Serbizimi dhe asimilimi i vendasve të vjetër në Kosovë

Prej fillimit të shekullit XIII deri në mesin e shekullit XIV, në territorin e mbuluar nga krisobulat e Zhiçës, Hilandarit, Banjskës dhe Deçanit – domethënë në Stari Vllah, në Fushë Kosovë, në Dukagjin dhe Drenicë – kemi kryesisht një popullsi fshatare dhe blegtore etnikisht të përzier. Blegtorët ishin “shqiptarë” dhe “vlleh” të formuar nga kolonistët serbë dhe vendasit e vjetër “shqiptaro–vlleh”. Nga përqindja shumë më e madhe e emrave të huaj në fillim të kësaj periudhe rezulton se popullsia “serbe” gjatë një shekulli është shtuar jo vetëm përmes kolonizimit të ri, por – siç duket – edhe më shumë përmes serbizimit të drejtpërdrejtë dhe asimilimit të vendasve të vjetër të huaj, ashtu siç ka ndodhur në përgjithësi gjatë formësimit të tipit dinarik, të dinarikëve serbë

Mungesa e emrit Millosh në dokumentet mesjetare

Formësimi i një popullsie të përzier “ballkanike” me tendencë drejt serbizimit, ashtu siç është përshkruar në mënyrë mbresëlënëse nga K. Jireçeku (“Për romanët në qytetet e Dalmacisë”), ilustrohet përmes shumë shembujve nga krisobula e parë e Deçanit, siç janë këta që vijojnë: Preljub, djemtë Bogoje, Brajko dhe Milisllav, gjyshi Bukur (f. 5); Bogdan, vëllai Rajko, gjyshi Shin (13); Bogdan, djali Radosllav, gjyshi Vllah (21); Rajko, Bogdan, Bratovan dhe gjyshi Sharul (31); Tvrdoje, gjyshi Goç (37); Milloje, Doljko, gjyshi Bulzur (38) e të tjerë. E kundërta është dukuri shumë më e rrallë: Drolkzun, vëllai Bulin, gjyshi Dobroje (5) e të tjerë.

Më interesantet janë rastet kur shfaqet emri i heroit të Kosovës që po na preokupon këtu. Në të dyja krisobulat e Deçanit, emri Millosh shfaqet pothuajse më së shpeshti: në të parën 177 herë, në të dytën (e cila është gjashtë vjet më e re, e dëmtuar dhe me mungesa) 189 herë. Në të parën ai tejkalohet vetëm nga emri Rajko (192 herë).

Sipas brezave, emri Millosh shfaqet: në brezin e tretë (të lindur rreth vitit 1310) me shënimin “dhe djali i tij” në 75 % të rasteve. Në brezin e mesëm (të lindur rreth vitit 1290) si emër i zotit të shtëpisë ose vëllezërve të tij në 25 % të rasteve.

Në brezin e parë (të lindur rreth vitit 1270), emri Millosh si emër gjyshi shfaqet gjithsej vetëm dy herë: në fshatin Babjan (f. 99 dhe 103), ku përmendet Milloshi si babai i Rajkos; dhe në fshatin Serosh (f. 48), si mbiemër (Millaç Millosheviq).

Shembuj të tjerë interesantë: Fshati Lubushë (afër Pejës): Hllap, djemtë Bogoje, Milloshi dhe Dobrosllavi. (f. 8) Në Gramaçel: Altomani, djemtë Milloshi, Voihna dhe Gjurica; Rajko, djemtë Millosh, Millan, gjyshi Dudal. (f. 66). Në fshatin Çabiq (afër Rahovecit): Dragija me djemtë Rajkon dhe Milloshin, gjyshi Shaprani. (24, 91) Në fshatin Soshan: Milloshi, gjyshi Zhani (34). Në fshatin Bunjan: Kalota me djemtë Negojen, Milloshin dhe Bogdanin, gjyshi Teperigun. (55, 104). në fshatin Reziniq (afër Gjakovës): Milloshi dhe djali Milleshi (54), e të tjerë.

Në krisobullën e manastirit të Banjskës (1313–14), dy dekada më e vjetër, emri Millosh nuk shfaqet fare. Megjithatë, ka shumë emra serbë me prapashtesën -osh si: Rutosh, Dragosh, Vikosh, Bellosh, etj. Kjo tregon se rrënja mil- (e emrit Millosh) përdorej, por emri specifik “Millosh” nuk ishte ende në modë. Krahas emrave serbë (78%), gjejmë mjaft emra të huaj (22%) si: Kustodija, Sharban, Bukur, Pelegrin, Mikul, Guber, etj.

Në krisobulën e parë të Hilandarit (1293–1302), emri Millosh përsëri nuk shfaqet fare. Aty ka një numër të konsiderueshëm emrash të huaj (shqiptarë, vlleh apo bullgarë) si: Dud, Baç, Kukor, Dod, G(j)on e të tjerë.

Në krisobulën e manastirit të Zhiçës (rreth vitit 1210), e cila është një shekull më e vjetër se ajo e Banjskës, emri Millosh nuk njihet fare. Ka emra si Mirosh, Gërdosh, Dragosh, por mungojnë derivatet nga rrënja mil-. Emrat e huaj janë të shumtë: Bun, Tudor, Kuman, Çuç, Mik, Bukur, Doda, Tus, Sharban; emra vlleh të reduktuar në formën e tyre rrënjësore, si Stan, Neg, Lev, Rad, Rug, Plen, Nezh, Vlad e të tjerë.

Këtyre shembujve, të cilët e kufizojnë në kohë shfaqjen e emrit Millosh, po i shtojmë shembuj saktësisht nga çereku i fundit i shekullit XIII, mirëpo nga një rajon tjetër, jashtë shtetit të Nemanjiqëve: nga Bosnja, Hercegovina, Bregdeti dhe Zeta. Bëhet fjalë gjithashtu për emra fshatarësh serbë, mbajtësit e të cilëve – skllevër dhe shërbëtorë – shiteshin në Dubrovnik, kështu që emrat e tyre janë ruajtur në arkivin e qytetit (Gregor Cremoshnik: Shkresat e kancelarisë dhe notariatit nga viti 1278 deri më 1301). Emrat shfaqen këtu në transkriptim latin, por nuk është e vështirë të kthehen në formën origjinale serbe. Emri Millosh mungon, megjithëse derivatet me prapashtesën -osh nuk janë të rralla, si p.sh.: Medosh (Medossius), Mirosh (Mirosius), Prvosh (Pervossius), Radosh (Radossius), Vidosh (Vidossius), ashtu si edhe ato me -ush: Gerdush (Gerdussius) dhe Dragush (Dragus). Përveç derivateve të shumta nga rrënjët drag- dhe rad-, shfaqen mjaft shpesh edhe ato nga rrënja mil-: Mildrag, Mile, Milec, Millovan, Millobrat, Milloje, Millorad, Miosllav. Emrin Millosh mungon edhe në regjistrin e qytetarëve dalmatë të Jireçekut, ku derivatet me prapashtesën -osh (më i vjetri Përvosh, viti 1170) dhe ato nga rrënja mil- (më i vjetri Mildrag, viti 1283) nuk janë edhe aq të rralla.

Për kufizimin vendor të emrit Millosh, përveç të dhënave nga Ovçe Polje, mund të shërbejë edhe krisobulat e mëvonshme e Dushanit (mesi i shekullit XIV) për manastirin e Krye-engjëjve. Territori i saj shtrihet kryesisht nga Prizreni në juglindje dhe në jug të Shkupit e Tetovës. Në mesin e numrit të konsiderueshëm dhe mbizotërues të emrave serbë, emrin Millosh e hasim shumë rrallë. Ai shfaqet vetëm në Bllacë (afër Suharekës): Millosh Markoviq; pastaj në Pinushinci (afër Rahovecit): Milloshi me djemtë; dhe në Dragoljevci afër Istogut (gjithashtu në Drenicë): Millosh Pribisaliqi. Përndryshe, haset shpesh emri Milesh, krahas derivateve të tjera nga rrënja mil- dhe derivateve me prapashtesën -osh (si Pinosh, Inosh e të tjerë), si dhe me ato në -ush (si mbiemri Tanusheviq). Kjo prapashtesë e fundit shfaqet edhe në emra vendesh (toponime), si p.sh. Dobrushinac dhe Pinushinci.

Popullsia e përzier e Kosovës mesjetare

Sipas pasqyrës së mësipërme, konstatojmë se prej fillimit të shekullit XIII deri në mesin e shekullit XIV, në territorin e mbuluar nga krisobulat e Zhiçës, Hilandarit, Banjskës dhe Deçanit – domethënë në Stari Vllah, në Fushë Kosovë, në Dukagjin dhe Drenicë – kemi kryesisht një popullsi fshatare dhe blegtore etnikisht të përzier. Blegtorët ishin “shqiptarë” dhe “vlleh” të formuar nga kolonistët serbë dhe vendasit e vjetër “shqiptaro–vlleh”.

Nga përqindja shumë më e madhe e emrave të huaj në fillim të kësaj periudhe (Zhiça 151 serbë : 54 të huaj; Hilandari 103 : 46; Banjska 444 : 117), rezulton se popullsia "serbe" gjatë një shekulli është shtuar jo vetëm përmes kolonizimit të ri, por - siç duket - edhe më shumë përmes serbizimit të drejtpërdrejtë dhe asimilimit të vendasve të vjetër të huaj, ashtu siç ka ndodhur në përgjithësi gjatë formësimit të tipit dinarik, të dinarikëve serbë.

Rrjedhimisht, mund të supozojmë se pas kalimit të një shekulli tjetër, domethënë në fund të shekullit XIV, kur në këtë territor do të luheshin ngjarjet më fatkobë për shtetin e vjetër serb dhe popullin serb, popullsia fshatare me prejardhje të ndryshme etnike ishte tashmë aq shumë e njëjtësuar, saqë ajo ndjehej si një popull i vetëm, dhe konkretisht si popull serb, aq sa kjo mund të ishte e mundur si koncept në atë kohë.

Milloshi dhe procesi i serbizimit

Lidhur me emrin Millosh, i cili ilustron këtë proces serbizimi – pasi ai nuk shfaqet as në krisobulën e Zhiçës (rreth vitit 1210), as në atë të Hilandarit (1293–1302), as në të Banjskës (1313–1314), as ndër fshatarët e Hreljës në Ovçe Polje apo në aktet e arkivit të Dubrovnikut; ndërsa në krisobulën e Krye-engjëjve shfaqet rrallë dhe në ato të Deçanit fare rrallë te brezi më i vjetër (i lindur rreth vitit 1270) – duhet supozuar se ky emër është formuar gjatë shekullit XIII, krahas formave që duken më të vjetra si Mile (Manastiri i Mileshevës, i rindërtuar rreth vitit 1230) dhe Millush.

Emri u formua me prapashtesën -osh, e cila në atë kohë ishte shumë produktive jo vetëm në serbisht, por edhe në gjuhët e tjera ballkanike, veçanërisht në gjuhën shqipe te emrat e njerëzve, siç haset mjaft shpesh në rastet Kanjosh dhe Reposh (ky i fundit djali i Gjon Kastriotit, i varrosur në Hilandar).

Dy dokumente në gjuhën latine (të publikuara nga I. Radoniq, 1934) – konfirmimi i paqes së lidhur mes Dubrovnikut dhe Omishit në vitin 1235, e përsëritur në 1245 – tregojnë drejt Dalmacisë si territori ku elementi serb, si pasojë e simbiozës me vendasit e vjetër “dalmatë” shqiptaro-romanë, mundi të formonte për herë të parë emra mashkullorë me prapashtesën -osh. Drejt këtij përfundimi tregojnë edhe emrat përkatës të përmendur nga Jireçeku (“Romanët në qytetet e Dalmacisë”).

Në të dyja aktet, një numër i madh qytetarësh nga Omishi bëjnë betimin për ruajtjen e paqes. Krahas emrave më të paktë fetarë (Petrus, Juan, Jacobus etj.), shfaqen kryesisht emra popullorë serbë. Mes tyre, emrat në -osh hasen mjaft shpesh:

Në aktin e parë: Radosh, Mlladosh, Bellosh dhe – ndërsa derivatet e tjera nga rrënja mil – mungojnë, hasen edhe emrat Milosh (f. 26) dhe Millosh (f. 27).

Në aktin e dytë: Radosh, Bratosh dhe Bellosh, si dhe krahas emrave Milen dhe Milessa, haset edhe Millosh (f. 36).

Fakti që këta emra personalë serbë janë formuar pikërisht në varësi prej vendasve të vjetër dalmatë, vërtetohet nga emrat e njohur “vlleh” dhe të vllehëzuar që ndeshen në të njëjtin regjistër, konkretisht: Në dokumentin e parë: Arcer, Sharban, Desirat; në të dytin: Ceperna, Desirad, Mica (Mika?), Zancul.

Megjithëse në gjuhët sllave prapashtesa -osh është më pak produktive sesa -esh dhe -ush në formimin e emrave të përgjithshëm dhe mbiemrave (shih Mikloshiq, Daniçiq, Beliq), ajo i ka tejkaluar ato me dallim në formimin e emrave vetjakë mashkullorë dhe emrave të vendeve (toponimeve).

Gjuha serbe jo vetëm që ruajti një numër të barabartë të këtyre derivateve (si Bratesh në Ulqin 1242, Bratush dhe Bratosh në krisobullën e Deçanit 1330; Belus dhe Bellosh, po aty; Milesh-Millush-Millosh, gjithashtu edhe Millash, po aty), por këtë numër e ka shtuar ndjeshëm përmes emrave të rinj (si Medosh, Mlladosh, Lallosh e të tjerë). Përveç kësaj, kjo prapashtesë, krahas -ush, ka përfshirë fuqishëm edhe fushën e toponimeve (krahas fshatrave si Pinushinci, Dobrushinac, gjejmë edhe Dobrosh, Serosh, Vermosh, Vetoshevica, të gjitha në zonën e Drinit në Dukagjin).

Kjo prapashtesë nuk ka shërbyer vetëm për asimilimin e emrave të huaj (si Petrosh në Split 1190, apo Dminosha dhe Androsh), por ka shërbyer mjaft shpesh edhe te shqiptarët fqinjë për formimin e emrave vetjakë mashkullorë (shih rastin e përmendur Reposh dhe shumë të tjerë).

Rrjedhimisht, prapashtesa -osh do të ishte një nga ato prapashtesa që te popujt fqinjë shërbeu për formimin e derivateve të reja të fjalëve, e specifikisht për emrat e njerëzve dhe vendeve. Jireçek i përmend këto prapashtesa me shembuj, ashtu si edhe Mikloshiq në veprat e tij mbi elementet sllave në rumanisht dhe shqip.

Për të gjitha këto prapashtesa kalimtare dhe huazuese në fushën e simbiozës shqiptaro-serbo-romane (si ato sllave -nik, -ic(a), -ishte dhe ajo rumune -ul), nuk mund të pohohet se i përkasin vetëm gjuhës së njërit popull (atij ku shfaqen fillimisht). Përkundrazi, duke pasur parasysh zonën e simbiozës që na intereson këtu, ato i përkasin gjuhës së përbashkët ballkanike, e cila shquhet edhe për shumë veçori të tjera unike.

Kështu, prapashtesa -osh, dhe bashkë me të edhe prapashtesa -us, mund të emërtohen si ballkanike. Kjo vlen sidomos duke pasur parasysh përhapjen e tyre të madhe edhe jashtë hapësirës jugore të simbiozës shqiptaro-romano-serbe (Dukagjin dhe Bregdet), pra edhe në hapësirën veriore të simbiozës serbo-shqiptare.

Në simbiozën shqiptaro-serbe, produktiviteti i saj në formimin e emrave vetjakë, veçanërisht në shkëmbimin me prapashtesën -us, është mbështetur dhe përforcuar në gjuhën shqipe edhe për shkak të shkëmbimit të zakonshëm o-u (sipas Mikloshiqit, “Alb. Forschungen” II, 77), si dhe nga zhvillimi i tingullit sh prej s, serbisht: Tomash, Krvash-nga Gervassius; më tej Prijemush në variantin serb të “Aleksandridës”, e cila sigurisht rreth mesit të shekullit XIV u përkthye nga një përpunim roman; shqip: Tanush, ende nga forma romake Tanussius, sipas Jireçekut, Rom. 59, për herë të parë në vitin 1290 në Dibër, gjithashtu në krisobulën e manastirit të Deçanit 1330, f. 34 dhe 44, dhe në atë të mëvonshmen (1336) f. 108, 118, 120.

Pjesa e dytë e tekstit të botuar në gjermanisht në revistën “Revue internationale des études balkaniques” më 1934. 

Vijon në numrin e ardhshëm të Shtojcës për kulturë