Milloshi, prej Dukagjinit deri te “heroi i Kosovës”

Është krejt e mundur që si pasojë e popullaritetit të tij, edhe emri i Millosh Vojinovit të bëhej edhe më popullor, edhe më i përhapur në popull në Dukagjin, që pjesërisht i përkiste zotërimeve të babait të tij, Vojinit, dhe zotërimeve të tij personale. Nëse ai ka lindur mbase në fund të shekullit XIII, koha e popullaritetit të tij në dekadën e dytë të shekullit XIV do të përkonte njëkohësisht me kohën e atij përdorimi të gjerë të emrit Millosh. Mirëpo, një nga bashkëvendësit e tij të mëvonshëm, të cilit mbase ia detyron emrin, e dëboi atë deri në njëfarë mase nga kronika e këngëve popullore përmes popullaritetit të vet, të cilin e fitoi përmes një bëme më të madhe heroike dhe vdekjes heroike në Kosovë më 1389

Transkriptimi i emrave

Noterët latinë në zonat bregdetare, emrat e pastër serbë i kanë transkriptuar rrallë me -us (Dragus si për Drago ashtu edhe për Dragush) ose me -usus (Garduso për Gërdush ose Gërdosh) ose me -osus (Prvosus për Prvosh), por zakonisht me -us(s)ius (Bellussius për Bellu ose Bello) dhe, duke iu përmbajtur edhe më fort shqiptimit serb, me prapashtesën -os(s)ius (Urossius për Urosh, Gerdossius për Gërdosh, Pervossius për Prvosh e të tjerë; të gjithë shembujt sipas Jireçek.

Emrat e personave të cituar janë formuar a) prej një foljeje: Glkosh(?); b) prej emrave të përgjithshëm: Medosh, ndoshta edhe Urosh (turqisht: ur-prijës, zotëri); c) prej emrave të përveçëm ekzistues, zakonisht përmes emrave përkëdhelës, e konkretisht: nga gjuha serbokroate, p.sh.: Vikosh, Bogosh (Bogoje), Bratosh (Bratoje), Njegosh (Njegoje), Vidosh (Vidoje), Millosh (Mirosllav), Branosh (Branisllav), Ninosh (Ninosllav); këtu duhen shtuar nga “Osnove” e Daniçiqit (f. 360): Cvetllosh (Cvetko) dhe Petosh (Petoje); më shpesh nga emrat e huaj: Androsh, Petrosh, Dinosh dhe, sipas Elezoviqit (“Fjalori i dialektit të Kosovës dhe Metohisë”), Janesh (fundi i shek. XVIII); gjithashtu nga emra të huaj jashtë-kalendarikë: Llallo (Lale), Lajosh(?) dhe, i shfaqur më vonë, Jagosh; sipas Elezoviqit (po aty) nga Vushtrria e sotme: Matosh dhe Mitosh (dy vëllezër nga Toplica, Drenica); d) megjithatë, në shumicën dërrmuese të rasteve, nga mbiemrat përshkrues, në formën e mbiemrave të thjeshtë të emërzuar: Bellash, Gradosh, Pinosh, Mlladosh, Radosh (nga rad – i gëzuar/i gatshëm), Dragosh, Millosh, Vitosh, Rutosh, më tej edhe Prvosh dhe Inosh.

Emrave të personave u bashkëngjiten edhe: e) emrat e vendeve (toponimet), me përjashtim të emrave të gjinisë femërore më të vjetër, p.sh.: V(ë)rmosh (sot Vrmesha – lumë që buron në Kom) dhe Serosh; nga ata të regjistruar më vonë te Vuku (Fjalori), Elezoviqi (Fjalori) dhe Daniciqi (Osnove): Bellosh, Budosh, Vinosh (male në Mal të Zi dhe në bregdet), Malosh (kështjellë në këngët popullore), Tvrdosh (manastir), Divosh (fshat në Srem), Mukosh (mal në Serbinë e Jugut) e të tjerë.

Gjelosh si emër njeriu, Balosh si emër për kuajt dhe qetë

Sa u përket dy grupeve kryesore të emrave të përveçëm nën c) dhe d), tek të cilët mund të reduktohen edhe shembujt e rrallë nga a) dhe b), shohim se prapashtesa -osh nuk u jep derivateve asnjë kuptim tjetër, kështu që funksioni i saj në grupin c) pothuajse bie në nivelin e një grimce të zakonshme, ose, në grupin d), thjesht u jep rrënjëve mbiemërore formë emërore.

