45 mijë ushtarë të vrarë që nga pushtimi i plotë rus në vitin 2022, një tragjedi më e heshtur po zhvillohet larg vëmendjes publike.

Nuk ekzistojnë statistika zyrtare për vetëvrasjet e ushtarëve. Zyrtarët i përshkruajnë këto raste si incidente të izoluara, por aktivistë të të drejtave të njeriut dhe familjarë të viktimave besojnë se numri real mund të jetë në qindra.

“Oresti u kap, nuk u thirr”, thotë Kateryna me hidhërim.

“Lufta e theu”

Qendra lokale e rekrutimit i mohoi akuzat për shkelje, duke deklaruar se shikimi i dëmtuar e bënte Orestin “pjesërisht të aftë” për shërbim gjatë kohës së luftës.

Pasi u vendos pranë Chasiv Yarit në Donetsk, Oresti u bë gjithnjë e më i tërhequr dhe ra në depresion, kujton Kateryna.

Ajo ende i shkruan letra djalit të saj çdo ditë - deri tani 650 e më shumë - ndërsa dhimbja e saj thellohet edhe më shumë nga fakti se në Ukrainë vetëvrasja klasifikohet si humbje joluftarake. Familjet e ushtarëve që i japin fund jetës nuk marrin kompensim, nderime ushtarake apo njohje publike.

“Në Ukrainë duket sikur jemi ndarë në dy kategori”, thotë Kateryna. “Disa kanë vdekur në mënyrën e duhur, ndërsa të tjerët në mënyrën e gabuar”.

“Shteti ma mori djalin, e dërgoi në luftë dhe ma ktheu në një arkivol. Kaq. Asnjë ndihmë, asnjë e vërtetë, asgjë”.

Për Mariyanën nga Kievi, historia është e ngjashme. Edhe ajo dëshiron ta ruajë anonimitetin e saj dhe të bashkëshortit të ndjerë.

Burri i saj, Anatoliy, doli vullnetar për të luftuar në vitin 2022. Fillimisht u refuzua për shkak të mungesës së përvojës ushtarake, por, sipas saj, “ai vazhdoi të kthehej derisa e pranuan”, thotë ajo me një buzëqeshje të zbehtë.

Anatoliy u dërgua pranë Bakhmutit, ku u zhvillua një nga betejat më të përgjakshme.

“Pas një misioni, më tha se rreth 50 djem ishin vrarë”, kujton Mariyana. “Ai u kthye ndryshe; i heshtur dhe i largët”.

Pasi humbi një pjesë të krahut, Anatoliy u dërgua në spital. Një mbrëmje, pas një telefonate me gruan e tij, ai i dha fund jetës në oborrin e spitalit.

“Lufta e theu”, thotë ajo mes lotësh. “Ai nuk mundi të jetonte me ato që kishte parë”.

Për shkak se Anatoliy kreu vetëvrasje, autoritetet ia mohuan një varrim ushtarak.

“Kur qëndronte në vijën e frontit, ishte i dobishëm. Tani nuk është më hero?”

Mariyana ndihet e tradhtuar.

“Shteti më la në rrugë. Ua dhashë burrin tim dhe ata më lanë vetëm, pa asgjë”.

Ajo ka përjetuar gjithashtu stigmatizim nga vejusha të tjera.

Burimi i saj i vetëm i mbështetjes është një komunitet online me gra që ndajnë të njëjtin fat - vejusha të ushtarëve që kanë kryer vetëvrasje.

Ato kërkojnë që Qeveria ta ndryshojë ligjin, në mënyrë që familjet e tyre të kenë të njëjtat të drejta dhe të njëjtin respekt si të tjerët.

Dyshimet për vdekjen

Viktoria, të cilën ekipi i BBC-së e takoi në Lviv, ende nuk mund të flasë publikisht për vdekjen e bashkëshortit të saj, nga frika e gjykimit dhe dënimit shoqëror.

Bashkëshorti i saj, Andriy, kishte një sëmundje të lindur të zemrës, por pavarësisht kësaj ai këmbënguli t’i bashkohej ushtrisë. U caktua si shofer në një njësi zbulimi dhe u bë dëshmitar i disa prej betejave më intensive të luftës, përfshirë edhe çlirimin e Khersonit.

Në qershor të vitit 2023, Viktoria mori një telefonatë që do t’ia ndryshonte jetën përgjithmonë: i thanë se Andriy kishte kryer vetëvrasje.

“Ishte sikur bota u shemb”, thotë ajo.

Trupi i tij mbërriti dhjetë ditë më vonë, por Viktorias iu tha se nuk lejohej ta shihte.

Avokatja që ajo punësoi më vonë zbuloi mospërputhje serioze në hetimin e vdekjes së tij. Fotografitë nga vendngjarja e bënë Viktorian të dyshonte në versionin zyrtar të vdekjes së bashkëshortit të saj. Më pas, ushtria ukrainase pranoi dështime në proces dhe ra dakord që hetimi të rihapej.

Tani ajo po lufton për rihapjen e plotë të çështjes.

“Po luftoj për emrin e tij. Ai nuk mund të mbrohet më vetë. Lufta ime nuk ka përfunduar”.

Oksana Borkun drejton një komunitet mbështetës për vejusha të ushtarëve të ndjerë.

Organizata e saj përfshin tashmë rreth 200 familje që kanë humbur të afërmit e tyre nga vetëvrasja.

“Nëse është vetëvrasje, atëherë ai nuk është hero - kështu mendojnë njerëzit”, thotë ajo. “Disa kisha refuzojnë të mbajnë funerale. Disa qytete nuk pranojnë t’i vendosin fotografitë e tyre në muret përkujtimore”.

Shumë prej këtyre familjeve dyshojnë në shpjegimet zyrtare të vdekjeve.

“Disa raste mbyllen shumë shpejt”, shton ajo. “Dhe ka nëna që hapin arkivolin dhe gjejnë trupa të mbuluar me mavijosje”.

Prifti Borys Kutovyi thotë se që nga fillimi i pushtimit të plotë ka qenë dëshmitar i të paktën tri vetëvrasjeve në njësitë nën komandën e tij.

Por për të, edhe një e vetme është tepër.

“Çdo vetëvrasje do të thotë se diku kemi dështuar”, thotë ai.

Ai beson se shumë nga ushtarët e rekrutuar, ndryshe nga ushtarakët profesionistë, janë veçanërisht të pambrojtur psikologjikisht.

Si Oksana, ashtu edhe ati Borys, janë të mendimit se ata që kanë kryer vetëvrasje duhet të konsiderohen heronj.

Olha Reshetylova, komisionerja e Ukrainës për të Drejtat e Veteranëve, thotë se zyra e saj merr raporte për deri në katër vetëvrasje ushtarake në muaj dhe pranon se nuk po bëhet mjaftueshëm.

“Ata kanë parë ferrin. Edhe mendjet më të forta mund të thyhen”, thotë ajo.

Ajo shpjegon se institucioni që drejton po shtyn për reforma, por ngritja e një njësie të mirë psikologjike ushtarake mund të zgjasë me vite.

“Familjet kanë të drejtë ta dinë të vërtetën”, thotë ajo. “Ato nuk u besojnë hetuesve. Në disa raste, vetëvrasjet mund të mbulojnë vrasje”.

Sa i përket nderimit të këtyre ushtarëve si heronj, ajo thotë se preferon të shikojë drejt së ardhmes.

“Këta njerëz ishin fqinjët tuaj, kolegët tuaj”, thotë Reshetylova. “Ata kanë kaluar nëpër ferr. Sa më ngrohtë t’i presim, aq më pak tragjedi do të ketë”.