Një dekadë pas shembjeve, “masa emergjente” në Kalanë e Novobërdës

Duke lënë pas një kronikë dështimesh me restaurimin shpërfytyrues që çoi dëm një milion euro e prej të cilit u kontrabanduan artefakte për në Serbi, shteti do të bëjë ato që i quan masa emergjente e që ngjajnë një dekadë pas krejt këtij kapitulli. E, ajo çfarë do të bëjë në Kalanë e Novobërdës është vendosja e tabelave informuese se aseti paraqet rrezik, thurja e hapësirës për të mos i lënë vizitorët të kalojnë dhe arnimi me struktura hekuri i mureve të çara

Është dashur të kalojnë dhjetë vjet prej se restaurimi mbi një milion eurosh shkoi huq e Kalaja e Novobërdës mbeti e mbyllur për vizitorë, që Ministria e Kulturës të ketë një angazhim konkret në terren. 

Tash, institucioni më i lartë kulturor në vend, do të bëjë disa ndërhyrje krejt periferike. Do të vendosë tabela informuese se aseti paraqet rrezik, do të thurë pak hapësirë për të mos i lënë vizitorët të kalojnë dhe do të arnojë me struktura hekuri muret e çara. Këtë do ta bëjë me 26 mijë e 980 euro. 
Historia e këtij aseti të trashëgimisë kulturore është kronikë dështimesh. 

Më 2015 kompania “KOTO” e Beogradit, e përzgjedhur nga UNESCO-ja, kishte nisur punimet për restaurimin e Kalasë së Novobërdës. Projekti qe financuar me një milion euro nga BE-ja, kurse zbatimi dhe mbikëqyrja janë bërë nga UNESCO-ja. Puna rezultoi me shumë defekte, të cilat ende nuk janë riparuar. Fasada e gurtë qëndron e shembur nga të gjitha anët. 

Në anën tjetër, siç ka raportuar KOHA, në marsin e vitit 2022 e më pas këtë e ka vërtetuar edhe Inspektorati i Trashëgimisë Kulturore, nga kjo Kala jashtëligjshëm është bartur material arkeologjik për në Serbi.

Tash nëpërmjet një kontrate për masa emergjente në Kalanë e Prizrenit dhe atë të Novobërdës synohet një ndërhyrje e vogël. Do të vendosen tri tabela informuese, do të pastrohen hapësira e brendshme dhe e jashtme, do të vendosen barriera penguese dhe rrjeta hekuri për parandalimin e rënies së mëtejme të gurëve. Këtë do ta bëjë kompania “Alping” e angazhuar me tender për Kalanë e Prizrenit dhe atë të Novobërdës. 

Si zakonisht Ministria e Kulturës nuk është përgjigjur në pyetjet e bëra për këtë aset. Për një muaj Ministria s’ka ofruar sqarime në lidhje me pyetjet se përse në Kalanë e Novobërdës do të bëhen vetëm disa ndërhyrje krejt periferike, ku qëndron çështja e një ndërhyrjeje të plotë për ta rihapur për vizitorë dhe cili është raporti aktual me Zyrën e UNESCO-s në Sarajevë, përgjegjëse për ndërhyrjen e fundit në Kala dhe a ka zotime për ndërhyrje nga ana e tyre. Pos kësaj Ministria ka centralizuar edhe komunikimin publik të institucioneve vartëse duke i shndërruar në kolektive punonjësish që s’i dalin zot punëve të veta profesionale pavarësisht gradave shkencore që kanë. 

Instituti Arkeologjik i Kosovës po ashtu nuk është përgjigjur në pyetje, siç ndodh vazhdimisht prej se arkeologia Zana Rama ka marrë pozitën e ushtrueses së detyrës së drejtorit të IAK-ut. Madje Ministria bashkë me IAK-un edhe marrin masa disiplinore ndaj arkeologëve duke konstatuar se ata kanë bërë deklarime publike pa lejen e hierarkisë. 

Ish-drejtori i Institutit Arkeologjik të Kosovës, Enver Rexha, ka thënë se problemi i Novobërdës është politik. 

“Më 2021 kanë qenë të gjitha palët dhe i kanë dhënë lejen për masa rehabilituese kompanisë ‘KOTO’ në mënyrë që të kalohet dimri. Është prezantuar projekti për restaurim dhe për këtë ka pasur leje me pëlqim të institucioneve tona. Më pas në verën e vitit 2022 iu ndalua puna asaj kompanie e cila ishte detyruar nga UNESCO-ja që të bëjë rehabilitimin. Por politikisht është ndalur nga Ministria e Kulturës dhe ka mbetur Kalaja ashtu siç është”, ka thënë ai. Sipas Rexhës, kjo gjendje në Kala është përgjithësi e Ministrisë.

“Prej asaj kohe unë e kam këshilluar ish-ministrin që me raporte të kota të mos na ngatërrojë me UNESCO-n dhe BE-në. Por nuk kanë dëgjuar. Asokohe ish-ministri pati thënë se do ta rregullojmë vetë. Tashmë lokaliteti ka mbetur pa mëshirë”, ka thënë ai. 

Vjet Ministria e Kulturës kishte lidhur kontrata për projekt të ri për konservimin, prezantimin e menaxhimin e këtij monumenti. Për këtë Ministria e Kulturës kishte përzgjedhur një kompani vendore dhe një fondacion italian. Ishte përcaktuar se  “Alb – Architect” dhe “Fondazione Santagata per l’Economia della Cultura” do t’i kryenin këto punë për 212 mijë euro. “Shërbime për zhvillimin e procesit teknik për Planin e Konservimit dhe Menaxhimit të Kalasë së Artanës – Novobërdës dhe hapësirë rrethuese në Artanë – Novobërdë”, është titulli i kontratës. 

As vjet Ministria e Kulturës nuk i është përgjigjur KOHËS për hapat e ndërmarrë në raport me asetin e as në raport me UNESCO-n dhe kompaninë serbe që kishte kryer punimet. 

Ndërkohë pas raportimit të KOHËS në ditën e 28-të të marsit 2022, se revista “Journal of Archaeological Science” ka publikuar studimin “Mummified animal skin with tar content from the castle of the late medieval town of Novo Brdo (Central Balkans)” të pesë autorëve nga Serbia, ku shpërfaqeshin rezultate të artefakteve të Novobërdës, të marra gjatë viteve 2015 dhe 2016, MKRS-ja kishte kërkuar nga Inspektorati i Trashëgimisë Kulturore që ta trajtojë këtë çështje. Raporti kishte nxjerrë në pah se materiali arkeologjik është kontrabanduar. Më pas ky raport ishte plotësuar edhe me të dhëna të tjera duke bërë që shteti të ketë një bazë për të nisur procedura të tjera.

Në vitin 2022, sikurse në qershor dhe në tetor, ish-ministri i Kulturës, Hajrulla Çeku, kishte thënë se duhet formuar një ekip për të konstatuar dëmet mbi të cilat mund të nisin procedurat e padisë ose të kërkimit të dëmshpërblimit.

“Duhet të pasojmë me veprime konkrete: sanimi i dëmeve dhe narrativa jonë për Novobërdën. Novobërda është lokalitet antik dhe ka shumë shtresa. Ata (studiuesit serbë v.j.) e kanë mbajtur fokusin vetëm te mesjeta”, kishte thënë ai.

Në fund të prillit të 2022-tës, një raport prej 16 faqesh i Inspektoratit të Trashëgimisë Kulturore konstatonte se në Kalanë e Novobërdës, pos trafikimit të materialit arkeologjik, ishin bërë edhe punime joprofesionale, gjë që kanë rezultuar me shembje të fasadës së gurtë. Konstatohej se studimet e bëra nga studiuesit serbë tentonin ta paraqisnin lokalitetin veç si qytet mesjetar serb. Aty jepen edhe rekomandime se si duhet të veprojë MKRS-ja. Ndër to i rekomandohej ta iniciojë procedurën penale në organet e ndjekjes.

“Meqenëse përmbushen elementet e veprave penale, MKRS-ja duhet ta iniciojë procedurën penale në organet e ndjekjes ndaj përgjegjësve të dëmeve të shkaktuara gjatë punimeve dhe gërmimeve arkeologjike”, shkruhej në raport. Po aty, te pjesa e rekomandimeve shkruhej se “pas evidentimit të hollësishëm të dëmeve, përfshirë edhe të gjetjeve arkeologjike të nxjerra jashtë vendit, përmes UNESCO-s të kërkohet kthimi i tyre në vendin e origjinës”.

Inspektorati i Trashëgimisë Kulturore në raport kishte shkruar se institucionet e Serbisë, Instituti Arkeologjik i Serbisë, Muzeu Kombëtar në Beograd, Fakulteti i Teknologjisë në Beograd dhe Universiteti i Novi Sadit kanë bërë analizën e një mostre arkeologjike të periudhës së mesjetës së vonë, lëkurë e mumifikuar e kafshëve me përmbajtje katrani.

“Kjo mostër arkeologjike nga vendi i origjinës është nxjerrë dhe bartur jashtë vendit në mënyrë ilegale nga lokaliteti arkeologjik shumështresor, pa dijeninë dhe lejen e institucioneve kompetente të Republikës së Kosovës”, shkruhej në raport. 

Pos studimeve të publikuara në Serbi, shteti serb ka financuar edhe të tjera që synim e kishin audiencën më të gjerë.

Nemanja Markoviq, punonjës i Institutit Arkeologjik në Beograd, bashkë me kolegen Vesna Bikiq, punonjëse e Muzeut Kombëtar në Beograd, Zheljka Temerinski e dy ligjërueset në Universitetin e Novi Sadit, Snezhana Vuçetiq e Jonjaua Ranogajec, janë autorë të punimit që ishte financuar nga Ministria e Arsimit dhe ajo e Kulturës në Serbi.

Revista “Journal of Archaeological Science” kishte publikuar studimin “Mummified animal skin with tar content from the castle of the late medieval town of Novo Brdo (Central Balkans)”, që nxirrte në pah edhe trafikimin e artefakteve.

Pas insistimit të KOHËS, në emër të kompanisë “KOTO”, zyrtari ligjor, Darko Gligorijeviq, kishte thënë se UNESCO-ja ka qenë zbatuese e procedurës së prokurimit dhe se në përputhje me rolin e saj ka marrë të gjitha lejet e nevojshme për punime konservuese dhe restauruese. Kishte treguar se në disa raste shumë gjetje arkeologjike i janë dorëzuar Institutit Arkeologjik të Kosovës.

Sipas Gligorijeviqit, i cili Kosovës i referohej me fusnotë, në dy raste “kompania ka dorëzuar në Institutin Arkeologjik të Kosovës disa gjetje të luajtshme të gjetura gjatë punimeve arkeologjike në projektin në fjalë”.

Por “KOTO” prapë nuk kishte pasur përgjigje në pyetjet direkte se me çfarë leje janë dërguar artefaktet në Beograd dhe po ashtu me çfarë leje bëhet studimi i tyre. Kurse Zyra Rajonale e UNESCO-s në Sarajevë, që ka udhëhequr krejt procesin e konservimit dhe restaurimit të Kalasë, nuk kishte  kthyer përgjigje asnjëherë.