A mund të shërbenin këto, të marra më vete dhe pa marrë parasysh kohën e krijimit të tyre, si model për formimin e emrave të përveçëm të serbishtes me -osh? Një shpjegim i tillë do të ishte i pranueshëm nëse do të bëhej fjalë për një prapashtesë vetëm serbe ose përgjithësisht sllave. Por, ajo përdoret në masë të gjerë edhe në gjuhët e popujve me të cilët jugosllavët jetojnë në simbiozë që herët, veçanërisht te hungarezët dhe rumunët në veri, si dhe te shqiptarët dhe aromunët (vllahët) në Ballkan.

A guxojmë që për shpjegimin e formimit të emrave të vendeve dhe personave serbë me -osh të grupit Millosh, të kufizohemi vetëm në ndikimin hungarez, duke pasur parasysh faktin se pjesët veriore dhe veçanërisht ato perëndimore të popullit serb kanë qenë qëmoti në marrëdhënie të ngushta me hungarezët? Megjithatë, duke pasur parasysh terrenin ku prapashtesa -osh rezulton më produktive në formimin e toponimeve dhe veçanërisht emrave të njerëzve të grupit Millosh – në rajonin e gjerë të Dukagjinit, i cili është mjaft larg nga rajoni i Drinës veriore dhe të mesme (ku ndikimi hungarez do të ishte i kuptueshëm për shkak të përkatësisë së gjatë administrative ndaj Hungarisë) – kjo nuk është e mundur.

Pavarësisht nga ky shqyrtim, mbetet të hulumtohet në gjuhët më të afërta ballkanike nëse dhe sa ndonjëra prej tyre ka ndikuar në gjuhën serbe në këtë drejtim. Veçanërisht në bazë të rezultateve kërkimore të J. G. Hahnit (Alb. Studien I, - Wiener Denkschriften 1853) dhe G. Meyerit (Alb. Stud. I-VII, Wiener Sitzungsberichte; po ai: Kurzgef. alb. Gramm., Leipzig 1888, dhe Etymol. Wörterbuch der alb. Sprache, Strassburg 1891), rezulton se formanti -osh në gjuhën e shqiptarëve, me të cilët populli serb në territorin e Dukagjinit bashkëjeton qëmoti (kjo simbiozë është dokumentuar që në shekujt XIII-XIV; krh. edhe Jireçek, “Die Romanen” f. 41-42), është ende shumë produktiv, veçanërisht i shpeshtë tek emrat e ngjyrave, siç vë në dukje G. Meyeri (Et. Wörterb. në pjesën balosh, dhe më parë Alb. Stud. I, 294).

Nga fjalët e përmendura aty, Gjelosh përdoret si emër njeriu, ndërsa Balosh si emër për kuajt dhe qetë që e kanë ballin e bardhë, ose më saktë, një njollë të bardhë në ballë. Për serbishten e Kosovës dhe Dukagjinit, këtë e konfirmon edhe Elezoviqi (fjalori i tij) nën baljosh-baljast vo (ka me njollë në ballë); përveç kësaj edhe në kuptimin figurativ. Sipas rrënjëve shqipe bal- dhe balosh-, që rrjedhin nga serbishtja bel- (i bardhë), në dialektin e Kosovës dhe Dukagjinit janë formuar sërish mbiemrat baljast dhe baljos-ast.

Së fundi, në gjuhën shqipe ekzistojnë jo vetëm emra shpotitës dhe tallës, por edhe emra të vërtetë personash të dëshmuar që nga kohët e vjetra me prapashtesat -osh ose -ush, si Reposh (Repossius, i shpeshtë te përfaqësuesit e dinastisë së Kastriotëve), ose Tanush (Tanussius). Për këtë, ndër emrat e përveçëm në krisobulat e Dukagjini gjejmë edhe emra serbë, rrënja e të cilëve nuk mund të përcaktohet me siguri, si për shembull Lalosh, Lagosh, Kanjosh (nga Canisius ose në lidhje me kanjushë “lejlek”, sipas G. Meyerit), pastaj edhe Mirosh, për të cilin – përveç interpretimit të dhënë tashmë si hipokoristik i shkurtuar i emrit Mirosllav – imponohet edhe një interpretim i dytë në lidhje me mbiemrin shqip mirë (serbisht milo), sipas të cilit Mirosh mund të ishte korrespodenca shqipe e emrit serb Millosh.

Millosh – emri i pëlqyer në fillim të shekullit XIV

Pjesa e përbashkët (shqiptare dhe serbe) në formimin e emrave të përveçëm me -osh në territorin e Dukagjinit në Mesjetë është tashmë jashtë dyshimit, për shkak të funksionit të dyfishtë krejtësisht të njëjtë të kësaj prapashtese në të dyja gjuhët: a) emërzimi i mbiemrave: balos, verbos - junos, zeljosh etj., b) zhvillimi i emrave të tillë mbiemërorë në emra tallës, thirrës dhe emra të vërtetë personash: Millosh – Mirosh etj. Ky bashkim do të binte edhe më shumë në sy nëse do të përfshinim edhe formimet me -esh dhe veçanërisht ato me -as.

