Momenti i Suezit i Donald Trumpit

Pasojat afatgjata mund të duken si një histori e përmbysur e Suezit: një poshtërim, i ndjekur nga rishqyrtimi i politikave dhe një angazhim i ri për të menduar se si mund të rikthehet hapja ekonomike. Ashtu si Britania dhe Franca pas vitit 1956, dhe si Rusia sot, SHBA nuk do të jetë në gjendje ta zgjidhë krizën që e ka krijuar vetë

Lufta është gjithmonë një bast. Kjo është e vërtetë edhe kur udhëheqësit e quajnë atë diçka tjetër, si “operacion ushtarak special” (emërtim shmangës i presidentit rus Vladimir Putin për pushtimin e plotë të Ukrainës) ose “ekskursion” (term i preferuar i presidentit amerikan Donald Trump për sulmin e tij ndaj Iranit).

Sigurisht, bastet me rrezik të lartë herë pas here japin rezultat. Sulmi amerikan-izraelit ndaj Iranit mund të sjellë ende një ndryshim radikal në politikën e atij vendi, duke lejuar një regjim më tolerant që do ta hapë vendin, do të krijojë një mrekulli ekonomike, do të pastronte minat dhe do ta furnizonte botën me naftë. Nëse kjo të ndodhte, Trump do të dukej brilant, ose të paktën si një bastxhi me rrezik të lartë që ia doli me bastin e madh. 

Megjithatë, ndërsa kjo aventurë vazhdon, kujtimet e bastet e dështuara të së kaluarës do të fillojnë të dallohen, duke ofruar precedentë dëshpërues për krizën aktuale të fuqisë amerikane. Për shembull, mund të përmendet drama e vitit 1914, kur udhëheqësit e sistemeve perandorake në shembje në Rusi dhe Austri menduan se mund të stabilizonin gjërat me një “luftë të shkurtër e fituese” (të paktën e quajtën ashtu siç ishte). Por dy përvoja më të fundit janë edhe më mbresëlënëse dhe më relevante: ato të Britanisë dhe Francës në Egjipt në vitin 1956, dhe gabimi i Putinit në vitin 2022.

E para filloi më 29 tetor 1956, kur Izraeli nisi një sulm në Gadishullin e Sinait për të thyer bllokadën egjiptiane të Ngushticave të Tiranit dhe Gjirit të Aqabasë. Dy ditë më vonë, pa u konsultuar me Shtetet e Bashkuara, Britania dhe Franca u futën në konflikt me “Operacionin Musketeer”, i cili synonte të merrte nën kontroll Kanalin e Suezit, një rrugë kritike ndërkombëtare detare, nga kontrolli egjiptian.

Udhëheqësit britanikë dhe francezë nuk dëshironin gjë tjetër veçse të rrëzonin presidentin egjiptian Gamal Abdel Nasser, duke besuar se SHBA-ja do të vlerësonte logjikën dhe guximin e operacionit. Sipas tyre, suksesi do të rivendoste epërsinë globale të vendeve të tyre. 

Por sulmi dështoi, dhe kanali mbeti i mbyllur për gjashtë muaj. Politikat britanike dhe franceze mbetën thellësisht të polarizuara, dhe udhëheqësit e të dy vendeve u diskredituan. Presidenti amerikan Dwight D. Eisenhower dhe Sekretari i Shtetit John Foster Dulles ishin të zemëruar, jo më pak sepse operacioni i Suezit tërhoqi vëmendjen nga ajo që ata e shihnin si sfidën kryesore globale: imperializmin sovjetik, i cili u shfaq në tërë madhështinë e tij kur tanket pushtuan Hungarinë katër ditë më vonë për të shtypur një lëvizje për reformë demokratike. Në të vërtetë, lëvizja britaniko-franceze e Suezit mund ta ketë bindur udhëheqësin sovjetik Nikita Hrushov të nisë të tijën. 

Pasojat politike të krizës së Suezit përfshinë një panik financiar që i detyroi britanikët të kërkonin ndihmë nga Fondi Monetar Ndërkombëtar, i cili deri atëherë kishte qenë kryesisht i qetë. Në fund të fundit, si Britania ashtu edhe Franca do të duhej të hapnin sistemet e tyre të kursit të këmbimit, të kufizonin kontrollet e tyre valutore dhe të kalonin në konvertueshmëri të llogarisë rrjedhëse, duke hequr kufizimet mbi pagesat tregtare. Me fjalë të tjera, dy vendet e mëdha të Evropës Perëndimore ishin të detyruara të liberalizonin nën syrin vigjilent të një institucioni ndërkombëtar të dominuar nga SHBA-ja.

