1490-vjetori i Betejës së Salonës

Eposi nuk është vetëm një relikte e së kaluarës, por një pjesë aktive e mënyrës se si shqiptarët e kuptojnë veten edhe sot. Prandaj, Beteja e Salonës dhe 1490-vjetori i saj nuk mund të shihen vetëm si një ngjarje e historisë romake apo bizantine, por si një moment që mund të ketë hyrë në kujtesën e popullit dhe të ketë jetuar për shekuj në formën e këngëve për Mujin dhe Omerin

Këngët e Kreshnikëve nuk janë thjesht legjenda, por rrëfime që ruajnë në mënyrë të koduar ngjarje reale nga antikiteti i vonë, sidomos nga periudha e shekullit VI. Një nga këto ngjarje është Beteja e Salonës e vitit 536, një betejë e madhe e luftërave gotike, ku humbi jetën gjenerali ilir Mundi (Mundus) së bashku me të birin e tij Muriqin (Maurikius).

Eposi shqiptar nuk është vetëm një trashëgimi kulturore e së kaluarës dhe as vetëm një objekt studimi për folkloristët. Ai është një fenomen i gjallë që ka ndikuar drejtpërdrejt në mënyrën se si shqiptarët e kanë kuptuar veten, historinë e tyre dhe vendin e tyre në botë. Në këtë kuptim, eposi duhet parë jo vetëm si letërsi, por si një element i rëndësishëm në procesin e etnogjenezës, mbijetesës etnike dhe më vonë në ndërtimin e nacionalizmit modern dhe të vetë shtetit shqiptar dhe atij të Kosovës.

Kur studiojmë eposin shqiptar, veçanërisht Ciklin Mujovian, shohim se ai nuk ka lindur në një vakum. Ai është produkt i një periudhe të gjatë historike, që lidhet me antikitetin e vonë, me rënien e Perandorisë Romake, me migrimet barbare, me krizat klimatike, me murtajat dhe me ndryshimet e mëdha shoqërore që ndodhën në Ballkan në shekujt V dhe VI. Këto ngjarje nuk janë ruajtur në kronika të shkruara nga shqiptarët e asaj kohe, por duket se janë ruajtur në një formë tjetër: në kujtesën kolektive, në mit, në këngë dhe në rrëfim epik.

Prandaj, kur lexojmë këngët e Mujit, Halilit, Omerit apo Gjergj Elez Alisë, ne nuk duhet t’i shohim vetëm si tregime fantastike për trima me fuqi të mbinatyrshme, por si kujtime të transformuara poetikisht për ngjarje reale historike. Në këtë kuptim, eposi mund të lexohet si një lloj arkivi popullor i historisë së hershme të shqiptarëve, ku personazhet epike shpesh kanë paralele me figura historike të antikitetit të vonë, sidomos me gjeneralë dhe udhëheqës ushtarakë të Ilirisë në shërbim të Perandorisë Romake Lindore. Muji bazohet te gjenerali ilir Mundus, komandant i ushtrisë romake në Iliri gjatë shekullit VI, që ra në betejë së bashku me të birin Muriqin, një ngjarje që mund të ketë frymëzuar edhe këngën për vdekjen e Omerit. Halili lidhet me një tjetër gjeneral, Calluc (Calixtus), i cili vdiq në përplasjet me Gepidët. Zuku Bajraktari përfaqëson Belisarin, njërin prej gjeneralëve më të famshëm të Justinianit, ndërsa Basho Jona buron nga gjenerali Joannes, një figurë reale e luftërave gotike.

Kjo nuk do të thotë se eposi është histori në kuptimin klasik të fjalës, por se ai përmban shtresa historike, mitologjike dhe kulturore që së bashku krijojnë një rrëfim për origjinën dhe mbijetesën e një populli. Në këtë rrëfim, një rol të rëndësishëm e luan konflikti: konflikti me të huajin, me pushtuesin, me përbindëshin, me taksat e rënda, me padrejtësinë. Këto konflikte në planin simbolik përfaqësojnë përballjen e një komuniteti të vogël malor me perandori të mëdha, me migrime popujsh dhe me ndryshime të mëdha historike.

