Arkeologët hapin “Portat e vdekjes” në Kroaci

Qyteti antik Salon afër Splitit ka nxjerrë në pah dëshmi të reja për mënyrën se si lëvizte publiku dhe si ishte organizuar hapësira gjatë zhvillimit të spektakleve publike rreth dy mijë vjet më parë. Në amfiteatër është rihapur kalimi nëntokësor i njohur si “Porta e vdekjes”, përmes të cilit në kohën romake nga arena nxirreshin gladiatorët e plagosur dhe të vrarë. Amfiteatri në Salona, i vendosur në pjesën veriperëndimore të qytetit antik, ka shumë të ngjarë të jetë përfunduar plotësisht në gjysmën e dytë të shekullit II të erës sonë, me mbështetjen financiare të një donatori të pasur

Gjatë punimeve të fundit konservuese në amfiteatrin e qytetit antik Salon, pesë kilometra larg Splitit në Kroaci, është rihapur kalimi nëntokësor i njohur si “Porta e vdekjes”, përmes të cilit në kohën romake nga arena nxirreshin gladiatorët e plagosur dhe të vrarë.

Vitin e kaluar vazhduan punimet për rregullimin dhe pastrimin e pjesës veriore të shkallëve të amfiteatrit në Salona. Me këtë rast u hap dhe u dokumentua një pjesë e shtresës antike, që për dekada kishte qenë e mbuluar nën shtresa dheu. Ky zbulim jep të dhëna të çmuara për mënyrën se si lëvizte publiku dhe si ishte organizuar hapësira gjatë zhvillimit të spektakleve publike rreth dy mijë vjet më parë.

Në hyrjen perëndimore të arenës, e njohur si porta pompae, u hoqën shtresat e dheut dhe gurëve të shpërndarë. Poshtë tyre u gjetën kapëse origjinale prej hekuri që për afro 2000 vjet lidhin blloqet e gurit dhe ende kryejnë funksionin e tyre konstruktiv. Ruajtja e tyre dëshmon për saktësinë dhe qëndrueshmërinë e teknikës romake të ndërtimit.

U hap gjithashtu një korridor nëntokësor rreth 90 metra i gjatë që shtrihet në jug të kalimit Porta Libitinae, së ashtuquajturës “Porta e vdekjes”. Ky ishte korridori përmes të cilit nga arena nxirreshin gladiatorët e plagosur dhe të vrarë, si dhe kafshët që merrnin pjesë në dyluftime. Emri vjen nga perëndesha romake e riteve funerale Libitina, gjë që i jep këtij vendi një dimension të fortë simbolik.

Sfidat e ruajtjes dhe mbrojtja e lokalitetit

Punimet në korridorin nëntokësor treguan edhe anën tjetër të ruajtjes së trashëgimisë kulturore. Hapësira ishte mbushur me mbeturina ndërtimi dhe sende të hedhura nga individë të papërgjegjshëm. I gjithë materiali u hoq me kujdes, ndërsa blloqet e gurit të ndara do të ripërdoren në ndërhyrjet e ardhshme konservuese. Në Salon asnjë element nuk është “vetëm një gur”, por pjesë e një sistemi të ndërlikuar arkitekturor dhe historik, thuhet në faqen e Muzeut Arkeologjik në Split.

Është përgatitur gjithashtu një gërmim për vendosjen e një laure që do të rregullojë hyrjen e paautorizuar dhe do të zvogëlojë rrezikun e vandalizmit. Masa të tilla infrastrukturore janë thelbësore për mbrojtjen afatgjatë të një prej lokaliteteve arkeologjike më të rëndësishme në Kroaci.
Në plan është vazhdimi i konservimit të pjesës veriore të shkallëve, si dhe i kërkimeve arkeologjike. Gjatë punimeve aktuale janë gjetur edhe objekte tërheqëse të lëvizshme që aktualisht janë në proces të analizës profesionale dhe do t’i prezantohen publikut pas përfundimit të studimeve.

Qëllimet e aktiviteteve të ardhshme janë të përcaktuara qartë dhe përfshijnë mbrojtjen afatgjatë të amfiteatrit, prezantimin modern dhe dinjitoz për publikun, si dhe përdorimin e hapësirës për ngjarje kulturore të planifikuara me kujdes, duke respektuar rreptësisht vlerën e tij historike.

“Është e rëndësishme të theksohet se amfiteatri në Salona, edhe pse i hapur për vizitorët, nuk është park publik, por një lokalitet arkeologjik me rëndësi të jashtëzakonshme. Ruajtja e tij varet jo vetëm nga shërbimet profesionale, por edhe nga sjellja e përgjegjshme e të gjithë atyre që e vizitojnë”, shkruhet në një deklaratë nga muzeu.

Amfiteatri i shekullit II

Amfiteatri në Salona, i vendosur në pjesën veriperëndimore të qytetit antik, ka shumë të ngjarë të jetë përfunduar plotësisht në gjysmën e dytë të shekullit II të erës sonë, me mbështetjen financiare të një donatori të pasur. Për këtë dëshmon një mbishkrim i ruajtur pjesërisht. Në kohën e perandorit Mark Aureli, në vitin 170, ai u përfshi në sistemin fortifikues të pjesës perëndimore të qytetit dhe funksiononte edhe si bastion në kuadër të mureve të qytetit.

Ndërtesa ka formë elipsoidale, me përmasa rreth 125 me 102 metra, ndërsa arena rreth 63 me 43 metra. Amfiteatri kishte kapacitet për 17 mijë deri në 18 mijë vizitorë.

Luftëtarët hynin në arenë përmes hyrjeve kryesore (porta pompae) në anën lindore dhe perëndimore, ndërsa një hapje qendrore çonte drejt korridorit nëntokësor (Porta Libitinae). Pranë arenës ndodheshin edhe hapësira për kafshët (carceres), ndërsa brenda strukturave të pjesës jugore të shkallëve kishte dy dhoma me kupolë të lidhura me kultin e perëndeshës Nemeza.

Gjatë përndjekjes së të krishterëve në vitin 304, sipas traditës, në arenë u vranë prifti Asterije dhe katër ushtarë. Në fillim të shekullit V u ndaluan luftimet e gladiatorëve, ndërsa luftimet me kafshë të egra vazhduan deri në mesin e shekullit VI. Në shekullin VI hapësira e dikurshme e shenjtërores së Nemezës u shndërrua në një oratorium të krishterë.

Pas rënies së Salonas në shekullin VII, amfiteatri u çmontua gradualisht dhe u përdor si gurore. Gjatë Mesjetës dhe kohës së re, guri i tij u përdor për ndërtimin e objekteve përreth, ndërsa në shekullin XVII u shkatërrua edhe më tej për arsye strategjike.