Gazeta “The New York Times” shkruan se në kohën kur Obama mori detyrën në 2009, Afganistani kishte një qeveri: ministri, zyrtarë, një president, një asamble kombëtare që tundi me përfaqësimin rajonal. Por në pjesën më të madhe të vendit, Afganistani nuk ishte shtet.
“Nesër talebanët do të fillojnë të dorëzojnë armët e tyre”, kishte njoftuar zëdhënësi i tyre, Mullah Abdul Salam Zaeef më 7 dhjetor të vitit 2001. “Duhet të shkojmë në shtëpi”.
Mirëpo në një analizë të gazetës prestigjioze “The New York Times”, thuhet se Shtetet e Bashkuara të Amerikës refuzuan dorëzimin e grupit, duke u zotuar se do të luftonin për të shkatërruar ndikimin e talebanëve në çdo cep të Afganistanit.
Po të njëjtën javë, Washingtoni mbikëqyrjen e marrëveshjes ndërkombëtare për krijimin e qeverisë së re të Afganistanit që në disa pjesë do të ishte më e centralizuara në botë, thotë Frances Z. Brown, eksperte e çështjeve të Afganistanit në Carnegie Endowment.
“Kjo e shtyu SHBA-në që të bënte mision të dyfishtë – zhdukjen e talebanëve dhe instalimin e një shteti të ri, më të centralizuar, që të dyja prej fillimit nuk shkonin fare me njëra-tjetrën. Mirëpo një seri e zgjedhjeve, dy misionet i bëri edhe më të vështira, duke krijuar një lloj kontradikte fatale në përpjekjen e amerikane, së cilës presidenti Joe Biden njoftoi se do t’i japë fund pas 20 vjetësh luftë”, shkruan gazeta New York Times.
“Këto dy gjëra krijuan katastrofën në të cilën gjendemi”, thotë Brown.
Edhe
Ish-gjeneralët amerikanë fajësojnë administratën Biden për “largimin kaotik” nga Afganistani
Në fund të asaj dekade, Shtetet e Bashkuara ishin mbështetur në një mision në kundërshtim me vetveten: të vendosnin një urdhër të ri nga lart-poshtë teksa kërkonin të shkatërronin talebanët, që përfaqësonin një zonë rurale pashtune – që po ngrihej nga poshtë-lart.
Në thelb, Shtetet e Bashkuara po përpiqeshin të krijonin një paqe të qëndrueshme midis fraksioneve të Afganistanit, ndërsa qëndronin në rrugën e pajtimit me një nga ato më të rëndësishmet.
Ishte një kontradiktë e rrënjosur në ambicien dhe idealizmin e administratave të George W. Bush dhe Barack Obama. Në një averzion ndaj shkëmbimeve të natyrshme në përfundimin e luftës civile dhe në atë që Michael Wahid Hanna e quajti “arrogancë” të amerikanëve për të besuar se kuptonin se si t’i kapërcenin ato shkëmbime tregtare dhe parullën për dekada të tëra për të rindërtuar një shtet të dështuar, duke instaluar “qeveri në kuti”.
“Kjo ishte ideja për të cilën do të gjenin edhe kodin”, thotë Hanna, nga “Century Foundation”, institucion studimor. “Krejt ishte fantazi dhe po i shohim rezultatet”, shton ai.
Strategjia e gabuar
Gazeta “New York Times” shkruan se dy vjet pasi Shtetet e Bashkuara pushtuan Afganistanin, një tjetër luftë që zgjati për një gjeneratë në gjysmë të botës, u dha fund termave të këtyre marrëveshjeve tipike.
Liberia, Republika e Afrikës Perëndimore, ishte shkatërruar në 14 vjet luftime midis qeverisë, milicisë së njohur për brutalitet dhe mbështetësve të huaj. Shteti ra përtokë.
“Kushtet e paqes kishin dy qëllime kryesore, pajtimin e komandantëve dhe kryengritësve, pa marrë parasysh krimet e tyre dhe rindërtimin e shtetit duke përfshirë rebelët që tashmë po e drejtonin pjesën më të madhe të vendit”, shkruan “NYT”.
Gazeta amerikane vlerëson se ishte një paqe zhgënjyese dhe e shëmtuar. Shumë liberianë qe e shkruar të jetonin nën shtypësit e tyre. Vrasësit u shpërblyen me poste nëpër ministritë e qeverisë. “Lufta me pak mund ka mundur të kriste përsëri”, shkruan gazeta.
Megjithatë, u dha të gjitha palëve një arsye për të blerë paqen. Dhe imponoi një urdhër që gradualisht u rrit, nga poshtë-lart, përsëri në një gjendje funksionale. Kjo është arsyeja pse formula ishte aplikuar prej kohësh në luftëra si ajo e Liberisë dhe me sa duket edhe në luftën e Afganistanit.
“Mirëpo, Shtetet e Bashkuara refuzuan këtë model që nga fillimi, duke refuzuar edhe kushtet modeste të dorëzimit të talebanëve: që udhëheqësi i tyre të lejohej të kthehej në shtëpi pasi kishte ikur në Pakistan”, shkruan gazeta njujorkeze.
Bush e kishte formuluar luftën kundër terrorizmit si një nga të mirat dhe të këqijat monolite dhe të ribënte botën për të qenë e sigurt për idealet amerikane. Kjo e bëri pajtimin me talebanët “të pamundur në mendësinë e asaj kohe”, thotë Hanna.
Në vend të kësaj, administrata e Bushit mbikëqyri një kushtetutë të re që rimagjinoi plotësisht shtetin e Afganistanit, dikur të decentralizuar, por të qëndrueshëm për brezat, në një presidencë super të centralizuar, që do të thoshte të sundonte çdo cep të Afganistanit direkt nga Kabuli.
“Imponimi i këtij modeli shtetëror maksimalist dhe ndërhyrës”, thotë Brown, kishte për qëllim t’u jepte fund kështjellave etnike dhe udhëheqjes së luftës që kishin ndihmuar në ngritjen e talebanëve. Por ajo shton se krijoi një dinamikë “fituesi merr të gjitha” që la shumë pak hapësirë për t’u dhënë kryengritësve autonomi dhe kontroll lokal, pasi kishin ndihmuar në lehtësimin e kaq shumë konflikteve tjera.
Sistem i komplikuar
Ky sistem ishte i huaj për shumë afganë, në disa raste duke zhvendosur institucionet vendore dhe tradicionale. Centralizimi i Afganistanit e bëri atë të prirë ndaj korrupsionit, me elitat që blinin gjithçka.
“Dhe kërkonte imponimin e asaj qeverie qendrore në çdo luginë dhe fshat, duke zhvendosur cilindo grup që e kontrollonte atë. Deri në vitin 2005 kjo u ndodhte shpesh talebanëve, të cilët shfrytëzuan mosvëmendjen amerikane gjatë pushtimit të Irakut për të nisur ngritjen e madhe të tyre.
“Na vuri në këtë rrugë drejt asaj që është bërë një ushtrim për ndërtimin e kombit”, thotë Hanna, edhe nëse askush nuk kishte menduar aq shumë.
Gazeta “The New York Times” shkruan se në kohën kur Obama mori detyrën në 2009, Afganistani kishte një qeveri: ministri, zyrtarë, një president, një asamble kombëtare që tundi me përfaqësimin rajonal. Por në pjesën më të madhe të vendit, Afganistani nuk ishte shtet. Vitet e luftimeve në mënyrë të vazhdueshme nuk mundësuan kontrollin total të askujt Presidenti Hamid Karzai, me të cilin u tallën të gjithë, ishte pak më shumë se kryetari i bashkisë së Kabulit.
Edhe
Gratë në sundimin taleban: “Të padobishme e të pafuqishme”
“Në vend që të ulë tensionin midis autoritetit të imponuar nga lart-poshtë ndërsa mundi kryengritësit që e mbanin atë autoritet në tokë, administrata e Obama kërkoi t’i arrijë të dyja përmes forcës brutale, duke rritur nivelet e trupave në rreth 100 mijë”, shkruan gazeta njujorkeze.
Gazeta amerikane vlerëson se ishte epoka e kundër-kryengritjes, në të cilën trupat e drejtuara nga amerikanët do të qetësonin një zonë me forcë, do të instalonin një post të qeverisë qendrore dhe më pas do të prisnin që vendasit të përqafonin rendin e ri.
“Ne do të ndihmojmë shtetin e Afganistanit që të mposhtë ndikimin e talebanëve, se një kryengritje është në thelb një garë për qeverisje”, thotë Brown që në atë periudhë shërbente si zyrtare e Agjencisë Amerikane për Zhvillim Ndërkombëtar në Kabul.
“Por nuk ka vend për pajtim”, thotë ajo. “Ishte një shumë e shumë zero prapa”.
Kjo do të thoshte që amerikanët e harxhuan energjinë e tyre duke përmbysur feudet lokale jashtë kontrollit të Kabulit, pastaj duke instaluar sundimtarë të rinj të cilët ishin urdhëruar të trajtonin të vjetrin si armiq të vdekshëm, duke e kthyer secilin fshat dhe luginë në luftën e vet të vogël për pushtet.
“Ju nuk mund të hidheni me parashutë në një shtet të konsoliduar”, thotë Brown. “Por kjo është ajo që ne po përpiqeshim të bënim”.
Mirëpo, amerikanët i rezistuan kësaj qasjeje themelore, pajtuese për vite me radhë, madje e minuan atë.
Mashtrimi në fushëbetejë
Fitoret e ushtrisë në fushën e betejës, ashtu si në Vietnam dekada më parë, i dhanë SHBA-së besim se fitorja politike do të pasonte, duke shmangur çdo nevojë për të negociuar.
“Ata u mashtruan nga sukseset e tyre taktike”, thotë Hanna. Si rezultat, gjatë viteve të pranisë më të rëndë amerikane, “Ne e shpërdoruam atë moment të mirë”.
Nga viti i fundit i mandatit, Obama kishte ulur numrin e trupave amerikane në rreth 8 mijë dhe për shumëkënd ulja e numrit nënkuptohej si dështim i SHBA-së.
Obama nuk pranoi të negociojë paqen direkt me talebanët, duke këmbëngulur që së pari të zhvillojë bisedime me qeverinë afgane, të cilën talebanët e cilësonin si lodër të SHBA-së.
“Trumpi e hoqi këtë kufizim dhe pas muajsh bisedimesh ekipi i tij negociator nënshkroi një marrëveshje me talebanët për një tërheqje të trupave amerikane. Por detajet e vështira dhe thelbësore që mund të çojnë në pajtim dhe ndarje të pushtetit u lanë në një fazë të mëvonshme të negociatave midis talebanëve dhe qeverisë afgane që janë zhytur në armiqësi”, shkruan gazeta “New York Times”.
Shumë njerëz në Afganistan kanë frikë se Shtetet e Bashkuara dobësuan ashpër dorën e qeverisë në ato bisedime me kushtet e përgjithshme për të cilat ranë dakord në marrëveshjen e tërheqjes së trupave me talebanët.
“Edhe kur trupat e fundit amerikane përgatiten të largohen, është e paqartë nëse talebanët synojnë të respektojnë marrëveshjen e tyre për të biseduar me qeverinë afgane, apo thjesht do të përpiqen të luftojnë për fitoren totale”, shkruan NYT.
Me përkeqësimin e çështjeve për dy dekada, amerikanët kishin mbajtur një qasje që Hanna e quan si “ose me ne ose kundër nesh”
Komandantët e luftës dhe militantët pritej të bashkoheshin me qeverinë qendrore kundër talebanëve. Ata që nuk pranonin të bashkoheshin u trajtuan si armiq. SHBA-ja hoqi dorë nga strategjia e instalimit të një shteti të unifikuar dhe mposhtjen e talebanëve.
“Por i bllokoi grupet lokale nga konsolidimi i kontrollit, duke i detyruar ata në luftë më të gjerë. Dhe në thelb i detyroi ata ose të anonin me talebanët, duke i forcuar ose të rreshtoheshin në një radhë të mbështetur nga amerikanët që gjithnjë e më shumë dukej e paaftë për t’i mbijetuar largimit amerikanëve.
Edhe
Për gjashtë muaj nën regjimin e ri, afganët, më të sigurt e më të pashpresë
“Kjo e shndërroi pjesën më të madhe të Afganistanit në një rrjet njerëzish të fortë të mbajtur së bashku nga amerikanët”, shkroi Dipali Mukhopadhyay, studiuese e Universitetit të Minnesotas për ndërtimin e shtetit Afgan.
Kjo do të thoshte se me largimin e amerikanëve, vlerësoi Mukhopadhyay, “stimujt për ndërmjetësit afganë të energjisë për ta bërë atë vetëm dhe të përfshihen në një sjellje grabitqare, madje edhe kanibaliste, mund të rezultojnë në të parezistueshëm”.