Në këtë kontekst unë propozoj përdorimin e konceptit të etnicizmit për ta shpjeguar këtë fenomen. Para se të ekzistonte nacionalizmi modern, para se të ekzistonte ideja e shtetit kombëtar, ka ekzistuar një ndjenjë përkatësie etnike, një vetëdije se “ne” jemi një grup i veçantë nga “ata”. Kjo vetëdije nuk ishte ende nacionalizëm në kuptimin modern, por ishte një formë e hershme e tij, një proto-nacionalizëm, që bazohej në gjuhë, zakone, kujtesë të përbashkët dhe në mite të përbashkëta. Eposi shqiptar ka luajtur një rol të rëndësishëm pikërisht në kultivimin dhe ruajtjen e kësaj vetëdijeje etnike.

Për shekuj me radhë shqiptarët nuk kishin shtet, nuk kishin institucione arsimore në gjuhën e tyre, nuk kishin histori të shkruar në mënyrë të vazhdueshme. Në këto kushte, kënga epike, lahuta dhe rapsodi u bënë institucione kulturore më vete. Ato ruajtën kujtesën historike, normat morale, konceptet e nderit, besës, mikpritjes dhe të drejtësisë. Në këtë mënyrë, eposi nuk ishte vetëm argëtim, por ishte një formë edukimi dhe një mekanizëm i mbijetesës kulturore.

Me lindjen e nacionalizmit modern në shekullin XIX, kjo trashëgimi epike mori një rol të ri. Ajo u bë burim frymëzimi për letërsinë romantike kombëtare dhe për ideologët e kombit. Në rastin shqiptar, vepra si “Lahuta e Malcisë” e Gjergj Fishtës e mori frymën e eposit dhe e shndërroi në një projekt të vetëdijshëm nacionalist, me qëllim ndërtimin e një vetëdijeje kombëtare dhe të një shteti shqiptar. Pra, këtu shohim një kalim nga etnicizmi, si vetëdije e hershme etnike, në nacionalizëm modern, si projekt politik për shtetndërtim.

Ky proces nuk ndodhi vetëm në Shqipëri, por në një formë tjetër po ndodh edhe në Kosovë. Edhe këtu eposi po përdoret si pjesë e identitetit kulturor dhe si mjet për afirmim ndërkombëtar, sidomos përmes përpjekjeve për ta futur Eposin e Kreshnikëve në listën e trashëgimisë jomateriale të UNESCO-s. Kjo nuk është vetëm një çështje kulture, por edhe një çështje politike dhe simbolike, sepse lidhet me njohjen ndërkombëtare, me legjitimitetin dhe me identitetin shtetëror.

Në të njëjtën kohë duhet pranuar se eposi dhe mitet nuk përdoren vetëm nga një palë. Edhe nacionalizmat e tjerë në Ballkan, sidomos ai serb, e kanë përdorur epikën dhe mitin e Kosovës për të ndërtuar narrativat e tyre politike dhe territoriale. Prandaj, eposi është një fushë jo vetëm kulturore, por edhe politike, ku zhvillohen beteja simbolike për histori, identitet dhe territor.

Megjithatë, është e rëndësishme të kuptohet se lidhja mes eposit dhe nacionalizmit nuk është gjithmonë e njëjtë. Në disa raste, si te popujt që kanë ndërtuar shtete ekspansioniste, epika është përdorur për të justifikuar zgjerimin dhe dominimin mbi të tjerët. Në raste të tjera, si te shqiptarët, epika ka pasur më shumë një funksion mbrojtës, për të ruajtur identitetin, gjuhën dhe kujtesën në kushte të mungesës së shtetit dhe të presionit nga jashtë.

Në fund, ajo që mund të themi është se eposi shqiptar ka qenë një nga faktorët që ka ndihmuar kalimin nga një bashkësi etnike pa shtet, në një komb me vetëdije politike dhe me aspiratë për shtet. Ai ka shërbyer si një mit themelues, si një burim kuptimi dhe si një rrëfim i madh për origjinën, vuajtjet dhe qëndresën e shqiptarëve. Në këtë kuptim, eposi nuk është vetëm një relikte e së kaluarës, por një pjesë aktive e mënyrës se si shqiptarët e kuptojnë veten edhe sot.

Prandaj, Betejën e Salonës dhe 1490-vjetorin e saj nuk e shoh vetëm si një ngjarje të historisë romake apo bizantine, por si një moment që mund të ketë hyrë në kujtesën e popullit dhe të ketë jetuar për shekuj në formën e këngëve për Mujin dhe Omerin. Në këtë kuptim, eposi shqiptar nuk është vetëm letërsi, por një arkiv i kujtesës historike, një lidhje e gjallë mes antikitetit të vonë dhe identitetit shqiptar të sotëm.

© KOHA Ditore

Folegjenda: