Në Rusi, interneti po kontrollohet gjithnjë e më tepër nga autoritetet, duke kaluar nga ndërprerjet e shpeshta deri te bllokimet e platformave të mëdha si Facebook, Instagram, Twitter (tashmë X) e madje në aplikacionet si Signal dhe së shpejti edhe WhatsApp. Ligjet e reja u japin autoriteteve kompetenca të zgjeruara për t’i ndëshkuar përdoruesit që kërkojnë “përmbajtje ekstremiste”, term ky që ngërthen edhe kritikat ndaj Qeverisë. Pas pushtimit të Ukrainës në vitin 2022, masat e censurës janë rritur ndjeshëm, gjersa shteti rus po e promovon aplikacionin e vet, MAX, të parashkarkuar në çdo telefon të mençur që shitet në të gjithë vendin. Sipas ekspertëve, ndonëse Rusia s’e ka arritur ende izolimin total të internetit sikurse rasti me Kinën, përpjekjet e saj po e afrojnë çdo ditë e më shumë drejt atij skenari.
Videot në platformën YouTube nuk ngarkohen. Kërkimi i faqes së ndonjë mediumi të pavarur rezulton të jetë bosh. Lidhjet e internetit përmes celularit ndërpriten për orë apo edhe ditë të tëra.
Përvoja me internetin në Rusi mund të jetë zhgënjyese, e ndërlikuar dhe madje e rrezikshme.
Nuk bëhet fjalë për defekt të rrjetit, mirëpo për përpjekje të qëllimshme, të gjithanshme dhe afatgjata nga autoritetet për ta vënë internetin plotësisht nën kontroll.
Autoritetet kanë miratuar ligje kufizuese dhe kanë bllokuar faqe e platforma që nuk pranojnë t’iu përshtaten kushteve. Teknologjia është përsosur deri në atë shkallë sa monitorohet dhe manipulohet trafiku elektronik.
Është e mundur të anashkalohen kufizimet duke përdorur aplikacione të rrjeteve private virtuale (VPN), ndonëse ka raste kur edhe ato bllokohen rregullisht.
Autoritetet e kanë kufizuar edhe më tej qasjen në internet këtë verë, duke ndërprerë gjerësisht lidhjet e internetit në celularë dhe duke miratuar ligjin e posaçëm që ndëshkon përdoruesit për kërkimin e përmbajtjeve që ata i konsiderojnë si të paligjshme.
Ata po ashtu kanë kërcënuar se do të ndërmarrin masa kundër platformës së njohur WhatsApp, teksa e kanë në plan që të lansojnë edhe një aplikacion të ri “kombëtar” për mesazhe, i cili pritet gjerësisht të jetë i mbikëqyrur nga lart.
Presidenti rus, Vladimir Putin, u ka bërë thirrje autoriteteve që t’i “mbysin” shërbimet e huaja të internetit, si dhe i ka urdhëruar zyrtarët që të përpilojnë listën e platformave nga shtetet “jomiqësore” që duhet të kufizohen.
Ekspertë dhe aktivistë për të drejtat e njeriut janë shprehur për agjencinë e lajmeve “Associated Press” se përmasat dhe efektiviteti i kufizimeve është me të vërtetë shqetësues.
Autoritetet duken më të afta tani, në krahasim me përpjekjet e mëparshme, për t’i kufizuar aktivitetet digjitale, dhe po i afrohen gjithnjë e më shumë izolimit të internetit në Rusi.
Studiuesja e organizatës ndërkombëtare “Human Rights Watch”, Anastasiia Kruope, e ka përshkruar qasjen e Moskës zyrtare për ta frenuar internetin si “vdekje nga një mijë prerje të vogla”.
“Pak e nga pak, po përpiqesh të arrish në pikën ku çdo gjë është e kontrolluar”, ka thënë ajo.
Censura pas protestave të viteve 2011-2012
Përpjekjet e Kremlinit për të kontrolluar se çfarë bëjnë, lexojnë apo thonë rusët në sferën elektronike datojnë që nga vitet 2011-2012, kur interneti u përdor për ta sfiduar autoritetin. Asokohe, mediat e pavarura patën lulëzuar si dhe shpërthyen protesta kundër qeverisë, të koordinuara në mënyrë elektronike, pas zgjedhjeve parlamentare të kontestuara dhe vendimit të Putinit për të kandiduar sërish për president të vendit.
Rusia kishte filluar të miratonte rregullore që shtrëngonin kontrollin mbi internetin qëmoti. Disa i bllokonin faqet e internetit; të tjera kërkonin që ofruesit të ruanin regjistrat e thirrjeve dhe mesazheve, t’i ndanin ato me shërbimet e sigurisë nëse ishte e nevojshme, dhe të instalonin pajisje që u lejonin autoriteteve të kontrollonin dhe ta ndërprisnin trafikun.
Kompani si “Google” apo “Facebook” u vendosën nën presion për t’i ruajtur të dhënat e përdoruesve nëpër server rusë, porse pa rezultat, teksa u njoftuan planet për të ashtuquajturin “interneti sovran” që mund të shkëputej nga pjesa tjetër e botës.
Platforma popullore ruse e rrjeteve sociale VK, e ngjashme me Facebook dhe e themeluar nga Pavel Durov disa kohë para se ai të lansonte rrjetin tjetër social Telegram, kishte kaluar nën kontrollin e kompanive të afërta me Kremlinin. Rusia ishte përpjekur të bllokonte edhe Telegramin mes viteve 2018-2020, por gjithçka rezultoi në dështim.
Ndjekjet penale për postime dhe komente në rrjetet sociale u bënë të zakonshme, duke treguar se autoritetet po e vëzhgonin nga afër hapësirën elektronike.
Megjithatë, ekspertët i kishin cilësuar të kota përpjekjet e Kremlinit për ta frenuar internetin, duke argumentuar se Rusia ishte larg krijimit të diçkaje të ngjashme me “Murin e Madh të Zjarrit” të Kinës, të cilin Pekini zyrtar e përdor për t’i bllokuar faqet e huaja.
Pushtimi i Ukrainës nxiti goditjen ndaj internetit
Pas pushtimit të plotë të Ukrainës nga Rusia në vitin 2022, Qeveria i pati bllokuar rrjetet më të mëdha sociale sikurse Twitter (tashmë X), Facebook dhe Instagram, si dhe Signalin e disa aplikacione të tjera të mesazheve. Edhe VPN-të u vunë në shënjestër, duke e vështirësuar hyrjen në faqet që u kufizuan.
Qasja në YouTube u ndërpre verën e kaluar, në atë që ekspertët e quajtën ngadalësim të qëllimshëm nga ana e autoriteteve. Kremlini e ka fajësuar kompaninë teknologjike amerikane “Google”, për mosmirëmbajtjen e pajisjeve. Platforma ka qenë jashtëzakonisht e popullarizuar në Rusi, si për argëtim ashtu edhe për artikulimin e zërave kritikë karshi Kremlinit, siç ishte edhe lideri i ndjerë opozitar Alexei Navalny.
“Cloudflare”, ofrues i infrastrukturës së internetit, kishte deklaruar në muajin qershor se faqet që përdorin shërbimet e saj po ngadalësoheshin në Rusi. Faqja e pavarur e lajmeve “Mediazona” kishte raportuar se edhe disa operatorë të tjerë perëndimorë po pengoheshin.
Avokati për çështjet kibernetike, Sarkis Darbinyan, themelues i grupit rus për lirinë e internetit “Roskomsvoboda”, ka thënë se autoritetet po përpiqen t’i shtyjnë bizneset që ta kalojnë procesin e akomodimit në server tek operatorët rusë, në mënyrë që ai të kontrollohet më lehtë e më shpejt.
Ai ka vlerësuar se rreth gjysma e të gjitha faqeve ruse bazohen në ofrues të huaj të akomodimit në server dhe infrastrukturë, shumë prej të cilëve ofrojnë cilësi dhe çmime më të mira sesa vendasit.
Një “numër i madh” faqesh dhe platformash globale po i përdorin këta ofrues, prandaj shkëputja prej tyre bën që ato faqe “automatikisht të bëhen të paarritshme” edhe në Rusi.
Prirja tjetër shqetësuese është përqendrimi i ofruesve të internetit dhe kompanive që menaxhojnë IP adresat në Rusi, sipas raportit të përpiluar nga “Human Rights Watch” (HRW) të datës 30 korrik.
Vitin e kaluar, autoritetet e patën rritur tarifën për marrjen e licencës së ofruesit të internetit nga 7.500 rubla (rreth 90 dollarë) në 1 milion rubla (mbi 12.300 dollarë), dhe të dhënat zyrtare tregojnë se më shumë se gjysma e të gjitha adresave “IP” në Rusi menaxhohen nga shtatë kompani të mëdha, ku “Rostelecom”, gjiganti shtetëror i telefonisë dhe internetit, zotëron 25 për qind të këtij tregu.
Kremlini zyrtar po synon “ta kontrollojë të gjithë hapësirën e internetit në Rusi, të censurojë përmbajtjen dhe ta manipulojë trafikun”, ka thënë Kruope nga HRW.
Kriminalizimi i kërkimeve “ekstremiste”
Ligji i ri rus e kriminalizon kërkimin elektronik të materialeve të klasifikuara në mënyrë të gjerë si “ekstremiste”. Kjo mund të përfshijë përmbajtje LGBTQ+, grupe opozitare, disa këngë të artistëve kritikë ndaj Kremlinit — dhe gjërat për Navalnyn, të cilat javën e kaluar u shpallën “ekstremiste”.
Aktivistët e të drejtave të njeriut kanë njoftuar se ky është një hap drejt ndëshkimit të konsumatorëve — jo vetëm të ofruesve — si në Bjellorusi, ku njerëzit gjobiten ose burgosen rregullisht për leximin apo ndjekjen e disa mediave të pavarura.
Eksperti i sigurisë kibernetike dhe avokati Stanislav Seleznev nga grupi i të drejtave “Net Freedom” nuk pret ndjekje penale të masivizuara, pasi që evidentimi i kërkimeve individuale në një vend me 146 milionë banorë mbetet ende sfidë e madhe. Por, sipas tij, edhe numri i kufizuar i rasteve mund ta trembë shumëkënd nga qasja në këto përmbajtje të ndaluara.
Tjetër hap i madh mund të jetë bllokimi i WhatsAppit, i cili, sipas shërbimit monitorues “Mediascope”, kishte mbi 97 milionë përdorues mujorë.
“WhatsApp duhet të përgatitet të largohet nga tregu rus”, ka thënë ligjvënësi Anton Gorelkin, teksa aplikacioni i ri kombëtar, MAX, i zhvilluar e modifikuar nga kompania e rrjeteve sociale “VK”, do ta zëvendësojë atë.
Ai ka shtuar se Telegrami me shumë gjasa s’do të kufizohet.
MAX, i promovuar në llojin e platformës gjithëpërfshirëse për mesazhe, shërbime digjitale të Qeverisë, pagesa dhe më shumë, u hodh në fazën fillestare të testimit, por ende nuk ka arritur të tërheqë audiencë të gjerë.
Sipas agjencisë ruse të lajmeve “TASS”, rreth 2 milionë persona ishin regjistruar deri në muajin korrik.
Në kushtet e përdorimit ceket qartë se aplikacioni do të ndajë të dhënat e përdoruesve me autoritetet sipas kërkesës, teksa ligji i ri projekton parashkarkimin e tij në të gjithë telefonat e mençur që shiten në Rusi. Institucionet shtetërore, zyrtarët dhe bizneset po inkurajohen aktivisht të zhvendosin komunikimet dhe videot e tyre te MAX.
Anastasiya Zhyrmont nga grupi për të drejtat digjitale “Access Now” ka njoftuar se si Telegram ashtu edhe WhatsApp u penguan në Rusi në muajin korrik, në atë që mund të ketë qenë testi i parë për ta vlerësuar se si bllokimet e mundshme do ta ndikonin infrastrukturën e internetit.
Kjo nuk do të ishte e pazakontë. Në vitet e fundit, autoritetet kanë testuar rregullisht shkëputjen e internetit nga pjesa tjetër e botës, gjë që nganjëherë ka shkaktuar ndërprerje në disa rajone.
Darbinyan ka argumentuar se mënyra e vetme për ta nxitur popullatën që ta përdorë MAX është “mbyllja dhe shuarja” e çdo alternative perëndimore.
“Por, përsëri, zakonet... nuk ndryshojnë brenda një apo dy vjetësh. Dhe këto zakone janë krijuar përgjatë dekadave, kur interneti ishte i shpejtë dhe i lirë”, ka thënë ai.
“Mediat qeveritare dhe rregullatori rus i internetit, Roskomnadzor, përdorin metoda më të sofistikuara, duke e analizuar të gjithë trafikun e internetit dhe duke identifikuar çfarë mund të bllokohet ose ngadalësohet”, ka nënvizuar më tutje Darbinyan.
Kjo është ndihmuar nga “vite të përsosjes së teknologjisë, vite të marrjes nën kontroll dhe të kuptimit të arkitekturës së internetit dhe akterëve të tij”, si dhe nga sanksionet perëndimore dhe largimi i kompanive nga tregu rus që prej vitit 2022, ka shtuar Kruope nga “Human Rights Watch”.
E sipas Darbinyanit, Rusia “ende nuk ka arritur” ta izolojë internetin e saj nga pjesa tjetër e botës, mirëpo përpjekjet e Kremlinit “po e afrojnë gjithnjë e më shumë” drejt atij objektivi.