Një histori dashurie turke, me burg, poezi dhe një aventurë me avion

Pas një detyrimi për ta pranuar një krim që s’e kishte bërë dhe një dënimi me vdekje, një poet kurd kaloi 30 vjet në burg, ku zbuloi zërin e tij. Në këtë i ndihmoi vullnetarja që vizitonte të burgosurit për t’u ofruar ndihmë dhe shoqëri. Dhe për habinë e të gjithëve, ajo u bë partnerja e tij e jetës.

Kur poeti kurd, Ilhan Sami Çomak, ia shpalli për herë të parë dashurinë, gruaja që ishte në qendër të ndjenjave të tij nuk e mori seriozisht. “Si mund ta merrja?”, pyeti e dashura e tij, Ipek Ozel. “Unë isha e vetmja grua që ai kishte parë për dekada”.

Në kohën kur ai i shprehu ndjenjat, në vitin 2019, poeti po vuante një dënim të përjetshëm në një burg të sigurisë së lartë në Turqi. Ozel ishte një vullnetare, e cila, mes një jete plot shkëlqim dhe festa, vizitonte të burgosurit për t’u ofruar ndihmë dhe shoqëri.

Historia e tyre e dashurisë, e cila ka befasuar edhe miqtë e tyre më të afërt, është gjithashtu një rrëfim për një konflikt të ashpër dhe të dhimbshëm që ka zgjatur për dekada.

Çomak lindi në vitin 1973 në një fshat të vogël pranë Bingolit, në lindje të Turqisë, nga prindër fermerë me kushte modeste që praktikonin alevizmin, një sekt heterodoks mysliman.

“Ishte perfekte”, tha ai për fëmijërinë e tij rurale. “Të adhuroje një pemë, një lule apo një lumë. Ky ishte Zoti për mua si një fëmijë alevi”.

Ai nuk e kuptoi se besimet e familjes së tij apo përkatësia e tyre kurde e bënin atë pjesë të një pakice. Madje nuk e kuptoi as që jetonte në një vend ku flitej turqishtja deri në shkollën fillore. “Turqishtja”,  gjuha që më vonë do t’i jepte ngushëllim në burg - “m’u imponua nga mësuesit e shkollës”, tha ai.
Prindërit e tij e inkurajuan në studime dhe, në vitin 1992, ai u zhvendos në Stamboll për universitet. Mes viteve ’90 ishte kulmi i një kryengritjeje të udhëhequr nga Partia e Punëtorëve të Kurdistanit (PKK.), dhe studentët kurdë po arrestoheshin masivisht.

Policia e Stambollit e arrestoi Çomakun në vitin 1994, duke e akuzuar për zjarrvënie në pyje dhe për përkatësi në PKK, organizatë e shpallur terroriste nga Turqia, Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Bashkimi Evropian. Ai tha se u torturua për 19 ditë, nënshkroi një rrëfim të detyruar dhe u dënua me vdekje.

“Çdo gjë u bë një arsye për një poezi”

Çomak, sot 53 vjeç, i mohon të gjitha akuzat. “Tri zjarre në vende të ndryshme dhe të largëta brenda një dite”, tha ai, “duhet të jem Superman”.

Ai ka një pamje që të kujton Klark Kentin: i gjatë, me syze dhe në formë të mirë fizike; ai ulet drejt dhe përgjigjet me mirësjellje për çdo pyetje, ndërsa Ozel përkthen.

Në burg, atij iu desh të gjente një mënyrë për të kaluar kohën, dhe shpejt vuri re se shumë nga të burgosurit e tjerë e bënin këtë duke lexuar.

Ai e përvetësoi këtë zakon dhe nuk lexonte thjesht, por përpinte gjithçka, nga Marksi te Majakovski, nga Bodleri te Borhesi.

“Kur u bë e qartë se nuk do të dilja nga burgu së shpejti, fillova të kërkoja diçka që mund t’i jepte kuptim jetës sime brenda, dhe iu drejtova poezisë”, tha ai.

Por nuk ishte e lehtë të gjente zërin e tij. “Shumë poezi bazohen në kujtesë”, tha ai, “dhe unë kisha kryesisht kujtime nga fëmijëria. Isha shumë i ri. Nuk kisha shumë përvoja”.

Pika e kthesës erdhi kur ai kuptoi se, edhe brenda rrethanave të kufizuara, ishte ende i rrethuar nga tema të pafundme. “Çdo gjë u bë një arsye për një poezi”, tha ai. “Muzika, një film, një roman i bukur, një fotografi e Catherine Deneuvet”.

Ai zbuloi se mund “ta ftonte jetën dhe pasionet e mia me stilolaps”, dhe kjo ishte si hapja e një rubineti, me poezi që rridhnin pa ndalim, kryesisht në gjuhën turke.

Kur Turqia e hoqi dënimin me vdekje në vitin 2004, dënimi i Ilhan Sami Çomakut u shndërrua në dënim me burgim të përjetshëm. Avokatët e tij e çuan çështjen në Gjykatën Evropiane të të Drejtave të Njeriut, e cila në vitin 2007 shpalli se ai nuk kishte pasur një gjykim të drejtë dhe kërkoi një rigjykim.
Margaret Owen, avokate britanike e të drejtave të njeriut që është bërë mike e çiftit, kujton se ishte e mahnitur nga tematika dhe toni i poezive të një njeriu që kishte çdo arsye për të qenë i mbushur me mllef. “Asnjë poezi nuk është politike apo e thurur me zemërim”, tha ajo me habi.

Kur Çomak botoi librin “Himne të kompozuara nga macet” në vitin 2013, ai i dërgoi Ipek Ozelit një kopje, edhe pse ata nuk ishin takuar kurrë.

Ozel sapo kishte filluar të vizitonte Burgun e Izmirit, në bregdetin e Egjeut, ku mbahej Çomaku. Edhe pse nuk kishte formim juridik, ajo udhëtonte nga Stambolli një herë në muaj për të ofruar ndihmën që mundte, duke dhënë asistencë praktike për çështje ligjore,  një rol i njohur si “McKenzie friend” - për tre studentë kurdë që po vuanin dënimin bashkë me Çomakin.

“Ata flisnin për të me emocione kaq të mira”, tha Çomak për studentët.

Pasi mori kopjen e librit, Ozel, e impresionuar nga butësia e poezive, i dërgoi një letër falënderimi, duke i dhënë shtysë fillimit të korrespondencës së tyre.

“Shkruanim për gjithçka”, tha ajo. “Ai ishte më flirtues se unë”.

Disa nga letrat e tij,  me 20 apo 30 faqe - vinin të shoqëruara me pupla që binin nga zogjtë shtëpiakë që ai mbante në qelinë e tij. “Ai më tha se do të më bënte krahë engjëlli me to”, kujtoi Ozel.
Ndërkohë që ishte e përkushtuar ndaj punës së saj vullnetare me të burgosurit, Ozel kishte gjithashtu një jetë profesionale dhe shoqërore aktive në Stamboll. Vajza e inxhinierëve laikë, kishte studiuar në Londër, kishte punuar në reklamë, kishte kërcyer tango dhe kishte udhëtuar nëpër botë.
Herën e parë që u takuan personalisht ishte në vitin 2016 në një gjykatë në Stamboll, ku po zhvillohej një seancë për rigjykimin e tij.

Teksa po shoqërohej në sallë nga rojat, Çomak hodhi një puthje në ajër.

Në letrën e saj të radhës, ajo shkroi: “Nuk e dija nëse ishte për mua, por e mora si të tillë”.

“Jam i lumtur që nuk shkoi huq”, iu përgjigj ai.

Surpriza romantike

Gjykata vendosi se gjykimi i tij kishte qenë i drejtë, dhe më pas ai u transferua në Burgun e Silivrisë, tjetër institucion i sigurisë së lartë, jashtë Stambollit.

Ai i kërkoi Ozelit nëse do të pranonte të ishte “McKenzie friend” e tij, dhe ajo pranoi. Tani ata mund të flisnin përmes një xhami të ndotur për 45 minuta çdo javë. “Zgjohesha në orën 5 të mëngjesit për t’u siguruar që isha atje në 9:30”, tha Ozel.

Ajo kishte gjithashtu një mision: “I thashë se nuk doja që ai të mbetej një tjetër poet kurd i burgosur. Doja që ai të ishte një poet i njohur. Poezitë e tij janë kaq të bukura, kaq të pafajshme. Nuk janë poezi të një terroristi”.

Ozel e dinte se ky qëllim do të ishte i vështirë, por ishte e gatshme ta përballonte. “Më jep një sfidë dhe më shiko”, tha ajo.

Ajo bindi PEN Norway të niste një fushatë që kërkonte lirimin e Çomakut. Tetëdhjetë e tetë poetë nga e gjithë bota i dërguan nga një poezi. Çomak iu përgjigj secilit me nga një poezi të tijën.

Por fushata nuk arriti ta lironte; përkundrazi, Çomakut iu desh të priste derisa të bëhej i pranueshëm për lirim me kusht, pasi kishte vuajtur 30 vjet nga dënimi i tij i përjetshëm.

Ai u lirua më në fund në nëntor të vitit 2024, pasi kishte botuar 11 vëllime me poezi, një dramë dhe një autobiografi nga qelia e tij.

Një nga mësimet e para që Çomak mësoi në burg ishte të mos priste kurrë asgjë. “Kështu nuk ka zhgënjim”, tha ai. Por kjo nuk do të thotë se ai nuk ëndërronte, në poezinë e tij, për lirinë që më në fund e gjeti, siç tregohet në këtë fragment nga “Gjërat që nuk janë këtu”:

“Jeta, e ndarë nga dielli.
Këtu nuk ka drejtim.
Por ka një rrugëdalje.
Gjithmonë, një rrugëdalje”.

Ipek Ozel po e priste jashtë portave të burgut. Ata u përqafuan  “si miq,” tha ajo, dhe ai shkoi të ishte me familjen e tij.

Por ai nuk pati kurrë dyshim se ishte dashuruar me  Ozelin dhe kushdo që lexonte poezinë që ai shkroi për të, “Erdha tek ti, o jetë”, ndoshta e kuptonte edhe vetë këtë.

Megjithatë, ai nuk donte t’i lëndonte prindërit e tij, të cilët prisnin që ai të qëndronte pranë tyre dhe t’u jepte nipër e mbesa.

Ozelin, mundësia për ta humbur Ilhan Sami Çomakun e trishtonte, por ajo kishte edhe nevojat dhe pritshmëritë e saj. “Është një gjë të jesh një ‘McKenzie friend’, dhe tjetër të jesh e dashura e tij”, tha ajo. “Familjet kurde janë shumë të lidhura dhe tradicionale, ndërsa unë nuk jam e tillë”.

Do t’u duhej një muaj dhe shumë telefonata të përditshme pas përqafimit te porta e burgut përpara se të shiheshin sërish. Kur Çomak mësoi se ajo do të fluturonte drejt Adanas, në Turqi, për një dasmë, ai i kërkoi kushëririt të tij t’i blinte një biletë - pasi vetë nuk dinte si, në të njëjtin fluturim.

“Kisha vendosur se doja të jetoja jetën time, dhe kjo do të thoshte me të”, tha ai.

Pas kësaj surprize romantike gjatë atij fluturimi, ata u bënë çift dhe tani jetojnë në një apartament në Stamboll.

Liria i ka mbajtur të zënë duke udhëtuar nëpër Evropë, teksa Ozel organizon lexime të shumta poetike.

“Ilhan është poeti më i mirë i brezit tonë”, tha Burhan Sonmez, president i PEN International dhe romancier kurd. Ky reputacion i tij është kryesisht falë përpjekjeve të Ozelit. “Po të mos ishte Ipek, askush nuk do të kishte dëgjuar për të”, thotë Sonmez.

Me prejardhje kaq të ndryshme, lidhja e tyre ka qenë një proces i ndërsjellë mësimi.

“Jeta ime e madhe bohemiane mori fund kur takova studentët e burgosur dhe, përmes tyre, Ilhanin”, tha Ozel,  e cila së fundi është diagnostikuar me kancer duke sjellë një provë tjetër për çiftin.
Megjithatë, kjo jetë e re ka qenë e pasur me shpërblimet e saj.

Në prag të Vitit të Ri, zonja Ozel publikoi një fotografi të çiftit në Berlin. “Kalova ndoshta një nga vitet më të lumtura të jetës sime”, shkroi ajo.

Çomak i shprehu ndjenjat e tij për lirinë në një poezi të fundit, “Me çfarë do të ngjaja?”:

“E gjeta më në fund, shkallën që ngjitet drejt lirisë dhe qiellit

Nën dritën e hënës, jeta u bë më e bukur”, thuhet në vargje.