Si e humbëm fitoren e GJND-së

Surroi: Përshëndetje. Në “PIKË” e vazhdojmë rrugëtimin e gjatë historik, rrëfimin me Blerim Shalën. Blerim, mirë se vjen!

Shala: Mirë se të gjeta edhe një herë!

Surroi: Po vazhdojmë aty ku e lëmë herën e fundit, domethënë shpallja e pavarësisë përfundon dhe siç e biseduam edhe pak më herët, ashtu siç kemi hyrë të papërgatitur në liri, ky është një territor i pazbuluar edhe për bashkësinë ndërkombëtare.

Shala: Do të thotë ne dhe bashkësia ndërkombëtare e tejkaluam, siç e përmendëm në emisionin e kaluar, atë fazën e skenarit më të keq të mundshëm, që serbët do të lëvizin masivisht nga Kosova, do ta braktisin Kosovën që do të ketë madje edhe konflikte të armatosura midis Serbisë dhe Kosovës, që do të ketë ndërprerje të lidhjeve të internetit, të gjitha versionet më të këqijat. Dolëm ma mirë sesa që pritëm. Po pastaj, kur hymë në atë fazën e akomodimit të shtetit të Kosovës, u pa që Massimo D’Alema, në analizën e tij, kishte pasë shumë drejtë që na pati tërheq vërejtjen që do të jetë një aterrim, se ashtu edhe përmendi të kujtohet, aterrim i shtetit të Kosovës, do të jetë me shumë probleme, me shumë telashe, që ndoshta do të na bien gomat...

Surroi: Me turbulenca...

Shala: ...me turbulenca e një gjysmë aeroplani do të prishte, kështu që edhe ashtu do të dalë, sepse Perëndimi megjithatë në këtë aspekt e ka pasur njëfarë bindjeje të parakohshme, gjegjësisht dhe të tejet optimiste që Serbia e ka kryer tash dhe do të pajtohet me realitetin.

Surroi: Më duket dy gabime substanciale strategjike kanë qenë gabimi i parë i Ahtisaarit, i cili ka menduar se rusët në fund do të pajtohen; gabimi gjysmë i dytë i Ahtisaarit është që ka menduar që Bashkimi Evropian do të jetë unik rreth Kosovës. Dhe gabimi i tretë atëherë po del, që bashkësia ndërkombëtare ka menduar se Serbia do të paloset disi.

Shala: Absolutisht. Ishin të bindur që tash kjo çështje ka marrë fund. U bë një “yrysh”, si na kujtohet, e shteteve më të mëdha perëndimore me na njoftë, duke përfshirë edhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës, u krijua një kualitet tejet i rëndësishëm sa i përket akomodimit ndërkombëtar të Kosovës, por, nga ana tjetër, këto defektet, për të cilat ti fole, na kanë përcjellë vazhdimisht na përcjellin edhe sot e kësaj dite.
Problemi rus lidhet me anëtarësimin tonë në OKB. Problemi i unitetit Bashkimit Evropian do të na përcjellë prej ditës së parë në këtë dialogun që ka filluar në vitet 2011-2012 dhe sot e kësaj dite. 
Sikur të kishte unitet të Bashkimit Evropian, normalisht që proceset e Kosovës në këtë periudhën e pas shpalljes së pavarësisë, do të ecnin shumë më lehtë. Por, kjo nuk ndodhi. Serbia tash u këndell, e pa që veçmas pas rastit të Mitrovicës, gjykatës së Qarkut...

Surroi: Po, fillimisht ndodhën disa veprime të dhunës.

Shala: U ndezën kufijtë. Masandej është sulmu Ambasada amerikane dhe Ambasada e Sllovenisë janë sulmu në Beograd edhe e Kroacisë edhe ishte një shpërthim i dhunës, po sërish Perëndimi mendoi që kjo është vetëm njëfarë faze finale e mllefit të politikanëve serbë.

Surroi: U vra një...

Shala: Do të vritet kur të provohet të sigurohet siguria dhe stabiliteti në Gjykatën e Qarkut, që është pjesën veriore të Mitrovicës... aty do të vritet.
E përmendëm edhe me emisionin e kaluar, ka qenë zyra e ICO-së, me David Slinnin, një diplomat i shkëlqyeshëm edhe filloi një ngecje tash. Realiteti është që Kosovë ishte bërë shtet edhe duhej të zhvillohej si shtet edhe duhej të funksiononte si shtet edhe e kishim mbikëqyrjen ndërkombëtare, mos të harrojmë, do të thotë ishte një rol shumë i rëndësishëm i bashkësisë ndërkombëtare.

Surroi: Edhe në këtë moment Perëndimi ushtron presion ndaj Tadiqit posaçërisht, dhe nga Tadiqi del një iniciativë qetësuese, edhe kjo na mbërrin neve si sinjal diplomatik perëndimor. Ata do ta çojnë këtë çështje në Gjykatën Ndërkombëtare të Drejtësisë. Në këtë formë po i ikin presionit edhe nuk do të nuk do të ketë dhunë.

Shala: Tadiqi na ka mashtru vazhdimisht neve, Amerikën, Evropën, vazhdimisht do të thotë, krejt periudhën

Surroi: ....edhe Serbinë...

Shala: ...po do të thotë krejt periudha e tij si president ka qenë periudhë e mashtrimeve edhe periudhë e përpjekjes për me siguru një përkrahje shtesë të Perëndimit, në emër që ai është i vetmi zë i moderuar në Serbi, për dallim prej Koshtunicës, që njëmend ka qenë një nacionalist kështu tradicional dhe natyrisht Sheshelit e Nikolliqit që ishin pjesë e Partisë Radikale Serbe.
Po para se të vijmë te kjo puna e GJND-së, me rëndësi shumë të madhe është takimi i Slobodan Samarxhiqit me Larry Rosinin, që ndodh më 16 mars 2008-n në Graçanicë. Samarxhiqi ka një mendje djallëzore. Ka qenë Këshilltari kryesor, negociator në vijim, vazhdimisht.

Surroi: Edhe ka qenë zyrtari i parë i Zyrës për Kosovën...

Shala: Jo, ka qenë ministër... për Kosovën. Për herë të parë u bë ministria, se ma herët ka qenë kjo zyrja... dhe u bë ministër për Kosovën. Një politikan, edhe shkencëtar objektivisht, i cili ka mendje djallëzore mund të them, se është shumë i aftë për të bërë probleme edhe për të provuar kinse me i zgjedhë ato edhe tash...

Surroi: ...konservator nacionalist serb...

Shala: ... i cili domethënë vazhdimisht është përpjekur që ta ndërlikojë jetën sa më shumë Ahtisaarit edhe neve.
Vjen te Rossini me një qëndrim shumë të qartë sipas tij. Kosova po përpiqet me dalë prej Serbisë, por Serbia është brenda Kosovës, e s’e ka ndërmend me i dalë prej Kosovës. Çka do të thotë kjo? Strukturat paralele që ekzistojnë do të fuqizohen edhe me serbë do të sundojnë vetëm serbët. 
Ti e di edhe në procesin e Vjenës, vazhdimisht kanë provuar që ta ndajnë edhe pushtetin, një herë territorin, po ashtu edhe pushtetin - pushteti për shqiptarë, për shumicën shqiptare dhe pushteti për serbë, që të udhëhiqej vetëm prej serbëve edhe ky është e modeli që ia ka dhënë Larry Rosinit, Sllobodan Samarxhiqi.
Ndoshta e ka marrë joseriozisht UNMIK-u në atë kohë se pse Joachim Ruecker është SRSG, pa dilemë diplomat shumë i mirë dhe njeri me zemër në vend të duhur si thuhet, por ishte periudha kur pos që ne u ekzaltuam, që u bë shteti i Kosovës, Perëndimi i disi u qetësua. Mendoi që gjithçka do të shkojë në rregull dhe që nuk do të ketë telashe të mëdha, pasi nuk ka probleme sidomos të sigurisë, në vijim të kësaj që the edhe ti, që Tadiqi iu garantonte që më nuk do të ketë provokime në veri me kusht që të shkojë lënda e Serbisë në GJND dhe me kusht që, atëherë ma vonë do ta marrim vesh, që UNMIK-u, ta rikthejë fuqinë e vet si faktor vendimtar në Kosovë.
Ai e kishte shkruar një letër Ban ki Moonit në qershor të vitit 2008, Tadiqi, dhe kërkon pikërisht një version më të butë të Samarxhiqit dhe që UNMIK-u të udhëheqë me policinë në veri, të caktojë edhe një serb që do ta udhëheqë, të udhëheqë bashkë me doganat dhe të sigurojë sigurinë e kishave dhe manastireve serbe.
Të gjitha këto ishin elaboruar të Ahtisaari. Do të thotë, ishte një, jo një prapakthim, po një atak i drejtpërdrejtë ndaj pakos së presidentit Ahtisaari, të cilën përndryshe Ban ki Moon e pat përkrahë.

Surroi: ... njëjti Ban ki Moon i cili vetëm pak muaj ma parë, me shkrim, e pati përkrahur

Shala: ...dhe ka befasu, si thamë, Ahtisaarin dhe Rohanin. Tash, fillon kjo... edhe këto procese shkojnë paralelisht përgatitja e pyetjes për GJND dhe çështja e planit që do ta merr masandej trajtën apo formën e 6-pikëshit të Ban ki Moonit.
E para ndodhi në tetor, më 8 tetori 2008. Asambleja e Përgjithshme, prapë në vijim të njëfarë ngathtësie të Perëndimit, mund me të them, se këta kanë abstenu, krejt shtetet e BE-së kanë abstenu, në vend që, megjithatë, të sigurojnë që kjo pyetje mos të kalojë, po me atë logjikën e Tadiqit dhe Vuk Jeremiqit, të cilët përndryshe me siguri e di edhe ti, sikurse edhe unë, që të dy i kanë thënë amerikanëve: “Nëse Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë e konfirmon të drejtën e Kosovës për ta bërë shtet, ne do ta njohim shtetin e Kosovës”. Çka po pritni ma shumë prej nesh, se është në rregull.

Surroi: Dhe kjo është porosi të cilën e kemi marrë pastaj edhe prej spanjollëve, grekëve...

Shala: Po, prej gjithëve, absolutisht. Atëherë çka po doni ma mirë ju, në qoftë se vendos GJND-ja që është në rregull, atëherë shumë mirë. Këta më 8 tetor, Asambleja e Përgjithshme e miraton pyetjen e Serbisë dhe për mendim konsultativ me GJND-në, se GJND-ja nuk ka nuk është trup ekzekutiv, urdhërdhënës...

Surroi: ...nuk jep dekret, as verdikt.

Shala: Po, atë thotë është mendim këshillëdhënës, me pyetjen “A kanë pasur drejt institucionet provizore të vetëqeverisjes kalimtare në Kosovë ta shpallin njëanshëm pavarësinë?” Njëanshëm, normalisht dihet qysh ka qenë insistimi i Serbisë. 
Pak para se me ndodhë kjo Mali i Zi, Maqedonia dhe Portugalia na kanë njohur, një ditë ose dy ditë, do të thotë ka qenë afati i fundit dhe e kanë ditë edhe Maqedonia e Mali i Zi, në qoftë se nuk hynë në këtë cikël të njohjeve të Kosovës do të presin disa vjet, sepse Serbia, supozonte që kur të bëhet çështje e një kontesti legal shpallja e pavarësisë, do të pushojnë njohjet.

Surroi: Dhe këtu duhet të falënderojmë, natyrisht shtetet aleate perëndimore, të cilat kanë ushtruar presion. Duhet këtu të jemi shumë të qartë. Nuk është ky prodhim i vullnetit tonë, as i punës sonë, as i veprimeve tona. Është veprim kryekëput i shteteve sponsore.

Shala: Shteteve mike, sidomos Britanisë dhe Amerikës, që kanë pasë ekspertë të klasit të parë të angazhuar në këtë çështje, të sigurt që do ta fitojmë rastin.

Surroi: Po, po flas edhe për njohjen nga Maqedonia, nga Mali i Zi.

Shala: Po, gjithsesi. Edhe Portugalia na pat thënë prej fillimit që do të jemi shteti i fundit...

Surroi: Nuk mundemi...

Shala: ...shteti i fundit që duhet të jenë nga BE-ja, po Mali i Zi, Maqedonia, me rreziqe serioze me Serbinë, në atë kohë e njohën Kosovën... Serbia bile e tërhoqi ambasadorin, nëse s’gaboj edhe prej Maqedonisë, edhe prej Malit të Zi...

Surroi: ...dhe i përjashtoi...

Shala: ...po ishte një skenë pak a shumë e pritur, të mos harrojmë është pushteti i Tadiqit tash, se Koshtunica bie ndërkohë Do të thotë ky njeriu i moderuar, politikani pragmatik, sillet në mënyrën më të vrazhdë të mundshme ndaj Malit të Zi dhe Maqedonisë, edhe pse dihet që ato e kanë pranu Kosovën edhe për shkak të raporteve fqinjësore të mira, po edhe mbi të gjitha për shkak të sugjerimit, presionit, mund ta definojmë qysh të dojmë, të Amerikës dhe të Bashkimit Evropian. Dhe kanë bërë shumë mirë, sepse u zbraz ai baloni i provokimeve eventuale rajonale në mes nesh edhe Malit të Zi e Maqedonisë.
Pastaj pas kësaj pyetjeje që shkon në GJND, na ndodhë pa pritë e pa kujtu 6-pikëshi i Ban ki Moonit Sepse megjithatë ne kishim disa indikacione, po që do të ketë një plan të tillë, i cili fund e krye ishte i mbrapshtë, ishte i papranueshëm për Kosovën, nuk e kemi ditë.
Edhe unë edhe ti kemi bisedu me diplomatë amerikanë, edhe këtu edhe që na kanë ardhë. Të gjithë na kanë thënë që ne nuk kemi lidhje me këtë iniciativë të David Harlandit, që ka qenë shef i DPKO-së, Departamenti për Operacione Paqeruajtëse... një diplomat tjetër të Zelandës së Re, sepse ky është i Zelandës, Andrew Langley, edhe Lamberto Zannier, që ka qenë shef i UNMIK-ut mbas Rueckerit, do të thotë, prej qershorit të vitit 2008. Dhe kur të na vijnë këto 6 Pika dhe i lexojmë, e shohim që faktikisht UNMIK-u po kthehet.

Surroi: Kjo ishte porosia... Habia ime e madhe ishte se si është e mundur që atëherë kohë Fatmir Sejdiu ka qenë president, Hashim Thaçi kryeministër, Skender Hyseni ka qenë ministër i Jashtëm..., të tre ata kanë pranuar të hyjnë në një proces negociator rreth këtij 6-Pikëshit E kanë legjitimuar 6-Pikëshin, si të tillë.

Shala: Këtë është në krejt prapaskena nuk i di, mund të them, po e di që Amerika s’ka pasë lidhje me këtë, domethanë akuza ishte për David Harlandin, i cili edhe më herët ka qenë goxha problematik për ne, se ai ka udhëheqë DPKO-në për pesë-gjashtë vite. Gjithmonë ka qenë pengues për SRSG-të, s’po dua tash me hy në çështje personale, se kjo nuk ka të bëjë me çështje personale, kjo me siguri është reflektimi i kësaj fryme së ngathtësisë së Perëndimit, problemeve që Perëndimi i pat vetë me krizën më të madhe financiare të vjeshtës të vitit 2008, që ka qenë me të vërtetë rrënuese për shumë shtete duke përfshirë edhe Amerikën dhe prej faktit që George Bushi ishte në vitin e fundit të presidencës së tij dhe që Barack Obama i fitoi zgjedhjet për herë të parë si një afro-amerikan.
Lidhen këto gjëra, do të thotë dikush mund të thotë që nuk lidhen, por lidhen për arsye se përkujdesje të madhe nuk ka pasë, as prej BE-së, as prej Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Surroi: Po ne jemi shpallur shtet i pavarur. Ne as formalisht nuk duhet të varemi tash prej sponsorëve tanë. 
Pavarësia nënkupton përgjegjësi. Unë po pyes, pse janë sjellë në formë aq të papërgjegjshme sa ta pranojnë legjitimimin e procesit të Ban ki Moonit, 6-Pikëshit

Shala: Unë e di që në fund e kam pa çka ka të bëjë, pse fillimisht nuk është pa ky rrezik, po them duhet t’i pyesim vetë ata, po në fund shihet, do të ketë takime dramatike në presidencë edhe te Fatmiri, bashkë me kryeministrin Thaçi dhe Skënder Hysenin, takime dramatike dhe refuzim për ta përkrahur 6-Pikëshin.
Për herë të parë ndodh, me vitet të tana, jo vetëm për herë të parë prej se u bëmë shtet i pavarur, që ne në mënyrë këmbëngulëse i themi jo një plani ndërkombëtar, sepse ai është dashtë të jetë një udhërrëfyes për akomodimin e EULEX-it, se biseduam pak më herët para se të fillojë emisioni... Krejt plani ka qenë si ta sjellim EULEX-in në Kosovë, sepse pasi që mungoi konsensusi i shteteve të BE-së, ai mision nuk mund të vinte si mision i cili e përkrah shtetin e Kosovës sepse mos të harrojmë që me sugjerimin amerikan prej vitit 2005-2006, si patëm fillu procesin negociator, ideja e pranisë ndërkombëtare ka qenë e garantume prej nesh, si segmenti civil, si segmenti ushtarak, me kusht që ky segmenti civil mos të jetë si në Bosnje-Hercegovinë, po të jetë shumë më i butë, shumë më i thjeshtë, që e përmendëm po prania ndërkombëtare të jetë shprehje e vullnetit tonë.
Sepse nuk kishte variant të rezolutës të Këshillit të Sigurimit, dhe Fatmir Sejdiu e Hashim Thaçi kanë nënshkruar letër të përbashkët në ditën kur është shpallë pavarësia, që mirëpresim praninë ushtarake dhe civile ndërkombëtare në Kosovë. 
Po EULEX, në vend se të vijë menjëherë në shkurt të vitit 2008, do të vjen tek në dhjetor të vitit 2008 për shkak mungesës së konsensusit në BE, edhe me një model të neutralitetit ndaj statusit, i cili do ta do ta përcjellë vite të tëra edhe sot e kësaj dite në shumë raste.
Kështu që ky është ai momentum, erdh domethënë koha kur...

Surroi: Dhe meqenëse jemi këtu, ne në bisedat që i kemi pasë në Vjenë atëherë me presidentit Ahtisaari, ideja ka qenë që të jenë diku tetëdhjetë, më duket,

Shala: Shumë pak.

Surroi: ...prej cilëve, prej cilëve staf civil 60 gati, pra njëzet diplomatë, juristë etj. Po me insistimin e Brukselit, u shndërrua në forcë prej 2000. U quajt robuste... jo vetëm Brukselit, por edhe disa kryeqyteteve të rëndësishme evropiane Berlini, Parisi dhe të tjerë.

Shala: Kjo e ka përcjellë faktin që këto shtete kanë qenë dyshuese që Kosova duhet të bëhet shtet tash për dallim prej Amerikës, Britanisë së Madhe, Ahtisaarit, Rohanit, këta kanë qenë bindun... Na kemi bisedu edhe më herët për punën e Ministrisë të Jashtme, anëtarësimit në OKB, ka pasë kësi ide të kompromisi që të njëherë mos me apliku na fare për anëtarësim në OKB, e çka po e di unë, edhe u ndërlidhem me misionin e EULEX-it, sepse te Ahtisaari vazhdimisht ka qenë assesi të mos kopjohet Bosnja-Hercegovina dhe të jetë një forcë objektivisht mbikëqyrëse jo me pushtet ekzekutiv, po një forcë mbikëqyrëse

Surroi: ...që shkon te Ministria e Drejtësisë, e Punëve të Brendshme...

Shala: i ndihmon, e ndihmon e mbikëqyr, bën raporte e thotë Kosova po i plotëson kriteret, s‘po i plotëson kriteret, do të thotë. Kjo ka qenë ideja...

Surroi: Pjesë e mbikëqyrjes së pavarësisë...

Shala: Edhe faktikisht, mandati i Pieter Feithit ka qenë më i fortë sesa që kanë sugjeruar Ahtisaari dhe Rohani, po megjithatë ai nuk e ka shfrytëzuar atë mandatin e tij si guvernator i Kosovës qoftë edhe për të mirën tonë, se na biseduam që Gjykatën Speciale ka mund ta bëjë Pieter Feithi në Kosovë edhe ish harru kjo punë, e thash njëqind herë, por s’e ka ba... domethanë edhe për gjëra të mira nuk i ka shfrytëzu ose punën e integrimit të Veriut edhe të Mitrovicës, por ajo ka pasë tash më këtë forcën robuste edhe me KFOR, edhe me EULEX, ajo ka qenë me të vërtetë çështje...

Surroi: ...edhe ajo ishte harru.

Shala: ...ishte harru!
Tha nuk di prej kahit e mbivlerësojshin fuqinë reale të Serbisë me bë telashe. Serbia nuk ka pasë fuqi reale as atëherë, po as sot e kësaj dite, me ba telashe të mëdha Perëndimit në Kosovë dhe rreth Kosovës. Po disi ishte ai hezitimi që mos po nxjerrin telashe, plus u vra ai polici ndërkombëtar, po normalisht edhe mund të ketë edhe raste të tilla, fatkeqësisht, sepse kur ke punë me... po pse nuk u ndoq Serbia menjëherë?

Surroi: Në të njëjtën kohë paralelisht, Britania e Madhe na bën një nder të madh edhe një ndihmë të madhe e emëron një jurist eminent të vetin, edhe diplomat, edhe jurist, që të na përfaqësojë, që të na këshillojë rreth GJND-së...

Shala: Po, po edhe... ia kam harru emrin, duket Michael (Wood, v.j.) e pati ky anglezi, dhe Howard Dean ka qenë amerikan, të dytë kanë qenë të jashtëzakonshëm, do të thotë edhe po them, çfarë na thoshin diplomatët amerikanë në atë kohë, po jo vetëm amerikanë, ishte që mos keni merak, kjo ky rast fitohet. Ky rast fitohet dhe do të dilni mirë, po në ndërkohë ju duhet të keni kujdes ta forconi shtetin e juaj të merrni njohje të reja.... ne vazhduam të marrim njohje, natyrisht merita e aleatëve tanë, më së shumti merita e aleatëve tanë, ku ka hyrë edhe Turqia me hise të madhe. 
Turqia ka siguru shumë njohje për Kosovën, për shkak të politikës së njohur të presidentit Erdogan prandaj vazhdoi ai proces, ne edhe shtetet rajonale u inkuadruan në GJND, edhe Sllovenia dhe Kroacia, njëra me tekst të shkruar, tjetra me mbrojtje verbale. Do të thotë u bë një projekt evropian dhe Perëndimor që Kosova duhet ta fitojë këtë rast, sepse ndryshe nuk bën. Sepse atëherë kontestohet e gjithë ndërmarrja ndërkombëtare, jo vetëm prej 2005 deri 2008, por prej 1999, faktikisht, kjo është prej...

Surroi: Edhe argumenti slloven ka qenë i ndërlidhur me zhbërjen e Jugosllavisë, me të drejtën e Kushtetutës të vitit 1974 me kontinuitetin, pra e ka akomoduar Kosovën ashtu siç do të duhej të vendosej edhe në...

Shala: Po, po, po e thamë edhe më herët, me Konventën e Montevideos ne e kemi plotësu kriteret, me territor, me kufij, me pushtet qendror me aftësinë për të pasë marrëdhënie më jashtë, po mbi të gjitha dhe me pakon e Ahtisaarit ne e bëmë zotimin për trajtimin e komuniteteve pakicë dhe komunitetit serb.
Pastaj prania ndërkombëtare civile dhe ushtarake, siguronte njëfarë stabiliteti edhe rajonal jo vetëm në Kosovë. Pra, të gjitha elementet ishin aty. 
Po megjithatë, ne ishim të shqetësuar se çka do të ndodhë, si do të zhvillohen proceset, ka do ta çojë kjo po kush ëndërr s’ka pa në Kosovë që do të kemi dialog të ri me Serbinë, në qoftë se tash pak kërcej në të ardhmen sepse u llogarit që hesapet janë ndarë na e kemi marrë zotimin për komunitetin serb,

Surroi: Na e marrim diku me 20 korrik, 30 korrik...

Shala: GJND-në, me 22 korrik...

Surroi: ...22 korrik 2010, dhe në gusht të, jo besa korrik apo në gusht të atij viti Jeremiqi fillon të agjitojë për një rezolutë të Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së.

Shala: Po, faktikisht ajo ka qenë e domosdoshme, se kur është çu pyetja prej Asamblesë të Përgjithshme, është ditë që kur vjen përgjigjja duhet me konstatu diçka Asambleja e Përgjithshme. Do të thotë Është dashtë me mirëpritë ose... me mirëpritë, se s’ka pasë çka bëjë tjetër Asambleja e Përgjithshme.
Po, në gusht janë dy procese paralele, një është procesi i Catherine Ashtonit, për të cilin nuk dihet fare, ose dihet fare pak. Ajo përgatiti një draft-rezolutë shumë të mirë të Asamblesë të Përgjithshme, e cila nuk është nuk është nuk është botu kurrë...

Surroi: ...por jo para Jeremiqit

Shala: Jo, para Jeremiqit.

Surroi: Jeremiqi e fillon procesin, në mënyrë imediate, edhe i zë gjithë të befasuar.

Shala: Sepse të Ashtoni ka qenë logjika e marrëveshjes, e cila është arritur tek në vitin 2023. Kemi të bëjmë me proces, i cili duhet ta sjellë njohjen de facto të Kosovës dhe Serbisë, deri të pastaj deri te njohja formale.
Ashtoni ka llogaritë që tash bisedat, duhet të bëhen vetëm me këtë parim, s’ka çka të bëhen më biseda. Po Jeremiqi e fillon fushatën, dhe pse ka qenë shumë pesimist ai që do të bëjë diçka, draft-rezoluta e Serbisë ka qenë shumë ma keqe se kjo që është miratu, e dimë edhe unë edhe e ti, ka qenë shumë ma keqe, po as kjo s’është as mish as peshk. 
Me 10 shtator të vitit 2010 miratohet draft-rezoluta, e cila thërret Prishtinën e Beogradin për njëfarë dialogu abstrakt, domethënë s’merret vesh as kush me kë duhet të flasë, cili është qëllimi i këtyre bisedimeve, teksa Serbia pësoi dështim të madh në GJND.

Surroi: Edhe u rikuperua shumë shpejt.

Shala: Edhe pse tash veç mujshim me konkludu që ka humbur ushtarakisht 1999-n, ka humbur politikisht, diplomatikisht me shpalljen e Pavarësisë, tash humbi edhe në aspektin juridik. Çka po do më shumë!
Dhe të gjitha këto ishin të gatshme. Çuditërisht... tash rrethanat qysh kanë sjellë deri te kjo situatë nuk i di deri në detale, por në masë të madhe i di, edhe Amerika përfshihet në një proces perëndimor që mirë është m’i dhënë shans prapë Tadiqit.

Surroi: Po, plus e bartë përgjegjësinë te evropianët.

Shala: Po. E heq prej vete edhe i inkurajon evropianët që me marrë këtë punë. Me Ashtonin kanë pasur raporte personale Hillary Clintoni, ne e dimë pastaj kur vijnë në Prishtinë në vitin 2012, por ishte logjika që duhet diqysh me akomodu Tadiqin, është problemi që Serbia ka gjithmonë kërcënime të brendshme, ka pasiguri...

Surroi: ...”nëse s’është Tadiqi, vjen Shesheli”

Shala: ...Shesheli... çka po di unë, edhe këtu për herë të dytë, pas 6-Pikëshit, edhe Fatmir Sejdiu, presidenti, Hashim Thaçi, kryeministër, Skënder Hyseni, si ministër të Jashtëm provojnë me i thënë jo.
Do të thotë janë të pakënaqur sepse nuk e dojnë dialogun edhe asnjëri prej nesh që kish dashtë dialogun, sepse cili është qëllimi i dialogut tash? 
Derisa ne ishim të inkurajuar para Rambouilletsë gjatë Rambouilletsë me marrë pjesë në dialog, sepse synonim ta heqim qafe njëherë e mirë Serbinë, e në procesin e Vjenës synonim ta bënim Kosovën shtet të pavarur, këtu cili ishte synimi? Sikur ta thoshin, synimi është njohja formale reciproke, ka pasë logjikë.

Surroi: A kemi përgjigje në shkrim prej Kosovë?

Shala: Besoj që ka. Unë s’e kam, po besoj që ka.

Surroi: Unë s’e kam dëgjuar që kemi.

Shala: Në New York është zhvillu takimi, se ishte periudha e Asamblesë së Përgjithshme e OKB-së. Ka qenë bisedë shumë e rëndë, sipas të treve, siç më kanë thënë edhe mua, po në fund ka mbizotëru logjika, mbasi Hillary Clinton dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës po thonë që ne duhet të hyjmë në proces, po hyjmë në proces. Ky ka qenë ai akti i parë shumë problematik për ne.
Akti i dytë duhet të vijë vetëm dy muaj më vonë me raportin e Dick Martyt dhe të Këshillit Evropian, i cili do të miratohet në janarin e vitit 2011 për krijimin e një task-force të veçantë për hulumtimin e rastit të Martyt.

Surroi: Tash kthehemi mbrapa. Ne prej vitit 1989 deri në vitin 1999, kemi insistuar çdoherë në procese negociatoer me pasë parime, me pasë dokumente, me pasë të qartë se për çka po negociojmë. Se edhe në Rambouillet nuk kemi hyrë...

Shala: Jo, e kemi ditë çka mund të bëjmë edhe si mund të bëjmë.

Surroi: Po, plus ka qenë një proces shumë i rëndë paraprak negociator.

Shala: Po, po, se ne kemi biseduar prej marsit të vitit 1998

Surroi: ...dhe ka qenë shumë, shumë i rëndë. Kemi pasur presion shumë të madh amerikan, të jashtëzakonshëm, por megjithatë kemi qenë konsekuentë, parimorë, që procesin negociator ta dimë për çka po hyjmë dhe ta dimë se do të kemi një rrugë, e cila na çon përpara.
Këtu, kjo është hera e parë që Kosova hyn në proces negociator pa ditur fare, as pa kërkuar fare dhe kjo është çudia ime e madhe, si nuk kanë kërkuar parime?

Shala: Po, do të thotë, objektivisht jo vetëm ne që bëjshim gjithmonë parime, por na ne hasnim edhe në parime të Grupit të Kontaktit, të bashkësisë ndërkombëtare, do të thotë e kishim njëfarë autostrade tonën vetanake, po edhe autostrada e madhe ndërkombëtare. Ideja jonë ishte që kjo autostrada jonë disi të lidhet me ndërkombëtaren e të sjellë qëllimet për të cilat hynim në procese.
Sepse na kemi biseduar shumë qartë edhe kur ishte puna në Rambouilletsë, asnjë prej nesh nuk e ka ditë si do të zhvillohet procesi, po e kemi ditë që rendi i pavarësisë 1999-n nuk është. Nuk ka qenë befasi për neve që nuk mund ta bëjmë Pavarësinë, po synimi ka qenë që m’i lanë dyert e hapura për me mbërri të pavarësia.

Surroi: Proces të qartë.

Shala: Po arritëm, tekefundit 2008-a është konsekuencë e Rambouilletsë. 
Këtu po them, as ne as Perëndimi nuk kemi ditë çka duhet të bëjmë, pos që ishte çështja që disi Serbia, stabiliteti i Serbisë është interes jetik edhe i Kosovës, edhe i rajonit, edhe i Perëndimit edhe që tash disi duhet të hyhet në proces, në vend se të insistohet sepse George W. Bush kur e ka lanë administratën, e ka lanë me një qëndrim shumë të qartë: Serbia duhet ta njohë Kosovën. Do të thotë kjo është punë e kryer. Tash, Administrata e Obamës e relativizon këtë. Edhe Joseph Bideni, zëvendëspresident i Amerikës, dhe të kujtohet, sa herë ka ardhë në Serbi, ka thënë “ne pajtohemi që nuk pajtohemi rreth statusit të Kosovës”. Nuk është ky qëndrim. 
Krejt ideja që, sepse unë jam i bindur, ndoshta e kam gabim, por për Serbinë prapë ka qenë më e lehtë me i njohtë Kosovën 2008-n sesa 2026-n. Se situata ka është përkeqësu dramatikisht në rajon e në botë...

Surroi: Posaçërisht 2010, pas GJND-së...

Shala: ...akt i kryer, sepse na e thamë pak më herët, çka u kanë thënë Jeremiqi e Tadiqi, nëse GJND-ja thotë që nuk është kundërshtim me të drejtën ndërkombëtare, ne kemi me njohtë Kosovën. Këta është dashtë me insistu që Kosova duhet të njihet nga Serbia, qoftë me një proces si i marrëveshjeve dy Gjermanive fillimisht, i cili do të konkludohej pas 3-5 vjetëve, duke e shfrytëzuar karotën e anëtarësimit të Serbisë në BE, tek e fundit.
Në rregull po e bëjmë këtë, po fillojmë 2010-n, 2017-n keni me hy në BE, deri në 2015-n duheni me e njoftë Kosovën.
Edhe do të ishte, jam i sigurt, se do të ecnin proceset ashtu si duhet, sepse kur ka ardhë Vuçiqi, e kishte gjetë gjendjen e krijuar dhe ai kishte thënë këta kanë faj çka ka ndodhë me Kosovën. Unë po e pranoj dhe po e kryej.

Surroi: Po vazhdoj drejt Bashkimit Evropian

Shala: Po, po them jam i sigurt, po më duket edhe unë edhe ti po koincidojmë, që për Serbinë ka qenë më lehtë me na njohtë atëherë sesa sot. Se sot, mos flasim gjendja në Ukrainë, rajon, probleme të ndryshme, probleme të brendshme që i ka Vuçiqi, po kryesorja u humb momentumi. Ne kemi folur 100 herë...

Surroi: Njëri prej arsyetimeve ose arsyetimi më i madh të cilin e kanë dhënë udhëheqja e atëhershme e Kosovës, ka qenë “ne i kemi kryer të gjitha problemet, tash kemi me u marrë me çështje teknike”. Dhe ky është viti dy 2010, kur ata thonë që merremi me çështje teknike, tash jemi në 2026 edhe prapë na përcjell ajo vijimësi.

Shala: Po na domosdoshmërish do të merreshim me çështje teknike, por pas njohjes. Do të thotë, kur njihesh njëri me tjetrin janë njëqind probleme.

Surroi: Sigurisht.

Shala: Sot e kësaj dite ndoshta kishim folur për çështje teknike.

Surroi: Kroacia dhe Sllovenia ende vazhdojnë....

Shala: ...po suksesioni..., Kroacia e Sllovenia kanë kufij të padefinuar, kanë telashe, është normale, sepse këto procese zhvillohen në dy mënyra. Ose është një proces politik, i cili përmbyllet me pavarësi, kur i zgjedh gjitha çështjet ose anasjelltas. Njëherë e njohin njëri-tjetrin, ndoshta edhe i bëjnë gjitha temat e tjera, çështjet e tjera.
E tash kjo ideja që hap pas hapi prej poshtë nalt, të zgjidhen problemet, e gjithmonë ti has në murin kush më ke, po bisedon këtu, prej punës së numrit telefonik e deri te çështje tjera, dokumentet e kadastrit... doganën, këto dokumente fitosanitare, kush me kënd po negocion?
Ju nuk jeni shtet për ne, sipas Serbisë. Për BE-në nuk është Kosova shtet për BE-në si tërësi, e tash pse ne me i rregullu çështjet që i rregullojnë dy shtete? Atëherë hajt bëjmë njëfarë invencioni, kreativiteti e çka po e di unë, që disi të tejkalojmë, derisa të vjen ai momenti. 
Ai moment nuk vjen kurrë nëse ti prej fillimit nuk e ke të qartë për çka po negocion.

Surroi: Parimin themelor. Parimin themelor të negociatave.

Shala: Po, absolutisht. Edhe ne është dashtë, jam i sigurt, pastaj do të zhvillohen do procese, sa do t’i bisedojmë së bashku, po ne e humbëm momentumin e 2010-s e humbëm GJND-në, momentumin e GJND-së që ka qenë momentum kapital.
E humbi edhe Amerika me, do vlerësime, të cilat as edhe kësaj dite nuk i kam të qarta, të zonjës Clinton dhe të presidentit Obama që disi kjo punë duhet të akomodohet, nuk është prioritet Ballkani edhe Kosova për ne, është Azia... Rusia akoma nuk ishte fare faktori i madh në 2010-n.

Surroi: Nuk ishte veç humbje momentumi. Ishte prapakthim, sepse GJND-ja na tha ju keni drejtë. Pavarësia juaj është juridikisht valide. Por procesi i Brukselit thotë jo, nuk ka përfunduar, ende është e kontestueshme pavarësia e Kosovës dhe Kosova duke marrë pjesë në atë proces, e vetëkonteston Pavarësinë e vet.

Shala: Ne kur e kemi zhvillu procesin e Vjenës, e dimë deri në detaje si unë si ti, gjithmonë kemi thënë ne po i bëjmë këto koncesione me nënkuptimin që po shkojmë kah shteti.

Surroi: Edhe që nuk do të kemi negociata pa shtetin.

Shala: Do të thotë, po i bëjmë koncesionet për të drejtat e komuniteteve, për praninë ndërkombëtare, s’di a mund të them që ka qenë koncesion, se edhe ne kemi pasë interes jetik me qenë edhe ushtarakisht edhe politikisht, por në përgjithësi kemi thënë krejt këto çka po bëjmë, ka logjikë nëse Kosova bëhet shtet i pavarur, përndryshe s’kemi çka vijmë. Procesi i Brukselit sikur të kishte fillu me qetë logjikë, krejt çka po bëjmë, po e bëjmë me logjikën që do të na njihni si shtet. Caktojeni kohën, 3 vjet, 5 vjet... në rregull është. Ne e dimë që brenda ditës nuk mund të bëhet, por a po e dini realitetin që Kosova është shtet, atëherë do të ishte procesi më ndryshe.
E thotë më duket edhe Kanti, “kur janë themelet e mbrapshta, ndërtesa nuk bëhet e mbarë, por bëhet e mbrapshtë”. Këtu procesi ka fillu mbrapsht prej fillimit edhe me këtoproblemet të cilat kanë qenë lehtë të parashikueshme, se po them herët a vonë, do të vijë deri te momenti, kadale, çka jeni ju, çka jemi ne. Tash kjo erdh në 2011-n, me marrëveshjen për doganat, aty të kujtohet, do të thotë përnjëherë Serbia tha jo, tha s’mundemi të ndalemi te Doganat, këto janë Doganat tona... edhe kryeministri Thaçi në atë kohë i detyrua me dërgu njësinë speciale në veri, përndryshe me pëlqimin e Shteteve të Bashkuara të Amerikës, me pëlqimin e tyre, sepse u pa që s’po funksionon tash Brukseli, alamet Brukseli nuk po funksionon dhe ndodhi ajo edhe u ngjall Angela Merkel, si kancelare e Gjermanisë, sepse u rrezikuan ushtarët gjermanë të KFOR-it. Domethënë u rrezikuan vetë forcat gjermane dhe tash përnjëherë, kur e pa Merkeli, se edhe ajo ka qenë pak a shumë person i cili nuk është marrë mbas shpalljes së pavarësisht me temën e Kosovës, thotë kadale, çka qenka kjo?

Surroi: Atëherë ndodhin dy gjëra për mendimin tim. Po më intereson mendimi yt. 
I pari është një proces krejtësisht i papërgatitur nga ana jonë, nga ana e Kosovës, hyjmë krejtësisht të papërgatitur në proces negociator, pranojmë prapakthim dhe kësaj mund t’ia atribuojmë mospërgatitjen, mosnjohurinë, etj., moskonsultimin. 
Por paralelisht me të, fillon një presion i jashtëzakonshëm ndaj Kosovës me raportin Dick Marty dhe me idenë dhe kjo është hera e parë që mbaj mend unë, së paku, në proceset negociatore, që në të njëjtën kohë zhvillohet një proces negociator, në të cilin njëri prej negociatorëve po shndërrohet edhe në të akuzuarin kryesor të atij procesi.

Shala: Po edhe Hashim Thaçi, në bazë të fjalëve që m’i ka thënë, kur i ka thirrë ambasadorë e Grupit të Kontaktit, gjegjësisht Kuintit, se atëherë Rusia më s’ka qenë, ka qenë këto pranishme dhe është sot e kësaj dite, por jo me atë lojë që e ka pasë në Grupin e Kontaktit. I ka thirrë, e u ka thënë mbas këtij raporti të Dick Martyt, a duhet me dhënë dorëheqje, a duhet me ndejtë, a çka duhet me ba. Por i pari Chirs Delli i ka thënë, “ Jo. Ti duhet me ndejt”. Tash ajo ka qenë pak problematike, sepse normalisht presioni ka qenë shumë i madh, sepse raporti i Dick Martyt është tepër i rëndë në substancë që thotë shqiptarët, UÇK-ja, kanë qenë të angazhuar në trafikim me organe njerëzore, sepse kjo ishte më e rënda e mundshme. Shumë vite më vonë...

Surroi: ...akuza “Frankenshtajn”...

Shala: ...shumë vite më vonë do ta lexoj librin e kujtimeve të Bob Gatesit, sekretarit të Mbrojtjes. Dhe aty do ta gjej që kjo çështje e trafikimit të organeve është akuzë e vazhdueshme, ka qenë gjatë kohës së Bashkimit Sovjetik, pra të rusëve ndaj amerikanëve e të tjerëve. Tana të këqijat i keni bërë, por ju edhe trafikim të organeve keni bërë. Do të thotë shihet që është një model, cili Konstantin Kosaçevi i cili ka qenë i pari që e ka përgatitë këtë, e ka përdorë në bazë të një parimi që ka ekzistuar në politikën ruse.

Surroi: Një modeli të shërbimeve sekrete ruse...

Shala:  ...trafikim të organeve, e famshmja është “Shtëpia e verdhë”, as edhe këta mjekët serbë që kanë pasur integritet, kanë thanë se s’ka shans me ba trafikim të organeve, gjegjësisht, prerje të organeve, dërgim në Itali, në qasi kushte. Po akuza ishte shumë e randë, doli në mediat ndërkombëtare, që diçka e tillë po bëhet dhe prapë humbet momentumi, si të ne si te faktori ndërkombëtar. 
Ne e kemi humb momentum, se ndoshta dashtë me thanë prej ditës së parë edhe Dick Martyt me ardhë në Kosovë, “çka po don prej nesh, qe ku jemi, nuk kemi frikë”, sepse kjo është akuzë me të vërtet e kotë, edhe e dyta e thamë disa herë, Pieter Feithi, edhe amerikanët etj., kanë mund të thonë e kemi EULEX-in, e kemi ICO-në këtu mund ta bëjmë një Gjykatë Speciale ku do të doni, në Bondsteel, a kudo qoftë, do të thotë s’është problem edhe po e bëjmë Gjykatën Speciale, po i heqim se ishte një hije e madhe mbi shtetin e Kosovës.
Siç është sot e kësaj dite me Gjykatën që ndodhet në Hagë. Prandaj, është dashtë, po them, të ketë njëfarë koordinimi më të mirë midis nesh edhe atyre, ndërsa për këtë dialogut na veç e trajtuam, hynëm në dialog pa qenë kategorikë që ky dialog duhet të zhvillohet vetëm për njohje reciproke mes Kosovës dhe Serbisë, sepse nuk ka mbetë gjë tjetër.

Surroi: Dhe kjo krijon tash... Serbia është në avantazh, na ka futur në një proces negociator në të cilin ne pranojmë, Kosova pranon që shteti është i kontestueshëm është krijuar ky kanali i hijezimit të Kosovës në tërësi me raportin Marty, dhe atëherë, fillon edhe kjo vija e acarimit të sigurisë, me provokime të përhershme, me barrikada, domethënë është krejt kohën një testim i vullnetit jo vetëm të Kosovës, po edhe të NATO-s.

Shala: NATO-s absolutisht, për arsye se ekzistimi i strukturave paralele në veri të Kosovës nuk ka qenë vetëm kundërshtim me pavarësinë e Kosovës. Ka qenë në kundërshtim me Rezolutën 1244 prej ditës së parë, prej 10 qershorit 1999, asnjë strukturë s’ka mund të ekzistojë as në veri, as kudo qoftë pos këtyre të arsimit të shëndetësisë, ato kishin mund me i përballu do të thotë...

Surroi: ...juridikisht jo, por politikisht...

Shala: ...politikisht kishim mund me e përballu, por jo me pasë... kryetari i komunës së Pejës ka ndejt në Gorazhdec. Ose Gjykata paralele të Prishtinës, Pejës që kemi pasë në Prokuple, Nish...

Surroi: ...ose policia, shërbimi i sigurimit shtetëror...

Shala: ...absolutisht... Ka qenë vazhdimisht në ose këto struktura paralele “Brigde watchers” të Serbisë kanë qenë vazhdimisht të pranishme. 
Dhe mua më kujtohet që në bisedat që kam pasë me Jim O’Brienin, para se Kosova të bëhej shtet i pavarur, një prej shqetësimeve të tij atëherë ishte tranzicioni, sepse tha “Ne në Bosnje s’kemi pasë tranzicion, kemi ba gabim fatal. Prej momentit të Daytonit deri te realizimi i tij, kemi pasë transicion shumë të keq, të pamenaxhueshëm”. 
Edhe te ne është dashtë me pasë tranzicion, edhe unë edhe ti e kemi ngritë me Wisnerin, e thashë edhe herën e kalume, Wisneri e ka thënë, “Problemi i veriut, është problemi joni”. Shumë mirë për ne na u qetësum, nëse është me të vërtetë problem i Amerikës dhe i evropianëve, ne s’kemi çka vrapojmë në veri, as politikisht as në forma të tjera, por kjo nuk ndodhi. Këta u prapakthyen jo vetëm ne, por u prapakthye Perëndimi më shumë se ne.
E lanë veriun në qat gjendje, për arsye prapë të logjikës “çka po ndodh në Serbi, mbrenda Serbisë. Si po zhvillohen proceset dhe ndoshta duhet me i pritë Tadiqi derisa të rehatohet”, e ai s’u rahatua kurrë, Tadiqi e dimë çka ndodhi me të.

Surroi: Jo vetëm ajo, por është e çuditshme pastaj që ndryshimi në Serbi ndodh me premtimin e Vuçiqit, se ai do të jetë njeriu, i cili do ta zgjidh çështjen e Kosovës me Perëndimin, domethënë që ai është faktori perëndimor.

Shala: Para se me ndodhë kjo, e përmenda pak më herët punën e Angela Merkelit. Ajo nervozohet shumë me sjelljen e Serbisë në veri të Kosovës. Vjen në Beograd në gusht të 2011-s...

Surroi: ...takohet me Tadiqin...

Shala: ...dhe ia thotë troç, troç para kamerave... i vinte mërzi Tadiqit pse ma the para kamerave, se kështu s’ka lidhje, që “ti duhet mi heq strukturat paralele prej veriut”. S’ke të drejtë me pasë struktura dhe ky është shtet i pavarur.

Surroi: Se ishte plagosë një ushtar gjerman, një a dy...

Shala: Dhe komandanti i KFOR-it ka qenë gjerman. Po ia harroj emrin se këta janë ndërru çdo vit... kryesorja, Merkel thotë troç “S’ka gjë më prej teje”. Kjo është porosia e Merkelit.
Domethënë, ne e kemi pasë shpresë që ti ke me zgjidh problemin e raporteve Kosovë-Serbi. Filloi procesi i dialogut. Ti e keqpërdore... Ai kurrë s’ka qenë konstruktiv, domethënë ne e dimë edhe prej Vjenës, vetëm ça ka humb kohë, edhe për ne, edhe për Ahtisaarin, edhe për Perëndimin...

Surroi: ...edhe doli atëherë ai e ndërtoi këtë politikë të katër vektorëve...

Shala: Ai ka qenë autor.

Surroi: Që Serbia do të jetë edhe me Bashkim Evropian, edhe me Kinën edhe me Rusi, edhe me Amerikën, edhe me krejt botën tjetër.

Shala: Këto prioritete strategjike kanë hierarki. Ky është një rrafsh horizontal, kur i ke katër prioritete, të jenë rrafsh horizontal. Cili është i pari, sipas tij, në këtë katërsh: a është Amerika, BE-ja, Kina a Rusia? Dhe kjo është sot e kësaj dite politikë zyrtare e Serbisë që ne duhet të..., edhe kur është pyet a pe don Kosovën, a pe don BE-në - edhe Kosovën, edhe BE-në... këqyrja mençurinë e Boris Tadiqit, domethënë tavolinë suedeze, ju qitni qaty, unë e këqyri çka marr. A e marr edhe Kosovën, a e marr edhe BE-në edhe gjëra tjera, edhe Amerikën, do të thotë ka humb kohë tmerrësisht shumë, është një prej politikanëve më të mbrapshtë që i ka pasë Serbia, sepse është shitë ndryshe.

Surroi: Po edhe është i pavendosur...

Shala: ...i pavendosur edhe është i lidhur me këtë qarkun e babës, Luba Tadiqit, dhe Dobrica Qosiqit, ai është...

Surroi: ...qarku intelektual nacionalist, i cili e ka pru Millosheviqin në pushtet.

Shala: Absolutisht!
Kështu që s’di a ka mund të dalë ndryshe. E ka ba Vuk Jeremiqin, një nip të Pozdrecëve, pra boshnjakëve, e ka ba ministër të Jashtëm, ai ka dalë ma shovinist se krejt partitë tjera në Serbi, me sjelljen e tij, me veprimet e tij, me mënyrën qysh e ka trajtu Kosovën e Kroacinë e gjitha shtetet që janë dalë prej ish-Jugosllavisë është pa çka është puna e tij.
Kështu që Merkeli e thotë këto në shtator të vitit 2011 dhe ua bën me dije amerikane që s’ka gjë prej këtij njeriu dhe duhet me gjetë lider tjetër. Ata ndërkohë ishin transformu Partia Radikale, gjegjësisht omisllav Nikolliqi dhe Alleksandër Vuçiqi kishin bërë këtë Partinë Përparimtare Serbe dhe është shumë e vërtetë që ai ka ardhë në pushtet, midis tjerash, me premtimin që ia ka dhënë Angela Merkelit dhe amerikanëve, “që unë e zgjidhi problemin e Kosovës”. Dhe do të hyjë në dialog dhe do t’i bëjmë proceset qashtu qysh po thoni ju. Me atë premtim.

Surroi: Edhe koalicionin me Partinë Socialiste.

Shala: Po, se Ivica Daçiqi bëhet kryeministër, e Tomisllav Nikolliqi bëhet President i Serbisë. Një koalicion i çuditshëm, i cili fillimisht, me disa veprime, i dha pak shpresë Perëndimit që ndoshta të ketë ndryshime të mëdha. Edhe në Bruksel mund të them që në fazën e parë, 2012-2013 ka qenë sjellje goxha e ndryshme e këtyre dyve, në krahasim me Tadiqin e Koshtunicën.

Surroi: Ivica Daçiqi u prezantua si pragmatist, në fakt.

Shala: Që të dy, objektivisht, por Daçiqi më shumë. Daçiqi ka pasë bindje, po flas për 2013-n tash ndërkohë ne e dimë dhe do ta analizojmë me siguri, që çështja e Kosovës ka marrë fund dhe është barrë për ne, barrë për Serbinë duhet njëherë e përgjithmonë ta heqim qafe.

Surroi: Në fakt, sipas rrëfimeve të tij dhe rrëfimeve të tjerëve momenti i nënshkrimit të kësaj marrëveshjes së parë, Daçiqi e ka pas pranuar formulimin që Kosovën ka të drejtë të anëtarësohet në OKB dhe organizata ndërkombëtare.

Shala: Në çdo organizatë ndërkombëtare.

Surroi: Përfshirë edhe OKB-në.

Shala: Ky ka qenë një premtim i Catherine Ashtonit në bisedimet e vazhdueshme. Ne kemi insistu vazhdimisht që formulimi sa i përket të drejtës së Kosovës për anëtarësi në organizatat ndërkombëtare duhet të jetë i përgjithësuar. Jo vetëm BE-ja, si do të ndodhë në fund. Do ta flasim. 
Dhe Ashton e pranoi këtë version. I tha bile Gentillinit, Fernando ka qenë ndihmësi i saj kryesor, i tha Fernandos shtine këtë formulim, edhe e bani paragrafi katërmbëdhjetë është, nëse s’gaboj. Edhe Daçiqi e pranoi. Nuk është që s’e ka ditë çka po pranon, po e pranoi.

Surroi: Ky është viti 2013.

Shala: Para 19 prillit, se me 19 prill është ba marrëveshja që është parafu prej të dy palëve. Kur erdhi Vuçiqi në takim.... Nikolliqi nuk vinte.

Surroi: Po a erdhi urgjent, më duket, apo...?

Shala: Jo, jo, erdhi në një takim të rregullt, por kjo ia prezantoi dokumentin - kjo është draft-marrëveshja. Ne duhej ta lexonim e ta nënshkruanim atë draft-marrëveshje. Kur e ka pa Vuçiqi pikën 14, është shtang. Kush e ka ba këtë marrëveshje, kush e ka ba këtë propozim? Ashton i tha e kam ba unë, po zotëri kryeministri yt e ka pranu. Dhe ky iu drejtua kështu me mënyrë arrogante: Ivica, ti e ke pranu këtë marrëveshje?
Ai tha: Po.
Jo po, tha, kjo është përfundimi i dialogut, nëse këtë e pranojmë Kosova hyn në OKB. Sepse mos të harrojmë 2013-n jam i sigurt se Rusia me atë marrëveshje nuk kish ba problem në OKB. Sikur Serbia ta pranonte vetë që Kosova ka të drejtë të aplikojë për anëtarësim kudo në organizata ndërkombëtare, e kish pranuar Rusia në 2013-n po flasim.
Kjo është megjithatë... akoma nuk ka ndodhë Donbasi, akoma nuk ka ndodhë Krimea, është periudha kur akoma... tek e mbrama, Rusia na pa thënë gjithmonë, nëse Serbia pranon diçka, na nuk mund ta refuzojmë.

Surroi: Tash ti ke qenë aty pjesë e delegacionit... prej 2013-s.

Shala: 2012-s...

Surroi: ...si nënkryetar i AAK-së.

Shala: Po si nënkryetar i AAK-së, do të thotë ka qenë...

Surroi: ...ke qenë kryetar faktikisht, sepse Ramushi...

Shala: ...po, ai lirohet në 2012-n po në nëntor të 2012-s, po unë bëhem pjesë para se të lirohet Ramushi edhe... po se në këto procese, në mungesë të Ramushit, duhej të shkoja unë si përfaqësues i Aleancës sepse vetëm një detal që e harrova, që ia vlen të përmendet, ishte puna e përmbylljes së pavarësisë së mbikëqyrur.
Kemi pasur takime intensive me amerikanë, me evropianë edhe për vete edhe Isa Mustafa kemi qenë tjetër përkrahës të një mendimi që pa u zgjidhë çështja e veriut, nuk dimë a është mirë me u kry pavarësia e mbikëqyrur.
Dhe ky ka qenë mendimi jonë, edhe me Chris Dellin, edhe me të tjerët edhe po del që kemi pasë drejt, sepse ajo frikë ka qenë, ajo shqetësim ka qenë te na. “Ju po dilni, kush e zgjidh veriun?”

Surroi: Isa ka qenë çka?

Shala: Kryetari i LDK-së. po nuk ka qenë pjesë...

Shala: ...jo, jo, nuk ka qenë pjesë e Qeverisë, po ne të gjitha proceset i kemi zhvillu bashkërisht, edhe në atë kohë, çdo bisedë që kemi bo me BE-në, me Amerikën, kemi qenë edhe unë si përfaqësues i Aleancës, si edhe Isa Mustafa si përfaqësues i LDK-së edhe kanë qenë negociata intensive për çështjen e përmbylljes të pavarësisë së mbikëqyrur. Po them, vërejtja jonë kryesore ka qenë “po e zgjidhim veriun një herë, pastaj kur doni, ju mund të shkoni si pavarësi e mbikëqyrur”.

Surroi: Mirë, në këtë dokument 2013, të cilin vjen Vuçiqi... domethënë, ideja themelore ka qenë e këmbimit, nëse mund ta quajmë ashtu, të Asociacionit për Komuna serbe me njohjen në me anëtarësim në OKB.

Shala: Edhe me largimin e strukturave të Serbisë nga veriu.
Bëhet asociacioni, i cili përndryshe, Daçiqi na pat thënë këtë marrëveshjen e Ahtisaarit, shtineni aty, vetëm mos ia përmendni Ahtisaarit emrin, se keni ka refuzim kështu kronik ndaj emrit të Ahtisaarit, po përndryshe qato elemente i shtini... 
E dinte që duhet me u largu... Daçiqi na thoshte se “ne e dimë që duhet të largohemi nga veriu, por të largohemi në atë mënyrë që mos të hetohet shumë” edhe që serbët megjithatë të integrohen në strukturat e Kosovës dhe normalisht ne ta kishim njësi i thuhet në drejtën ndërkombëtare, një njohje universale, sepse nëse Serbia do të thoshte... aty shkruante “nuk do ta kundërshtojë dhe nuk do t’i inkurajojë të tjerët të kundërshtojnë”, që ishte edhe më e fortë. Nuk i thotë kurrkujt shiko këta e kanë zgjedhë edhe mund të anëtarësohen.
Kështu që ishte një dokument shumë i mirë. Shumë i mirë. Ne kemi pasë dilema çka me ba, kur e pamë që ka prapakthim dhe mandej Ashtoni u kthye me atë formulimin që e dimë ne që Serbia nuk do ta pengojë dhe nuk do t’i inkurajojë tjerët të pengojnë për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Kjo u reduktua dhe ishim në dilema kemi pasë edhe një ide me kryeministrin edhe Bekim Çollakun e Hajredin Kuçin, kemi qenë së bashku që ne ta nënshkruajmë dhe të largohemi prej Brukselit, në mënyrë të njëanshme këtë versionin me njohje universale.

Surroi: Qysh ta nënshkruajmë? Ah, ata.

Shala: U zhvillu biseda e tanë deri në mesnatë. Edhe na thërriste Ashtoni se atëherë zhvilloheshin kësi negociata paralele dhe ka qenë një prej ideve: “A është mirë ndoshta ne ta parafojmë edhe të shkojmë në Prishtinë”.

Surroi: E pse nuk e bëtë?

Shala: Paj në fund, amerikanët ishin ata që sërish na thanë megjithatë provoni me ba marrëveshje. Të nesërmen jemi nisë me u kthy në Prishtinë, në Lubjanë na ka gjetë lajmi që duhet të kthehemi sërish Bruksel, sepse ka gjasa që do të ketë marrëveshje.
Marrëveshje me qat dokument, i cili siç e dimë, domethënë i ka të metat e veta. Ne e kemi ditë prej fillimit që i ka të metat e veta, por zotimi i Serbisë, asokohe ishte që do ta shpërbëjë MUP-in, do të shpërbejë të gjitha strukturat paralele të karakterit shtetëror, edhe që do të integrohen serbët e Kosovës, serbët e veriut të Kosovës në sistem të Kosovës.
Dorën në zemër, Vuçiqi menjëherë pati ardhë në prill ose në maj të 2013-s,  pati ardhë në veri të Kosovës, dhe ju pa thënë në mënyrë goxha të qartë dhe brutale “Ju do të jetoni tash e tutje me ligje të Kosovës”.
Që ka qenë hera e parë që një lider serb iu thotë ju duhet të jetoni në Kosovë dhe të jetoni me ligjet në Kosovë, duhet të merrni pjesë në zgjedhje, duhet të keni policë, duhet të keni gjykatës, do të thotë ju duhet të jeni pjesë e integrume e krejt këtij procesi.
Tash, për ne tash mund ta them atë logjikën dominuese të asaj kohe te pala kosovare... ka qenë nuk do të ketë që s’do të ketë konflikte me integrimin e palës serbe në Polici, në Sigurim, në pushtet kudo qoftë po dyqysh konflikti do të zhvillohet brenda institucioneve. Nuk do të zhvillohet më midis nesh edhe barrikadave, midis nesh edhe strukturave paralele që gjuajnë. Do të ketë tensione të brendshme. Dhe ashtu kemi supozu. 
Serbia në atë kohë nuk e di, nuk mund me thanë me siguri që ka pasë plan që ta vazhdojë konfliktin me ne brenda institucioneve, me krijimin e këtyre sistemeve që do të vazhdojë më vonë, sepse ato sisteme paralele në fakt u shuan, po brenda sistemit tonë ato ishin akoma paralele, sepse nuk funksiononin në tërësinë e tyre ashtu si duhet.

Surroi: Asociacioni për ta ka qenë zgjidhja. Zgjidhja e përligjjes së dypushtetësisë

Shala: Po ata kanë mendu që Asociacioni do të jetë një kartë që mund ta shesin të serbët e Kosovës...

Surroi: Nuk është vetëm kartë. Ata e kanë parë Asociacionin si kontinuitet të shtetësisë së vet në Kosovë.

Shala: Po, po, në parim po. Domethënë ka pasur ngritje e rënie të këtij procesi. Pastaj edhe vetë hoqën në dorë, ne s’ishim gatshëm fare të merremi me atë temë, edhe kjo politikë, kjo logjikë e BE-së ka funksionuar deri diku në periudhën e Ashtonit. Dihet pse. Për arsye se Serbia kishte synim të hyjë në BE. Sa më parë që është e mundur, para Malit të Zi, para gjithëve..

Surroi: Serbisë në fakt, iu dha statusi i kandidatit.

Shala: Filluan negociatat, ju dha statusi i kandidatit, filluan negociatat, u hapën kapitujt e parë dhe Ashtoni premtimin e saj e përmbushte. Si ndaj nesh si ndaj tyre.

Surroi: Edhe e fituan qarkullimin e lirë. E dimë ne çfarë domethënie ka për qytetarët...

Shala: Po dhe funksiononte po e them me Ashtonin, se aty për aty na thoshte edhe neve atyre, e bëni këtë, e fitoni këtë. Por pas Ashtonit situata ndryshoi, jo vetëm për shkak se erdh dikush tjetër, sepse erdh Federica Mogherini, e cila pa dilemë, ka qenë diplomate e aftë, e klasit të parë, por ndryshoi bota në tërësi. Ndryshoi lufta në Siri; Pranvera Arabe, pastaj çështja e Krimesë, çështja e Donbasit, e Ukrainës..., ndryshuan në mënyrë substanciale, kriza e madhe ekonomike, Greqia para kolapsit. 
Ta kam tregu privatisht disa herë, po tregoj për shikues tash. Në momentin kulminant në bisedimeve për punën e Asociacionit në Bruksel, kur ishim 2015-n me Isa Mustafën, si kryeministër edhe Hashim Thaçin, si zëvendëskryeministër, akoma, Mogherini tërë ditën e ka kalu me ne. Deri në tetë e mbrëmjes ka ndejt me ne vazhdimisht. I vinin SMS-të për kolapsin grek. Se ishte para kolapsit, krejt shteti i Greqisë ishte para kolapsit, u mbyllën bankat, të kujtohet ishte krizë sociale e gjithçka mund të parashihej. Njëkohësisht ajo na tha: Po më vjen keq që duhet me ju lanë, se e kam samitin, BE-Kinë.
Në orën nëntë tha e kam samitin BE-Kinë, po kthehem. Tash merre me mend, tërë dita harxhohet për një temë e cila objektivisht ka mund të zgjidhët shumë shpejt moti edhe pa telashe të mëdha.
Sepse shihej që është një temë interesante për BE-në, sepse në kohën e Ashtonit, mos të harroj, Kosova ka qenë megjithatë tema kryesore EEAS-it, S’ka pasë probleme të mëdha.

Surroi: Po tash të kthehemi te 2013-a. Ishte evidente në atë kohë që asociacioni do të jetë një problem shumë i madh politik për përligjjen e tij brenda një sistemi juridik kushtetues të Kosovës.

Shala: Edhe unë edhe ti e dimë që këto procese nuk zhvillohen vetëm në bazë të çka shkruan, por edhe në bazë të frymës së bisedave.
Fryma ka qenë krejt tjetër, teksti është më i keq se fryma, por fryma ka qenë shumë ma e mirë. Se me frymë supozohej që kjo do të zhvlerësohet si strukturë, edhe Serbia po ec në drejtimin e njohjes së Kosovës, sepse në takimin e parë që ka ardhë Vuçiqi në Bruksel, na ka thënë fjalinë e parë, që ishte shokante për ne: “Unë e di se ju jeni shtet i pavarur”. Nuk e pritshim prej një politikani serb të thotë: “Unë e di që jeni shtet i pavarur” Dhe tash supozonim që me një frymë të këtillë... “Edhe unë dua të hyj në BE. Synimi im kryesor është të hyj në BE. Çmimi i BE-së e di cili është. Duhet të bëj marrëveshje me ju dhe të përfundojë kontesti historik me ju. Andaj, po e kryejmë këtë”. 
Është e vërtetë që kjo ka qenë temë, sepse i pashë disa shënime të mia të viteve të negociatave të Vjenës, na vazhdimisht e kemi pasë problem asociacioni, vazhdimisht e kemi pasë problem deri ku mund të shkohet dhe me miqësinë edhe respektin e Ahtisaarit, sepse ne duhej ta respektonim Konventën Evropiane për Vetëqeverisjen Lokale, ku mundësohej asociacioni edhe partneriteti ndërkomunal po ne gjithmonë e kishim frikën mos po shndërrohet në diçka tjetër, mos po degjeneron në diçka tjetër, se sa për bashkëpunim midis komunave objektivisht kurrë s’e kemi pasë problem sot e kësaj dite, nuk besoj që e kemi problem që komunat me shumicë serbe të bashkëpunojnë njëra me tjetrën, sepse ne e pranuam atëherë e përmendëm, punën me spitalin, legalizuam spitalin...

Surroi: ...asimetrinë

Shala: ...legalizuam universitetin, sepse llogaritëm që kanë nevojë për shëndetësi primare, sekondare e terciare dhe kanë nevojë edhe për arsim superior. Do të thotë, nuk kanë qenë kurrë problem të drejtat serbëve të Kosovës, në asnjë rast, as gjatë luftës, as para luftës, as mbas pavarësisë.

Surroi: Në fakt, prej Kushtetutës së Kaçanikut, në kushte të okupimit.

Shala: Nuk kemi pasë na obligim, po ne jemi tregu të ndërgjegjshëm ndaj vetvetes dhe ndaj faktorit ndërkombëtar, shikoni ne nuk kemi kurrfarë problemi me komunitetin serb.
Kjo ishte ideja, po masandej fillon cikli i zgjedhjeve në Kosovë e në Serbi edhe erdhëm deri te situata kur u pa që s’po funksionon kjo. Momenti kur u pa që s’po funksionon ka qenë përpjekja e Kosovës me u anëtarësu në UNESCO, Ai ka qenë momenti kur u zhbë kjo fryma e mirë.
Do të thotë për Serbinë ishte fundi i botës ne me hy në UNESCO. Ne kemi humbur për dy ose tri vota në fund do të thotë, për mos me anëtarësu në UNESCO, për shkak se Japonia e Polonia s’kanë votuar për ne dhe do të thotë...

Surroi: Edhe shtetet mike na kanë thënë: kini kujdes!

Shala: Nuk është e sigurt. Edhe amerikanët e kanë thanë se nuk është e sigurt. Kryesorja u pa që s’po funksionon kjo. 
Me rastin e UNESCO-s, u pa që Vuçiqi absolutisht është kundër anëtarësimit të Kosovës në UNESCO.

Surroi: Dhe kjo ishte fitorja e radhës e Serbisë.

Shala: Po, se me Interpol ne kemi pasë vazhdimisht probleme për anëtarësim, megjithëse ne zotimet tona i patëm dhënë në koordinim me Amerikën që sa i përket trashëgimisë religjioze, kulturore e gjitha do të funksionojmë sipas pakos së Ahtisaarit, sepse pakoja e Ahtisaarit, aneksi pesë, është pranuar nga Kisha Ortodokse Serbe, është pranuar edhe këtu nga Kisha Ortodokse Serbe. Aty kemi pasë ne disa ngecje në zbatimin e saj. Më shumë sesa ata.
Kështu që erdhëm në një situatë kur u pa që s’po funksionon, ishte 2015-a, edhe pse edhe në 2015-n ne e bëmë këtë marrëveshjen përparimet e draft-statutit të asociacionit, i cili ishte as mish as peshk, është një dokument shumë i koklavitur me një përshtypje që duhet me e çu në Gjykatë Kushtetuese. Kjo është fitorja jonë më e madhe në atë rast.

Surroi: Është kontributi i Isës, në fakt më i madhi...

Shala: Po edhe unë edhe Hashimi ke qenë këmbëngulës të instalohet parimi i shikimit të dokumenteve nga ana e Gjykatës Kushtetuese të Kosovës. E pranoi Vuçiqi.

Surroi: Ndonëse edhe në 2013-n ka qenë kjo.

Shala: Ka qenë, po, në 2013-n, Gjykata Kushtetuese ka thënë është marrëveshje ndërkombëtare, s’kam çka merrem me marrëveshje ndërkombëtare. Ky ishte vlerësimi që iu pat dhënë atëherë, nëse të kujtohet. 
Ndërsa tash ne e instaluam Gjykatën Kushtetuese dhe e bëmë obligative që m‘i çu dokumentet te Gjykata Kushtetuese, gjë që ishte për bindjen tonë një fitore e madhe, sepse megjithatë e kishim njëfarë sigurese automatike. Çka do që të ndodhë këtu, nëse bjen edhe ata nuk e dinin që Gjykata jonë Kushtetuese është e pavarur prej nesh. Pala serbe ka mendu që qysh funksionojnë vetë, funksionojmë edhe ne.
Edhe na pat thanë në një moment Daçiqi, kur i tha Hashimi, si kryeministër, “unë s’guxoj me i thirrë në telefon këta të Gjykatës Kushtetuese”, jo more, tha, rritjau rrogat, bonja një ndërtesë qaty edhe kryhet puna. More, te na edhe u pati rrëzu tashmë presidenti Sejdiu, masandej Behgjet Pacolli u patë rrëzu, Gjykata Kushtetuese ka rrëzu presidenta e kryeministra, ashtu që ishte pak habi për të, qysh ju po e vlerësojshit aq shumë Gjykatën Kushtetuese.
Po jo, ne jemi mësu sepse me të vërtetë kjo për të mirën, me bazë, kjo është shkolla amerikane e respektimit ata e kanë Gjykatën Supreme, po ishte një arritje e madhe që Gjykata Kushtetuese u instalua.

Surroi: Blerim e mbërritëm fundin e këtij episodi, e ndoshta për ta paralajmëruar të ardhshmin, po hyjmë në këtë ciklin e ri të negociatave. E përmendëm vitin 2015, edhe ato çka ka mbetur e pashqyrtuar deri në fund, çështja e ndarjes së territorit të Kosovës.

Shala: ...korrigjimit e të shkëmbimit...

Surroi: ...shkëmbimit. Të faleminderit, e po vazhdojmë për javën e ardhshme.