Precedenti i dytë është pushtimi në shkallë të plotë i Ukrainës nga Rusia. I synuar si një goditje e shpejtë dhe e saktë për të rrëzuar udhëheqjen demokratikisht të zgjedhur të Ukrainës dhe për të instaluar një regjim kukull (ngjashëm me atë që Trump arriti të bënte së fundmi në Venezuelë), paaftësia spektakolare e ushtrisë ruse e ktheu shpejt operacionin special ushtarak në një moçal.
Një nga kërcënimet më të menjëhershme dhe më të gjera ishte furnizimi ushqimor botëror, pasi eksportimi i drithërave dhe plehrave ruse e ukrainase nga portet e Detit të Zi u bë i pamundur. E izoluar dhe nën sanksione të rënda, Rusia pa që kostot u rritën, ndërsa qytetarët e zakonshëm u përballën me inflacion të lartë dhe vështirësi ekonomike. Mbetet për t’u parë se si Rusia do të dalë nga kjo rrëmujë ekonomike, politike dhe humanitare.

Gabimi britaniko-francez në Suez ishte të paktën i shkurtër; ai i poshtëroi të dy vendet dhe shkatërroi ambiciet e tyre ndërkombëtare. Operacioni i Putinit, përkundrazi, ka zgjatur me vite. Nëse numri i madh i viktimave – 1.2 milionë, me ndoshta gjysmë milioni të vdekur – do ta detyrojë Rusinë të heqë dorë nga pretendimet e saj perandorake, mbetet e pamundur të parashikohet. Shumë rusë do ta shohin dështimin për ta nënshtruar Ukrainën si tradhti ndaj të vrarëve.

Në çdo rast, SHBA po fillon të përballet me vështirësinë e vet në Lindjen e Mesme. Pikërisht një vit para këtij sulmi të fundit ndaj Iranit, Trump zhvilloi një takim shumë të ekspozuar në Zyrën Ovale me nënpresidentin JD Vance, ku ata i bënë presion Presidentit ukrainas Volodymyr Zelensky.

Zelensky u përgjigj duke u thënë se “gjatë luftës, të gjithë kanë probleme, edhe ju. Por ju keni një oqean të bukur dhe nuk e ndieni tani, por do ta ndieni në të ardhmen”. Trump pastaj ngriti zërin: “Ju nuk jeni në pozitë të na tregoni çfarë do të ndiejmë. Ne do të ndihemi shumë mirë dhe shumë të fortë. Ju tani nuk jeni në një pozitë të mirë. E keni lejuar veten të jeni në një pozitë shumë të keqe. Nuk i keni letrat në dorë tani”.

Sa shumë mund të ndryshojë një vit. Oqeani nuk po e mbron Trumpin nga rritja e çmimeve dhe pakënaqësia në rritje e publikut ndaj administratës së tij. Ka shumë pikëpyetje për rrugën drejt luftës dhe nëse ka pasur ndonjë plan për mbylljen e Ngushticës së Hormuzit nga Irani. Gjithnjë e më shumë duket se SHBA mund të mos i ketë “letrat” për ta arritur faktin e kryer që Trump kishte shpresuar.

Pasojat afatgjata mund të duken si një histori e përmbysur e Suezit: një poshtërim, i ndjekur nga rishqyrtimi i politikave dhe një angazhim i ri për të menduar se si mund të rikthehet hapja ekonomike. Ashtu si Britania dhe Franca pas vitit 1956, dhe si Rusia sot, SHBA nuk do të jetë në gjendje ta zgjidhë krizën që e ka krijuar vetë.

(Harold James, profesor i Historisë dhe Çështjeve Ndërkombëtare në Universitetin e Princetonit, është autori, së fundmi, i Shtatë Rënieve: Krizat Ekonomike që Formësuan Globalizimin (Yale University Press, 2023. Ky vështrim është shkruar ekskluzivisht për rrjetin botëror të gazetarisë “Project Syndicate”, pjesë e të cilit është edhe “Koha Ditore”).