Nga rrënja mil-, e cila krahas rrënjëve më të vjetra rad- dhe drag- vjen duke u rritur gjithnjë e më shumë në shekullin XIII, e formuar me ndihmën e prapashtesës ballkanike -osh, emri Millosh u bë menjëherë shumë i pëlqyer në familjet fshatare serbe, aq sa në fillim të shekullit XIV ai ua kaloi të gjitha formimeve të tjera me të njëjtën prapashtesë për nga shpeshtësia. Në krisobulën e parë të Deçanit, pas emrit Millosh (177 herë), më të shpeshtë janë edhe emrat Dragosh (56), Pinosh dhe Radosh (nga 13), Bratosh (12), krahas Bratush (4), Prvosh (10), Njegosh (5) krahas Njegush, Bellosh (4), krahas Bellush, Medosh dhe Bogosh (nga 3), Gikosh dhe Vidosh (nga 2), Mlladosh, Mirosh, Llagosh, Llalosh, Ninosh, gjithashtu Petrosh, Androsh. Po ashtu, emri Millosh tejkalon pothuajse të gjitha derivatet e tjera nga rrënja mil-, për të cilat krisobulat e Zhicës dhe Hilandarit nga shekulli XIII nuk japin asnjë shembull: p.sh. Millovan (61), Millko (39), Millesh(a) (27), Milosllav dhe Millota (22), Milloje (20), Millac (18), Millsha (10), Millman dhe Millten (9), Millan (7), Milladin dhe Millen (6), Miljak dhe Milcin (5), Millash (3), Millak dhe Millutin (2), Millush, Miljan, Milleta, Millenko, Milltosh, Millkun, Millkus, Millcuj.

Midis këtyre emrave fshatarë, përzihen vetëm rrallë – në kundërshtim me zakonin e sotëm – emrat e njohur “sundimtarë” që mbanin sundimtarët serbë; prej tyre shfaqen ende më shpesh emrat krejtësisht popullorë si Radosllav dhe Vlladisllav, pastaj Dragutin dhe Millutin, mandej emra me origjinë të huaj si Urosh dhe gjithashtu Stevan (në krisobulën e Banjskës 6 herë), por vetëm një herë të vetme emri i murgut Sava (Deç. f. 47) dhe emri Dushan (po aty f. 37 në brezin e tretë, gjithashtu në formën Dushull f. 52). Nga këta emra fshatarë, të cilët si p.sh. Millman, Millkun, Millkus, Millçuj, janë formuar dukshëm me prapashtesa të huaja, bie në sy veçanërisht për nga shpeshtësia edhe emri me formim të përzier Millosh.

Ky emër shfaqet megjithatë shpejt, ndonëse fillimisht rrallë, si emër “sundimtarësh”, sepse pikërisht në kohën e krisobulave të Deçanit e takojmë atë në emrat e dëshmitarëve princërorë, si p.sh. në vitet 1332–1333 në krisobulën e banit boshnjak Stevan: Millosh Vukasiq ose Vuokasiq (Mon. Serb. LXXXV dhe LXXXIX) krahas Dinos dhe Branos, pastaj përsëri në vitin 1333 në krisobulën e Stonit të Dushanit: Millosh Vojniq (po aty LXXXVII). Kujtimi për Millosh Vojniqin e Dushanit ruhet edhe në traditën gojore popullore, në këngën “Oklada” (Nr. 123) të botuar nga S. Millutinoviqi (Pjevanija f. 192), një variant më i vjetër i këngës së Vukut “Milosh u Lalinima”, përkatësisht në personazhin më të njohur Millosh Vojinoviqin nga kënga e Vukut “Martesa e car Stjepanit”. Ky mbiemër më i gjatë është zhvilluar mbase nga forma e plotë Vojiniq, domethënë djali i Vojinit (kunatit të Dushanit). Këtë Millosh Vojinoviqin, tradita gojore popullore – e cila në themel jep një karakteristikë goditëse të heronjve të vërtetë (Vukashini – dhelpërak, Marku – fisnik, një kalorës dhe bohem, Llazari – i devotshëm, hero i krishterë, Vuku – i pasinqertë, Uroshi – një njeri i dobët etj.) – e paraqet si një bujar gjysmë-fshatar, i cili merret me ekonominë e tij, si një “bari”, të cilit nuk i vjen rëndë që edhe pa gunën e bariut të shndërrohet në një “bullgar të zi”. Këtë Millosh, kronika gojore e vargëzuar, siç u përmend, e vë në kundërshtim me aristokracinë e lartë oborrtare të Dushanit. Po ashtu, Millosh Vojniqi historik në krisobulën mbretërore ka titullin më të ulët dhe shfaqet në fund; para tij vijnë arkëtari Baldovin, vojvoda Gradisllavi, zhupani Vratko, “knezi” Grgur (M. S. 104).

Emri më i përhapur në Dukagjin

Nga monumentet historike na është i njohur edhe një Millosh tjetër, ndonëse jo përfaqësues i aristokracisë së lartë, por një bujar i vogël, “kryepari” i Uroshit, i cili në vitin 1367 u dërgua në Dubrovnik për të marrë tributin e Shën Dhimitrit. Ky është Millosh Povika, i cili mbase kishte lidhje farefisnie me familjen vendase të qytetarëve dhe tregtarëve Dizhiçiq (Longo), mbase edhe me familjen Povika (K. Jireçek, Spomenik XI).

Millosh Voj(i)niq-Vojinoviqi i përmendur, nipi i Dushanit (djali i motrës), për të cilin na njoftojnë edhe dy këngët e përmendura popullore dhe i cili mbase është identik me Millosh Vojinovin (Milutinoviq, “Pjevanija” Nr. 120), duhet të ketë qenë shumë i pëlqyer te këngëtarët në kohën e tij – krijuesit e poezisë popullore feudale të asaj kohe. Është krejt e mundur që si pasojë e popullaritetit të tij, edhe emri i tij të bëhej edhe më popullor, edhe më i përhapur në popull në Dukagjin, që pjesërisht i përkiste zotërimeve të babait të tij, Vojinit, dhe zotërimeve të tij personale. Nëse ai ka lindur mbase në fund të shekullit XIII, koha e popullaritetit të tij në dekadën e dytë të shekullit XIV do të përkonte njëkohësisht me kohën e atij përdorimi të gjerë të emrit Millosh, ashtu siç e gjejmë të dëshmuar përmes brezit të tretë të krisobulave të Deçanit. Mirëpo, një nga bashkëvendësit e tij të mëvonshëm, të cilit mbase ia detyron emrin, e dëboi atë deri në një farë mase nga kronika e këngëve popullore përmes popullaritetit të vet, të cilin e fitoi përmes një bëme më të madhe heroike dhe vdekjes heroike në Kosovë më 1389; mbase edhe përmes një lidhjeje më të ngushtë me popullin, i cili filloi të marrë pjesë gjithnjë e më fort në krijimin e kronikës gojore, epikës popullore.

Me rajonin e Dukagjinit dhe popullsinë fshatare, heroi i Kosovës është i lidhur edhe përmes mbiemrit të tij. I njëjti na shfaqet në formën Kobilla (vetëm te Ashik-pasha Zade), i cunguar në Kobiq (Mikaeli nga Ostrovica), ndërsa në dëshmitë e tjera si Kobiliq-Kobilloviq ose Kopili-q-Kopillovi-q.

Nëse ky mbiemër interpretohet si emër shpotitës, pavarësisht nëse i është vënë atij personalisht apo e ka trashëguar nga paraardhësit e tij, atëherë edhe forma me -k-, në lidhje me fjalën kobilla (pelë), mund të konsiderohej si origjinale. Kështu, në Dubrovnik një korrier quhej Radosta Kobilla (Kov., 80). Nga një emër i tillë tallës mbase është formuar edhe mbiemri i Vukosav Kobillaciqit (1397 dhe 1430). Në të njëjtën mënyrë, në çdo rast, duhet shpjeguar edhe mbiemri i Bartul Kobiliqit në Jezero (Bosnje) 1544 (Kov., 80).

Në rastin e lidhjes me fjalën kobilla, që në gjuhën e vjetër do të thoshte gjithashtu “pelë” në përgjithësi, Milloshi ynë mund të ishte në lidhje më të ngushtë me “vllahët”, të cilëve në krisobulat e manastireve u ngarkohej posaçërisht kujdesi për kuajt (kobillat – pelat). Por, duke qenë se mbiemrat e pothuajse të gjithë fshatarëve të shënuar në krisobula janë patronime të prejardhura nga emri i babait, nuk kemi arsye ta interpretojmë ndryshe mbiemrin e Milloshit tonë.

Pjesa e tretë e tekstit të botuar në gjermanisht në revistën “Revue internationale des études balkaniques” më 1934. 

Vijon në numrin e ardhshëm të Shtojcës për kulturë

LEXO EDHE: