Pikë me Veton Surroin: Bashkëbisedim me Agron Didën
Surroi: Mirëmbrëma, sonte në “PIKË”, mysafir është Agron Dida, njëri prej inxhinierëve të parë të Kosovës,drejtor i Postës, drejtor i RTK-së, drejtor teknik në RTK pas luftës dhe së fundmi, natyrisht edhe profesor i universitetit prej kohës kur mbaron studimet, magjistron, doktoron në Zagreb, dhe së fundmi themeluesi i platformës “Zgjoi” që është një interaksion mes inteligjencës artificiale dhe mënyrës së re të adaptimit të mësimit.
Mirë se vjen, Agron!
Dida: Mirë se të gjeta!
Surroi: Po dua të flasim për tri revolucione, në të cilat ti ke marrë pjesë. Revolucioni i parë është një pjesë, të cilën nuk e kam zbërthyer ndonjëherë në publik, e nuk ta kam treguar as ty. Diku para 40 vjetësh, redaktori im dhe mësuesi im i gazetarisë, Zenun Çelaj, më thotë, “nëse mundesh me shku me e ba një intervistë me Sedat Didën, i cili ka qenë drejtori i parë i “Rilindjes”, babai yt i ndjerë.
Unë Sedat Didën e kisha njohur familjarisht, por nuk e kisha dimensionin e rrëfimit. Dhe ajo që ishte e çuditshme asokohe është se detyra m’u dha jo për gazetë, jo për “Rilindje”, por m’u dha për gazetën e kolektivit, pra “Rilindja e kolektivit”.
Asokohe ishim bukur në një lloj presioni të pushtetit dhe kishim edhe censurë dhe më duket që Zenuni asokohe e gjeti mënyrën më të mirë për t’i ikur censurës, e kjo është që intervista do të botohej në gazetën e kolektivit, dhe unë mora vesh pse, në bisedë me bacën Sedat edhe tezën Nadire, që të dy ishin aty në shtëpi. Më pritën aty te shtëpia juaj përballë shkollës “Ismail Qemajli”. Dhe biseda u zhvillua jo aq për gazetarinë, edhe pse ai kishte qenë themelues, drejtor domethënë jo themelues por drejtori i parë, faktikisht prej vitit 1948, nëse s’gaboj, në “Rilindje”, por kishte qenë me “Procesin e Prizrenit”.
Në vitin 1956, ti je gjashtë vjeç, baca Sedat e tezja Nadire, ajo kishte lot në sy në atë moment kur filloi ta shpjegojë krejt këtë rrëfim, se si vijnë dhe e arrestojnë atë, i arrestojnë diku edhe nja tetë apo nëntë, se di saktësisht, shqiptarë të tjerë, dhe ideja ka qenë që të bëhet një proces për një lloj grupi, i cili... këta ishin njerëz të cilët s’kishin qenë pjesë e asnjë organizate, ishin intelektualë, baca Sedat kishte qenë inspektor i shkollave në Suharekë, edhe në Prizren, pra, kishin qenë njerëz të cilët s’kishte se si pushteti i asokohe, UDB-a, t’i identifikonte, por ata e krijuan një grup. Dhe ideja ka qenë që të theksohet se si pushteti i asokohshëm ose liderët e luftës partizane, asokohe, po krijonin një grupi cili po përpiqej të bënte kryengritje, etj. Dhe tash, ky rrëfim mbeti i pazbërthyer. Ai është dënuar me burg, më duket gjashtë vjet...
Dida: ...pesë vjet...
Surroi: Më ka mbetur e shënuar në kokën time, situata kur vijnë dhe e prangosin edhe e prangosin në praninë tënde. Por ky rrëfim nuk ka mbetur në gazetë, sepse censorët e asaj kohe nuk e lanë të botohej as në pjesën e gazetës së kolektivit. Kështu që këtë rrëfim, pas 40 vjetësh, po e vazhdoj me ty.
Dida: Po e ka qenë një ngjarje e madhe. Për familjen tonë ka qenë e rëndë shumë, se nëna mbeti vetëm. Duhej të kujdesej, jo vetëm për neve, po edhe për prindërit e babës, që nuk kishin pension fare, edhe për vëllanë e vogël të tij, axhën... por edhe për nanën e nanës, domethënë me një rrogë të mësueses, ajo duhej t’i mbante krejt.
Mandej, ata jetonin në Prizren, nuk dojshin me ardhë këtu..., ka qenë shumë vështirë, ka qenë shumë vështirë me lidh jetesën... me vazhdu...
Surroi: Po ai moment i arrestimit, ti qëllon aty, kur ia vendosën prangat Çfarë ishte arsyetimi?
Dida: Arsyetimi, absolutisht, “ky është armik i popullit” dhe e marrin. E prangosin, e marrin edhe shkojnë. Qekjo ka qenë. Shumë rëndë ka qenë.
Por është interesant angazhimi i nanës mandej. Ajo ka shku më së pari ka shku te shokët e babit, domethënë te njerëzit në politikë që kanë qenë shokë të tij e të tjerë, ata nuk kishin fuqi për me ba diçka.
Surroi: As ide se çka po ndodhte.
Dida: Jo, jo. As nuk dinin çka po bëhet, bile edhe ata ishin shënjestra të mundshme.
Surroi: Aty Fadil Hoxha ka qenë....
Dida: Fadil Hoxha një prej....
Surroi: I pari, ndoshta...
Dida: I pari ka qenë... Mirëpo, çka ka ndodhë? Qata shtatë të burgosur të tjerë, aty ka qenë edhe Nijazi Maloku. Ai ka qetë një akuzuari i parë. Për shkak se u rrëzua një kishë në Gjakovë...
Surroi: 1945? Dida: ...atëherë si një aksion që feja është helm, e duhet me e heqë fenë, etj. dhe ai e bën atë punë atje, për arsye se edhe këtu u shemb një xhami, u shemb edhe kisha katolike që ishte përballë shtëpisë sonë, edhe ata shtatë tjerë ishin dëshmitarë, të cilët ishin totalisht të panjohur, as për babin, as për Nijaziun.
Surroi: Në fakt, inxhinieri i cili e ka rrëzuar kishën në Gjakovë, ka qenë malazez, më duket Folliqi, Millutin Folliqi.
Dida: Unë nuk e di. Unë e di që ky ka qenë kryetar Komiteti atëherë, në Gjakovë. Mund të jetë vendimi i tij ose diçka, ose ia kanë vesh...
Surroi: ...domethënë është fjala për kishën ortodokse në Gjakovë.
Dida: Po. Edhe ai u bë shkas, madje ai i vuajti 9 vjet burg, bile ai ka qenë edhe në Goli Otok, babi nuk ka qenë.
Surroi: Ndonëse kanë qenë nën torturë të gjithë.
Dida: Po, në proces. Veçmas dëshmitarët. Këta shtatë të tjerët që ishin të anës Hasit.
Koncepti i gjykimit të tyre ishte që të dëshmohet se këta kanë çuar informacionin në Shqipëri. Informacione strategjike ushtarake e tjera e tjera, që janë qysh nonsens, domethënë s’kish lidhje. Këta më së pari nuk njiheshin në mes veti. Ata nuk njihnin
Surroi: Ishte një bukëpjekës më duket...
Dida: Edhe qashtu bahet ky konstruksion i gjykimit. Dënohen të gjithë. Mirëpo është interesant, natyra e babit ka qenë shumë interesante. Mbasi që u lirua një ditë unë po shoh, tash kish kalu kohë...
Surroi: ...ti s’ke qenë me e vizitu në burg?
Dida: Po kam qenë, kam qenë me nanën..., ajo është histori e veçantë se qysh kemi shku atje...
Surroi: Në Nish, a ku ka qenë ?
Dida: Jo, në Beograd. Në Sremska Mitrovicë, se në fund ai u vendos më gjatë atje. Po çfarë është interesant, nëna nuk është ndalë duke trokitë në dyer për me të, bile edhe në Beograd.
Edhe deri te Rankoviqi, domethënë Aleksandër Rankoviqi, më në fund, mas disa orvatjeve e priti.
Ajo më merrte me vete, vazhdimisht më merrte me vete, qaty gjatë ditës e mandej ktheheshim me tren.
Surroi: Cila ishte përgjigja e tij?
Dida: Më së pari nuk e pranoi, por dikur në fund e pranoi. Edhe, edhe i thotë ai, “po, ka deformime atje”, hiç pa e këqyrë në fytyrë, domethënë tue këqyrë prej dritares jashtë...
Surroi: ...në zyre...
Dida: ...i thotë, “ti kthehu se kam informata se atje ka deformime që po ndodhin. Shko t’i këqyri fëmijët”. Edhe kurrgjë. Kur qat vit, domethënë mbas tre vjetëve, se baba nuk i mbajti krejt, pra mbas tre vjetëve, kanë ardhë, i thonë “Hajde, dil!”Ishte 29 nëntori, dita e Republikës e RSFJ-së
Surroi: Edhe atëherë jepeshin...
Dida: ...jepeshin faljet edhe aty kishte hyrë edhe ky në listën e asaj faljeje. Domethënë, kështu që shpëtuam, shpëtoi, nuk i mbajti krejt pesë vjet, po tre vjet përafërsisht edhe pse s’ka dashtë as ato me e nënshkru, se këtij i kanë ba presion, me i denoncu shokët. Ky ka thanë unë nuk denoncoj, mundeni me më vra, qekaq mundeni, nuk denoncoj.
E kanë rrehë, e kanë rrehë, mandej e kanë lanë, e kanë pa që nuk po don.
Madje edhe fletëlëshimin prej burgut nuk e ka nënshkruar. Edhe mandej, kur erdh ligji tash këtu për kompensimin e të burgosurve politikë, te kujtohet para disa vjetëve, nuk e kishim atë dokument, krejt e kishin... Edhe ka qenë interesant atëherë, ishte vetëm një telefon në Sremska, se prej aty doli ai, Mitrovicës së Sremit, hajt thashë ta marr. Edhe telefonova, fola serbisht. Është çështja kështu, është një ligj për kompensim. Thashë ka qenë, por nuk e ka këtë, a mundeni me ma çu?
Tha, po zotni, veç ma jepni adresën.
Edhe na e çuan, domethënë na e çuan edhe atë dokument se ishte problem për këta...
Surroi: Për dallim prej shumë të burgosurve të tjerë, ky është rasti unikal, ku është bërë e rigjykimi dhe është hedhur poshtë... kjo ndodh në vitin mbas rënies së Rankoviqit.
Dida: Mbas rënies..., domethënë Plenumi i Brioneve. Mbas Plenumit të Brioneve atëherë u rehabilitua. U shpall ky gjykim i konstruktuar, i inskenuar. Zyrtarisht, ata e shpallën, Komiteti Qendror i partisë e shpalli...
Surroi: ...po më duket se ka kaluar nëpër proces gjyqësor, pra juridikisht është ndër rastet e rralla ku është thënë se ky ka qenë një gjykim i konstruktuar.
Dida: I vetmi ndoshta. Po ka qenë edhe rasti i parë, që kanë provuar me ba këtë diçka, kishte me e zyrtarizu... serbët... atëherë kanë shku njerëzit pa gjykim. Kjo ka qenë bile çudi që u ba gjykimi i parë.
E kështu në fund... një ditë po na vijnë në shtëpi, mbas kësaj... na vijnë në shtëpi pesë-gjashtë burra me plisa, me tirq. Hajde, çfarë është kjo? Babi i kishte thirrë krejt ata dëshmitarët.
Surroi: Në shtëpi?
Dida: Po, edhe më iu thanë, se “unë ju fal”. Mos mendoni se më keni borxh diçka.
Ka qenë një akt, se ata krejt e kanë rëndu, vetë Nijaziu ka qenë i detyrum, po po ka ba. Kanë qenë tmerrësisht të torturum. Edhe Nijaziut, natyrisht, ia ka falë se ky e ka ditë se ata nuk kanë pasë kurrgjo kundër tij, po i ka falë, krejt.
Surroi: Është interesant, është akti i parë i pajtimit në fakt politik të ne...
Dida: Pikërisht, pikërisht. Unë nuk e kuptosha për çka kanë ardhë, se unë e prapë isha i ri, domethënë kur erdhën ata, nuk e kuptojsha. Edhe kur e kuptova mandej se ia ka falë atyre dëshmitarëve, se unë e kuptova që dëshmitarët e kanë akuzu.
Edhe me Nijazi Malokun ka qenë një rast. Ai del mbas nëntë vjetëve burgim, dhe unë me babin po shëtisim para “Bozhurit”, ky Swiss Diamondi tash... kur një njeri përpara... hiç nuk foli kurrgjë, që veç shkoi e përqafoi.
Ai u step u ndal, baba shkoi e përqafoi... folën diçka, unë hiç s’po di çka po bahet, kur mbasi e kryen bisedën, “...hajde do të shihemi, hajde të fala”... tha: “Agron,a din kush ishte ky?”
Jo i thashë nuk e di.
Ky është Nijazi Maloku... Unë si fëmijë... njeriu që e ka randu babën tim
Po çfarë të randuemi... këta kishin mbetur shokë mbas asaj.
Por ky akti i faljes, që e ka ba ky, ka qenë mësim jetësor për mua. Jeta është me plot konflikte, me probleme, me sende. Njerëzit hyjnë e kapen për fyti në mes vete, mirëpo falin. Në fund ia falin njëri-tjetrit, domethënë pa marrë parasysh, a ka pasë faj, a s’ka pasë faj, harron, ecim përpara.
Surroi: Ka qenë është interesant ky rrëfim edhe nga aspekti i nënës. Nëna është ndër mësueset e para, më duket në vitin 1955 hyn në “Aca Maroviqin” e atëhershëm, “Faik Konicën” e sotme.
Nuk është grua e cila është rritur në një ambient revolucionar, po e shtyjnë rrethanat dhe ajo duhet të rezistojë, ashtu qysh ka qenë një njeri i butë, i mirë, i fjalëmbël, e tjera po tash e merr në një dimension krejt tjetër.
Dida: Nana ka qenë shumë interesante. Ajo bashkë me vëllaun e vet binjak kanë qenë... para luftës, në fillore. Një mësuese serbe, në një klasë prej 10-12 turqve.
Turq, romë, kështu që kanë qenë një klasë e përzime edhe i kanë çuar prej një shkolle në një shkollë tjetër nëpër podrume e andej-këndej, e kanë kryer shkollën.
Mbas asaj, mbas luftës (Lufta e Dytë Botërore, v.j.), ajo e ka pasur fatin me shku në këto kurset e profesorëve nga Shqipëria. Domethënë, në kohë të Italisë, Ernest Koliqi, ministri i Arsimit i Shqipërisë i bjen këtu diku mbi 200 vullnetarë, arsimtarë, mësues.
Ata bëjnë kurse për me e formu shkollën normale, për me e fillu sistemin e shkollimit publik në Kosovë në gjuhën shqipe, se s’ka pasë. Qajo është data e fillimit. Ernest Koliqi është themeluës i arsimit publik në Kosovë.
Mirëpo arsimtarët e tyre kanë qenë shumë interesantë, shumë ka pasë nga Italia, të shkolluem në Itali, shkolluem në Austri... njerëz, të cilët kanë pasë një vizion dhe një patriotizëm të pabesueshëm, domethënë, veç ajo kohë bjen patriotë të tillë edhe ata i kanë arsimuar këta në themelet e pedagogjisë italiane kryesisht, italiane.
Mu më kujtohen edhe librat që i ka pas babi edhe nëna, librat që ju kanë pru, literatura bile edhe literatura beletristike nga italishtja e përkthyme në shqip, edhe metodat kanë qenë të jashtëzakonshme, ato metoda shumë të avancume, edhe sot, sot me i zbatu ato metoda, janë brilante, janë të jashtëzakonshme.
Surroi: Do të thotë, ti je pjesë e asaj epoke revolucionare, transformative. Prindërit e tu janë, në një Kosovë analfabete, babai është drejtor i “Rilindjes”, nëna në shkollë, kur ende kishte një numër shumë të madh analfabetësh.
Ti vetë shkon në universitet ndër të parët, në universitetin e Zagrebit asokohe, çeli një rrugë e re, posaçërisht për të zënë hapin me popujt tjerë. Dhe në këtë transformim revolucionar mbërrin që të bëhesh profesor... dhe okupohet Kosova.
Ndalet një lloj hovi transformativ, i cili fillon me prindërit e tu dhe vazhdon me ty.
Por ai hov transformativ tash hyn në një revolucion të ri, e kjo është çlirimi i Kosovës. hapja e një dere të re, një periudhe të re historike, në të cilën takohemi në ditët e para të pasluftës me Ismet Hamitin dhe ty, vini te unë në zyrë në “Koha ditore” dhe më tregoni, “...ne e kemi marrë Postë-telekomin dhe do ta do t’i japim këtë drejtim”. Si duket ajo?
Dida: Ka qenë diçka e mrekullueshme. Ismet Hamitin e kam pasur profesor shkollë të mesme teknike edhe ai më njihte mua, natyrisht edhe një ditë më thirri dhe më tha: Agron, në qoftë se nuk priton, hajde të une në shtëpi!
Ai punonte edhe atëherë për ITU-në, e Kombeve të Bashkuara, edhe kishte ardhë këtu. UNMIK-u, filloi me i kthy punëtorët..., filluan punëtorët me u kthy në kompani, veçmas këto publike që kanë qenë...
Surroi: ...nga ishin përjashtuar...
Dida: ... dhe zakonisht e caktojshin një menaxher të kthimit të punëtorëve, e në Postë ka qenë i caktum Ismeti, njeri shumë kompetent dhe shumë adekuat për atë punë. Edhe më thërret mua e thotë: Agron, po hyjmë me punëtor tash në Postë, ti duhet të jesh bashkë me mua, me e kry këtë punë, me udhëheq postën edhe me ec përpara, me e marrë në dorë ma në fund. Çka po thua?
Tash unë punofsha për UNHCR-në, kisha rrogë të madhe edhe kur ma tha këtë, thashë a është e mundshme... po nejse thashë zëvendës i tij apo kështu diçka... i thashë: “Ismet, krejt çka duhet jam gati për këtë punë”.
Edhe pse ishte ishin gati letrat, Kimeti ishte ende në Shkup për me shku në Amerikë krejt. I kishim vizat, i kishim gati. Po e marr Kimetin, i thashë Kimet bre, ma kanë ofru qesi pun, tash qysh me ia ba, qysh me shku në Amerikë?
Surroi: Kimetja është bashkëshortja. Po ashtu, një person i arsimit... afatgjatë... e njohur gjeneratë mbas gjenerate në shkollën “Ismail Qemajli”.
Dida: Ashtu, në “Ismail Qemajl” ka punuar kryesisht, dhe në fund, mandej edhe drejtoresh ka qenë.
Është shumë e afërt me njerëz dhe komunikatave, KImetja është shpatë...
Surroi: ...gjeneratë mas gjenerate të prishtinasve e njohin Kimeten.
Dida: Po, po...
Surroi: Bile edhe ty të njohin si burri i Kimetës, më duket 😊.
Dida: Kur kam ardhë unë prej Zagrebit, kur e takova Kimetin, atë e takojshin njerëzit, mua kurrkush s’më njihte se unë ndejta etje katër pesë vjet...
Surroi: Po kthehemi... ti i thua...
Dida: Ismetit i thashë po. Edhe shkuam. Erdhën ata UNMIK-ut, të KFOR-it, përfaqësuesit, në PTK.
Biseduam e u kry puna edhe Ismeti tha: “Unë, nesër, mbasnesër unë shkoj në Gjenevë. Ho! Kadale Ismet, i thashë, a s’ke me qenë ti këtu?
Jo, jo, thotë ti ke me qenë.
Haj, taksirat!
Mirëpo kemi qenë vazhdimisht në kontakt, domethënë, ai ka qenë mbështetja ime kryesore, se unë edhe i thashë, unë s’kam punuar në PTK.
E di, tha, e di, po ti je ai që duhesh me marrë këtë punë! Ani bre Ismet, ani. E kështu filloi një kohë e bukur e projekteve për me e mëkëmbë Telekomin më së pari, se ishte as Prishtina me Prizrenin s’funksionojshin lidhjet. Duhej urgjentisht me i vendosë lidhjet telefonike, në Prishtinë me i vendosë lidhjet telefonike lokale këto dhe ishin projekte të mëdha me para zero. Edhe atëherë u desh me e organizu këtë punë në kishte të jashtëzakonshme.
Surroi: Kjo duket puna më e lehtë prej punëve me të cilat jeni ballafaquar se problemi themelor i postës, si edhe i Kosovës, ka qenë definimi i pronësisë.
Dida: E kjartë. UNMIK-u ishte atëherë... Unë ma vonë kam bisedu me njerëz, a e di, pa ngarkesë, njerëzit të UNMIK-ut e njerëzit të KFOR-it, qysh ka qenë. Shiqo. Ky ka qenë një territor nën menaxhim të Kombeve të Bashkuara, nuk ka qenë as Kosovë, as dreq as hiç kurrgjë.
Ju keni qenë një popullatë që keni luftuar në mes vete,na e kemi ardhë me ba paqen këtu, edhe që kjo është, çka keni.
More thashë, kjo është Kosovë, kjo është shteti jonë dhe atë presim...
Është në 1244, në rezolutë, është që një kohë do të thotë UNMIK-u do të përgatiste terrenin që na të bëjmë pavarësinë, por pikëpyetje e madhe.
Mirëpo na e kemi eksperiencën me UNMIK-në, mandej unë veçanërisht, aty e kam pasur... ata ishin jashtëzakonisht të korruptum, jashtëzakonisht të korruptum, tue fillu prej Kouchnerit, domethënë Kouchneri ka qenë PSSP - Mbret i Kosovës.
Edhe kur filloi faza, e bëmë konceptin e telefonisë mobile, tenderin...
Surroi: Vala 900
Dida: Vala, Ismeti ia ka qitë “Vala”. Edhe shumë emër i bukur është. Si me valë do ta mbulojmë Kosovën. E mandej djali i tij, edhe një koleg i tij, ekspertë që punojshin në Oksford,
Surroi: Shkumbini..
Dida: Po, Shkumbini dhe Agim Fehmiu, edhe ai ka qenë në Oksford, specialist profesor për telekom, ata dy Ismeti i menaxhoi që ata me ba këtë dokumentin e tenderit. Nuk është punë e lehtë me ba tender për telefoni mobile. E unë këndej e shtysha, se UNMIK-u nuk dojke hiç, se “ s’kemi kushte, s’kemi kushte për këtë”.
Surroi: Ata ishin kundër?
Dida: Kundër! Ideja ishte që telefoninë e Maqedonisë, telefoninë mobile të Maqedonisë me përhapë këndej
Surroi: Ajo është njëra prej ideve, e ideja tjetër ishte të zgjerohej Kariqi, apo jo?
Dida: Ato s’më kanë përmend mua se unë aty kam qenë kategorik. Me Serbinë e kanë ditë se as guxojnë me ma përmend, se aty s’bën hiç. Po Maqedoninë. Mandej edhe me Maqedoninë, ashtu absolutisht s’ka. Ndërkohë unë e fillova procesin. “Jo, ne s’mundemi, ne s’kemi njerëz, me përgatitë tenderin”.
E atëherë, tenderi u përgatit dhe e shpallën. S’patën kah me e mbajtë e shpallën. Filloi konkursi. Konkurruan katër-pesë-gjashtë firma. Prej tyre ishte “Siemensi” nga Austria, “Siemensi” Telecom, ishte “Alcateli” francez. Ishin edhe norvegjezë, edhe disa kompani tjera, po “Motorola” ishte amerikane. Po “Motorola” nuk konkurroi fare, u tërhoq, e edhe mbetën këto dy.
Unë atëherë e organizova Komisionin për Vlerësim. Nuk doja vetë me qenë aty, po në mënyrë transparente, komisionin - jurist, ekonomist edhe inxhinier, edhe dy njerëz i lypa, një prej KFOR-it, një prej UNMIK-ut.
Çoni përfaqësuesit e juaj specialistë, për me qenë ekipi prej pesë vetëve që e bën. I çuan ata njerëzit edhe ata vendosën së bashku, por kur edhe puna me nënshkru dokumentin e vlerësimit, as ky i UNMIK-ut as ky tjetri s’erdhën. Qetu filloi krimi!
Edhe ky komision praktikisht unanimisht vendosi që “Siemensi” ta merrte këtë projekt.
Surroi: Me mosnënshkrim, atëherë u krijuan kushtet...
Dida: Dy veta nuk e nënshkruan, si kjo puna e Kuvendit tash që s’po bëhet një nënkryetar, etj. Domethënë, janë pengesa procedurale, si ata i quajtën procedurale, unë megjithatë e shpalla si fitues të tenderin “Siemensin”. Edhe ata mbetën, se zyrtarisht e shpalla, edhe pse këta kundërshtojshin ashpër.
Provuam me bisedu me Kouchnerin, nuk pranoi. Edhe në fund arbitrarisht më qiti prej punës. Thjesht, ma çoi një faks dhe thotë ti s’je ma për shkak të mosbashkëpunimit kronik - “consistent lack of cooperation”.
Qekjo fjali edhe më qiti.
E caktoi një njeri të vetin dhe ai i boni krejt, nënshkroi me “Alcatelin” francez, Monaco Telecom.
Surroi: Ky është suedezi apo? Kaqe në një suedez?
Dida: Po, në të vërtet nuk dihet a danez a suedez, ai ka qenë një njeri problematik. Kurrë mandej nuk kam mujt me e kuptu se kush është, por bile akuzojshin që diçka me atë argjendin që u vjedh prej “Trepçës”, do i lingota të argjendit diçka, kishte qenë një përziem edhe në atë lami... kështu që qasi njerëz e bënë atë punë, më qitën.
Mbështetje prej Qeverisë së Përkohshme atëherë s’kam pasë.
Surroi: Në fakt aty ka pasur presion, duket. Posta u shndërrua, atëherë PTK-ja, u shndërrua në vend ku duheshin futur njerëz partiakë.
Dida: Ia nisi! Me mosmbështetjen time, atëherë ia nisi, ia nisi ramja teposhtë e kësaj.
Surroi: Edhe në vend të një ndërmarrjeje profitabile, ajo u shndërrua në një burim të ardhurash për shërbime, për parti...
Dida: E saktë!
Surroi: Ju keni qenë gjeneratori, po flas PTK-ja, që jo domosdoshmërisht kur ke qenë ti, por PTK-ja ka qenë gjeneratori i bukur i një distorzioni politik këtu në Kosovë.
Dida: Manifestimi më i fuqishëm i korrupsionit të rëndë ka qenë aty. Domethënë, edhe unë aty e pashë që mungesa e implikimit të qeverisë sonë tregon mungesën e sensit për patriotizëm... patriotizëm zero!
Edhe në KTV kam qenë, Visari ka qenë udhëheqës i emisionit kur i kam treguar krejt këto. Ku tregohet se Kosova është e jona. Nuk bon dikush tjetër edhe me na i prishë rregullat e tenderit ndërkombëtar, edhe me na diktu neve kush ka me qenë kryes i punëve, kur ne kemi zgjedhë kompaninë e cila është: nën baza, transparente, legale, krejt në rregull.
Surroi: Problemi nuk është vetëm sovraniteti, nuk është vetëm marrja e kompetencave prej bashkësisë ndërkombëtare, po marrja e kompetencave, prej çfarëdo uzurpimi. Ajo është sovranitet. Dhe PTK-ja tek tash duket ta ketë marrë vetën pak viteve të fundit, se përndryshe ka qenë në rënie të lirë.
Dida: Shiko, degradimi s’e ka kufirin e fundit, njerëzit thonë ka ardhë në fund, jo jo s’ka fund hiç hendeku. Domethënë, ajo është problem. Janë mundu me më korruptu mua disa herë është kështu...
Surroi: Qysh?
Dida: Me çantë në tavolinë.
Surroi: Ku? Në zyrë, në shtëpi?
Dida: Zyre, zyre?
Surroi: Me çfarë fjale?
Dida: Ju thosha, këqyrni, sigurimi im është i njerëzve të UÇK-së, qetash po i thërras këta, po hup prej këtuhit sa s’i kam thirrë.
Surroi: E oferta e tyre ka qenë çka?
Dida: Milionëshe!
Surroi: Për çka veç me e mbyll gojën, mos me folë dhe me e lanë “Alcatelin”.
Unë nuk dojsha me ndi, derisa s’më qitën unë e kreva pu rreme, Siemensi fitoi edhe u du qashtu me shku.
Surroi: Edhe “Alcateli” mbeti gratis...
Dida: Edhe Monaco më kanë ofru. Se krejt konstrukti i tyre ka qenë si operacionet financiare sistemin e billingut, pra faturimit, ta ta kontrollojë Monaco Telecomi, e Monaco Telecomi as që ekzistonte!
Ajo ishte një kompani e këtyre njerëzve të Monakos, pra njerëzve të rëndësishëm të Monakos, që dojshin me e ba. Aty ishte edhe Kouchneri pjesë. Atëherë deshi edhe mua me më ba... një pronë, një pronë në Monako me ardhë me jetu atje... veç me shukat, e veç me e pranu dhe me nënshkru, me nënshkru Alcatelin, aty ishte puna.
Surroi: Ky moment revolucionar zhvillohet që zhvillohet, tash vijmë te momenti i tretë revolucionar dhe aty po kthehemi te gjenerata e babës dhe nënës tënde. Janë njerëz, të cilët hyjnë në moment për të hapur rrugë të një popullatë e cila nuk është e gatshme, domethënë nuk është e aftësuar me lexim për t’i hyrë kësaj periudhe, po ata megjithatë angazhohen. E pashë një entuziazëm të njëjtë të tij, të një punim, të cilin ma dërgove lidhur me kapacitetin e nxënësve të Kosovës për të qenë pjesë e revolucionit të inteligjencës artificiale.
Ti më ke dëgjuar disa herë duke folur publikisht se si është një sfidë jashtëzakonisht e madhe për nxënësit tanë, sepse nëse në PISA gati 80% e nxënësve tanë nuk e kuptojnë, del se nuk e kuptojnë tekstin të cilin e ka shkruar, atëherë nuk mund të shërbehet me inteligjencë artificiale.., pra jemi gati analfabetë për një lëmi të re. Por ti e ke bërë një studim, i cili e nxjerr një situatë paradoksale. “Paradoksi kosovar”, ti e quan.
Çka është?
Dida: Unë kam dalë në pension mbasi e kreva projektin e fundit me një kompani private, pak inxhinierik. 62 vjet i kisha dhe dola në pension. Dola në pension vetëm për me iu përkushtu pedagogjisë, sepse si profesor në universitet, unë kam qenë inxhinier, por tue pasë atë kulturë të familjes, tue i pasë prindërit dhe ato ide të tyre shumë të bukura, pastaj Kimeti si novatore, Kimeti ka qenë shumë inovatore zë arsimtare.
Domethënë, ne vazhdimisht kemi bisedu për pedagogji, e unë mbajsha mësim por nuk isha pedagog profesionist. Kjo është pengesë e madhe, për shembull, në inxhinieri. Hala ka qashtu.
Ka inxhinierë të shkëlqyeshëm, njerëz, po pedagogë janë... pedagogu është mesele. Duhet me qenë njeri që di me transmetu, edhe thashë duhet t’i përkushtohem kësaj materieje. Po bëhen gati 12-13 vjet si unë jam tu u mësu dhe tu punu në lëmi të pedagogjisë.
Jam ba pedagog tash. Fillova me atë portalin tim, “Zgjoi” tue i zgjedh video të ndryshme, që janë mijëra që kanë përmbajtjet të mirë se në YouTube ka gjithçka.
Unë i zgjidhsha ato, diku nja tremijë video të klasifikume i kam në këtë portal, ende e kam atë kanalin në YouTube, mirëpo, kur doli para tre vjetëve e sa, inteligjenca artificiale ishte diçka si unë dhe nuk mujsha me imagjinu që mundet me ndodhë publikisht me pas na, mileti i thjesht me pas qasje në një vegël, të tillë edhe ndër të parët kam hy aty.
Prita nja një javë ditë derisa ma çelën konton. E din atëherë qysh ka qenë edhe kur e pashë, kjo ishte domethënë, në qoftë se dua me një fjali me thanë çka është inteligjenca artificiale, është revolucioni i Gutenbergut, revolucioni i internetit, revolucioni i inteligjencë artificiale, domethënë ky revolucion tash është tue ritransformu çdo gjë, krejt aktivitetin njerëzor edhe në mesin e tyre veçmas arsimin, sepse arsimi është bazë e krejt këtyre aktiviteteve.
Domethënë, nuk mundesh ti më pasë me njerëz të paarsimuar me pasë një revolucion kualitativ. Po me njerëz të edukum, të ngritun, të arsimum, atëherë ti mundesh me bo diçkaEdhe papritmas tash e kemi një vegël, e cila është me dituri të pakufishmesot veç konsiderohet që çdo gjë që është digjitalizuar, është nënduart e inteligjencës artificiale.
Pra, nuk ka informacion që nuk mundesh me gjetë, veç duhet me qenë këmbëngulës, me hy thellë e më thellë E gjen informacionin, në qoftë se është digjital. Gjithashtu janë projekte të mëdha që janë ba edhe Google-i, veçmas digjitalizimin e librave, masovikisht pra e ka ba atë punë. Pra, shumë libra janë sot që janë të digjitalizuar.
Edhe pra kemi një makinë e cila është e informume, domethënë krejt aktivitetin njerëzor e ka brenda, plus e ka makinën.
Kjo makinë funksionon si njeri. Pra, nuk funksionon thjesht qysh mendojnë si një mbledhës i informacioneve, ose shoshitës i informacioneve etj., po është edhe ai që nxjerr konkluzione prej informacioneve.
Surroi: Deduksione.
Dida: Deduksione.
Domethënë ende ka faza që do të përparojë dhe po përparon përditë e më shumë. Që të vijë te aspekti i sintetizimit të informatikës, domethënë aty ka mangësi ende por është tmerrësisht shpejt tue përparu edhe në atë aspekt.
Veç tash po duhet me provoku me thënë: shiko, unë e bëna këtë. Së bashku me ty e përpilova këtë koncept.
A bon tashti me ma dhënë një vlerësim kritik?
Çka është kjo?
A është mirë kjo, çka kam bërë, por bone me një nivel akademik, mos më fol kopalla.
Me pa çfarë analize bën për punën që praktikishtai vetë e ka bo, përmes meje.
Dhe unë i kam thënë: bëma këtë...
Surroi: E tash ti je njeri i cili ka shumë përvojë, ka shumë aftësim profesional, ka shumë aftësim akademik, domethënë i ke kaluar të gjitha. Kapaciteti yt për të kërkuar është shumë, shumë më i lartë sesa i një 15-vjeçari, i cili nuk e kupton tekstin të cilin e ka lexuar në shkollë, dhe kjo është diskrepanca e madhe
Dida: Ashtu është. Po vetëm me e përfundu me një fjali këtë si e thashë: ky është një mjet të cilin duhet patjetër me shfrytëzu, se njeriu fuqizohet... se ka “misconceptions”... gabim konceptual, që bëhet dembel njeri... jo! Përkundrazi,
Unë vetë jam shembull, se moshën që e kam edhe me punu qaq shumë, qaq produktiv me qenë, kish me qenë e pamundur pa këtë.
Surroi: Po, po, prapë po insistoj, s’është punë e moshës, është punë e kapacitetit tënd intelektual, aftësimit tënd profesional, njohurive tua.
Në fakt.
Ti je njeri, i cili mundet me kërku një nivel të informatës, të cilën 15-vjeçari që s’e kupton tekstin nuk mundet.
Dida: E tash, pikërisht këtë e ka pasë edhe projekti i Bankës Botërore në Nigeri. Kjo ka qenë në korrik të vitit të kaluar. Kjo mesele. Ishte koha kur unë punojsha këtë projektin tim. Projekti im kishte detyrë me tregu se sa janë të gatshëm nxënësit tanë për me u avancu, me e avancu vetveten përmes përdorimit të inteligjencës artificiale.
Sa kanë, domethënë sa është gatishmëria e tyre. Dhe tue punu atë erdha deri te një koncept që ta kuantifikoj këtë gatishmëri, kuantifikoj me metoda statistikore, matematikore, po të njëjtat që i përdor PISA.
E studiova PISA-n. PISA është në nivel shumë të lartë. Në aspektin e përpunimit e të dhënave, ajo është kulminacion i shkencës së statistikës dhe probabilitetit. Për fat të mirë unë edhe në studime e kam mësu probabilitetin dhe ka qenë një prej lamive të matematikës që edhe sot e du më së shumti.
Është kulmi i matematikës për mua. Probabiliteti dhe statistika.
Surroi: Me pasë shku në Wall Street, kishe bërë shumë para.
Dida: Pikërisht. Se aty është probabiliteti.
Surroi: Aty provohesh ku je.
Dida: Domethënë, në çdo fenomen, edhe në fenomenet shkencore edhe gjithë ka matematikë, Këta qate e kanë zbatu në mënyrë të përsosur në PISA. Domethanë, PISA nuk është thjesht i ke dhjetë pyetje, pesëve u je përgjigjur... edhe e mat numrin edhe i jep do poentime. Jo! Ajo shumë më saktë tregon. se sa e ka përvetësu nxënësi qat fushë të matematikës. Sa është i shkathët.
Nuk është vetëm numerikisht kështu..., mandej ata e numerizojnë, e kuantifikojnë këtë dituri me poenat e PISA-s që i japin, në matematikë, shkenca, edhe del një rezultat që e kemi - ne që jemi diku para fundit Por, në pyetësorin e nxënësve, ata marrin edhe shumë do informata të tjera.
Marrin për shembull informata për sa janë nxënësit të kënaqur me jetën në shkollë. Sa janë kureshtarë. Sa ka dhunë në shkollë. Aspekte socio-emotionale, aspekte socio-kulturore.
Edhe këto të dijenisë kognitiveKëto janë kognitive, këto tri aspekte kryesore, po këto tjerat janë përshkruese.
Këto nuk mund t’i poentosh ti, por mund të nxjerrësh një konkludim. Kur e pashë ashtu, atëherë thashë hajt t’i marr krejt këto shënime tash, krejt këtë përshkrim narrativ të asaj që kanë ba ekspertët e PISA-s.
Mbas marrjes së rezultateve edhe pyetësorëve, domethanë të përgjigjeve në pyetje, prej diku sa kanë qenë, te na kanë qenë diku tetë mijë nxënës... Kur merr prej atij numri të madh përgjigje, ti ke bajagi një konkluzion të mirë se çka janë ata nxënës në këto pika të caktume që ata i kanë formulu. Edhe thashë hajde tash t’i marrim, t’i kuantifikojmë, t’i analizojmë kur po del ajo, se asistenti im, inteligjenca, Chatgpt, ajo punon - i them kuantifikomi këto, bone këtë.
Kur po shoh, dul edhe një model poentimi... e bana si të PISA-s që e bane bëj poentimin matematikor, që e kam shpjegu në punim, E kam dhënë si aneks edhe për ata që meren pak me matematikë, se unë shumë e dua... edhe e zbatova atë, tash doli... i klasifikova në pesë kategori këtokëto përgjigje tjera, jo vetëm në diturinë, pjesën tjetër, edhe aty e pashë del paradoksi Kosovës.
Kosova e ka aset kombëtar... mendimi i CHATgpt-së tash po me kallëzon mua, kureshtjen e nxënësve. Kureshtja e nxënësve të Kosovës në krejt këto tjeranë krahasim me krejt vendet e tjera është në vendin e katërt në botë.
Unë tue punu me CHATgpt, tue lexu artikuj të ndryshëm, analiza rreth inteligjencës artificiale, qysh është ajo më efektive, ajo është më efektive kur nxënësi është kureshtar.
Don me ba një hap përpara, don me mësu diçka të re, atëherë shumë shpejt përparon. Atëherë e kuptova pse më tha, më ka shkruar në thonjëza: “aset kombëtar është kureshtja”, e atëherë i hyra deri në fund.
Ndërkohë del ky eksperimenti i Nigerisë.
Në eksperimentin e Nigerisë, Banka Botërore e analizon një grup prej 800 nxënësve në një prej shteteve federale të Nigerisë, edhe aty qysh kanë punu ata?
Ata do të jenë objekt i një eksperimenti gjashtëjavor, ku arsimtarët shpejt e shpejt janë aftësuar që mbas mësimit të rregullt do të mbajnë dy orë me nxënës.
Edhe do të jenë mentorë të nxënësve... i kanë mbaruar veglat, vetë këta ekspertë, kanë mbaruar vegla për me mësu gjuhë, matematikë edhe shkenca.
Surroi: Vegla po flasin softuer.
Dida: Me inteligjencë artificiale ato. Për me provu tash se sa po munden me mësu prej këtyre veglave.
Shumë thjesht. Këta, mbas orarit të mësimit, gjashtë javë kanë shku ka dy orë, dy herë në javë. Jo non stop.
Edhe nxënësit janë kënaq tue punu mbas orarit..., jo që nuk kanë pritu me shku, por janë kënaq tue punu, dhe në fund kur e kanë mbledhë rezultatin kanë ardhë te përfundimi që përparimi mesatar i këtyre nxënësveështë 31 poena të PISA-s, që është ekuivalente me një vit shkollor standard. E kanë kapërcy një vit.
Për gjashtë javë me nga dy orë mbasdite.
Dida: Falë përdorimit të veglave të inteligjencës artificiale në këto tri fusha, që janë problematike. Domethanë, gjuha, mosnjohja e tekstit, që folëm përpara.
Edhe aty që është interesant, nxënësit që janë më të mirë, kanë shku edhe më shumë se kjo.
Nxënësit e dobët gjithashtu kanë përparuar dukshëm, ata kanë arritë diku 20 pika, që janë nëntë muaj ditë, përparim për gjashtë javë... e këta kanë arritë edhe më shumë... mesatarja 31 - një vit zëvendësim.
Kur e kam lexuar... doli me shumë bujë të madhe ky artikull në mesin e qarqeve edhe e pashë se është “benchmarking study” (studim standardizues), ishte shumë kredibile se nuk hyna ma thellë... ekspertët e PISA-se kanë ba atë, bashkë me Bankën Botërore Botërore, ata kanë ba këtë projekt shumë serioz dhe kredibil. Kjo më dha shumë shpresa.
Surroi: Tash ekzistojnë dy rreziqe, ose dy rrugë se si mund ta çojmë tutje: e para është që rasti i Nigerisë mund të mos jetë i riprodhueshëm. Mund të jetë, sepse ndodh në shkencë, ndodh në analizë, që jo domosdoshmërisht të riprodhohet në një kontekst tjetër shoqëror, politik etj. Por ta marrim se është i riprodhushëm. Kjo na bie në një situatë, ku duhet të konstatohet pika e parë. Pika e parë është, jo vetëm a ekziston vullneti i fëmijëve për transformim, por a ekziston vullneti i politikëbërjes për transformim, sepse ato tri vegla softuerike, të cilat i janë ndërtuar me inteligjencë artificiale, janë ndërtuar me një vullnet të pushtetit, ta quajmë pushtetin Banka Botërore. Po një ministër është dashtë me i thanë, shko bëje në filan shtet, po e provojmë.
Nëse duam ta replikojmë këtë në Kosovë, çka duhet të ndodhë?
Dida: Këtu janë faktorët e gatishmërisë institucionale, se janë një prej pesë faktorëve. Faktorët digjitalë, të kushteve digjitale, domethënë brezi i internetit, qasshmëria, teknologjia...
Surroi: E kemi atë... Ne jemi diku në 78 a 80 % të depërtueshmërisë së internetit, në nivelin evropian.
Dida: Pikërisht. Edhe këtu del insuficienca institucionale problematike.
Surroi: Është edhe problemi tjetër. Ne komparativisht jemi poshtë me pajisje, me PC, me kompjuterë, me laptopë në shkollat tona, apo jo?
Edhe ti e sugjeron alternativën, përdorimin e telefonit mobil.
Dida: Sepse ashtu kanë ba në Nigeri.
Në Nigeri ka qenë ajo përvojë. Edhe pse jo. S’ka fëmijë sot që nuk ka telefon. Të kuptohemi, inteligjenca artificiale, veglat e inteligjencës artificiale, nuk do ta zëvendësojnë arsimin normal, me arsimtarin me krejt, por do të jenë suplement.
Do të jenë mbështetje për këtë, edhe në këtë mënyrë ecet përpara.
Surroi: Po konstatimi yt është që fëmijët tanë, në bazë të analizës që e bën ti, e kanë shkallën më të lartë të kërshërisë, që është elementi themelor i transformimit, është që të ketë vullnet
Dida: Dhe nuk është vetëm ajo, se janë disa disa kategori, në këtë kategorinë e parë, kuështë kureshtja edhe elemente tjera janë satisfakcioni me jetën e vetnxënësit tanë janë të lumtur, me gjithë problemet që janë. Shumë lart janë edhe në këtë aspekt. Domethënë, janë fëmijë të gëzueshëm, janë fëmijë...
Surroi: Që nuk është larg analizave që i bën “Gallupi”, sepse Kosova del zakonisht shumë lart në nivelet e kënaqshmërisë
Dida: Këto janë gjëra shumë me rëndësi. Jeta në shkollë, ambienti i shkollës, shoqëria, mësuesit e tyreqë janë mbështetës, etj. Këto elemente hyjnë në qat kategori, si na jep jashtëzakonisht përparësi të madhe.
Sepse bota po ndryshon.
Këtu kemi një ndryshim dramatik të qasjes ndaj mësimit. Edhe ashtu fëmijët tanë... jo vetëm tanë, në krejt në botën janë arsimi ata i shkatërron, nuk kanë qejf me shku në shkollë etj, dhe këtë atmosferë duhet me e ndërru.
E tash, çka duhet me ba institucionet? Duhet me punu me arsimtarë. ma së pari, që të rrisin autonominë e tyre.
Surroi: Autonominë e kujt?
Dida: Arsimtarit. Në shumë aspekte, jo vetëm edhe as autonominë pedagogjike, domethënë do të ketë kurrikula, kurrikulat duhet të jenë ashtu qysh janë ba te na në fillimtë lira gati si në Finlandë. Mandej, kur hyjnë planprogramet, atëherë është problem se t’i hyn në binarë. Edhe duhesh me i respektu ato. Edhe tash ata binarë kur janë jashtë aftësive të nxënësve, nuk mbërrin ti me e kry. Simbas PISA-s, nxënësit tanë 15-vjeçar, domethënë i kanë i kry jo nëntë vite, po i kanë kry gjashtë vite gjysmë shkollimnuk e kanë kry planprogramin. Pse? Sepse planprogrami është i ngarkar, një. Edhe sistemi jo efikas, arsimtarët, suksesi i arsimtarëve nuk është në nivel të duhur dhe prandaj ka ndodhë kjo.
Pra, autonomia e arsimtarit, që ai me qenë autonom në punë me nxënësin, edhe ai vetë duhet të jetë kreativ.
S’mundeni me pas një arsimtar me qasje klasike që udhëheq punën me inteligjencë artificiale. S’ka kuptim. Në atë aspekt duhet me qenë autonom. Për arsye se tash edhe vetë mësimi edhe konceptet kurrikulare duhet të ndryshojnë rrënjësisht. Mësimi duhet të bahet tue i parashiku, se roli edhe i nxënies edhe i mësimdhënies, ndryshon rrënjësisht.
Rolet e arsimtarit edhe nxënësit ndryshojnë. Për shembull, arsimtari duhet të jetë tash tutor, jo një njeri që ka dituri dhe që tregon diçka të re. S’ka nevojë me tregu ai kurrgjë, “Teorema e Pitagorës është kështu”... S’ka nevojë. Ai duhet me ba diçka tjetër. Ai duhet me thanë: “Duhet t’i ndërtojmë qëto shkallë.
Llogaritni këndin e shkallëve ashtu që mos ta prekë tavanin kur hip në katin e dytë”, edhe jepjua.. Tue zgjidhë kësi probleme, atëherë nxënësit mësojnë matematikën shumë më bukur sesa kapitull për kapitull klasik.
Pitagora e paska bërë... ani çka?
Kur s’ka zbatim, s’ka domethënë një funksion ajo që po e mëson, atëherë është bajat, nxënësit flenë nuk janë të interesum.
A kur zgjidh një problem konkret, domethënë atëherë e bën edhe eksperiencë jetësore, bëhet gati edhe me e përdorë tash inteligjencën artificiale në mënyrë kreative për me zgjidh problemin Kështu që tash dituria e nxënësit duhet të jetë eksperienciale.
Surroi: E ndërtuar në përvojë.
Dida: Kjo është ajo që duhet. Në përvojë të veten personale, edhe ashtu ec përpara. Domethënë, ky është aspekti kryesor: arsimtarët që duhet me shumë ngulm të trajnohen, megjithëse projekti i Nigerisë tregon se edhe për një aftësim shumë të shkurtër ata kanë arritë me e luajt rolin e vet.
Më lehtë është me i thënë nxënësit me mësu disa parime bazë se si përdoret inteligjenca artificiale. vetëm atë.
Pjesën tjetër lënja e veglave, atë e orientojnë nxënësin, qysh duhet mirë me mësu diçka, edhe me zgjidhë një problem ose çkado. Krejtësisht po ndërrohet edhe aftësimi i nxënësve. Mandej aspekti i kushteve në shkollë duhet të ndryshohet. Kushtet në shkollë duhet të ndryshohen tu e marrë parasysh këtë si një pjesë të kohës. Duhet me e lanë jashtë sistemit standard të mësimit e të vlerësimit, të jepet këtu. Edhe gradualisht këto veprime që janë ba në sistemin standard të barten në pjesën e inteligjencë artificiale.
Për shembull, vlerësimi. Më së pari edhe në kurrikulë është e paraparë faza e vetëvlerësimit të nxënësit, që duhet të përfshihet edhe në libra edhe në detyrat e shtëpisë. Vetëvlerësim, që ai vetëveten me e vlerësu ku ka ardhë. Mandej vjen vlerësimi i nxënësve për një kapitull të caktum... mësuesi arsimtari e mban një test. Edhe në fund vjen tremujorshi, dymujorshi. etj., ashtu qysh kërkohet, vlerësime të jashtme etj.
Mirëpo vlerësimi është një punë bajagi mekanike. Për inteligjencën artificiale është qaq e thjesht qaq bëhet në mënyrë të bukur, sepse ka mundësi edhe të bëhet dialog me nxënësin. Për shembull, kur nxënësi don me ba vetëvlerësim, a ka mësu teoremën e Pitagorës a2+b2=c2 ai thotë, cila është prej këtyre është e saktë: A plus B plus barazi me C apo?
Kjo thotë qekjo. I thotë, këqyre nuk është ashtu sepse... edhe tash ia shpjegon, ia vizaton, domethënë ke një ndihmës të mrekullueshëm edhe nuk është vlerësim, nuk është publik, se është shumë rëndësi, se nxënësi është i ndrojtur.
Inteligjenca artificiale i thotë edhe e inkurajon plus, i thotë hapin tjetër e tash unë po të bëj një nënpyetje etj. që ai kur del mbas pesë- gjashtë pyetjeve të vetvlerësimit, më shumë mëson sesa në mësimin bazë.
Surroi: Kjo nënkupton që në një projeksion kështu shumë optimist, të themi mblidhen 12 ekspertë, gra e burra të Kosovës, ulen për disa ditë edhe thonë hajde t’i projektojmë tri veglat që duhen për ta bërë transformim edukativ te ne. A është kjo e mundshme?
Dida: Unë në portalin “Zgjoi” tash i kam tri vegla. Kam filluar me punë para tre vjetëve e kam ba “Zgjoin”
Surroi: zgjoi.org
Zgjoi është një GPT. Zgjoi.com është platforma. Në atë platformë janë tri GPT. GPT janë chat bot mësimorë. Ky i pari është i lidhur strikt me kurrikulën.
E kam bërë në mënyrë që të kursehen maksimalisht tokenat që i përdor nxënësi, duke pasur parasysh që është kufizimi... s’mundesh me punu katër sahat në to. Të thotë ndalu! Mirëpo, si duket, tash kohët e fundit u hoq ajo barrierë. Qysh po përparon kjo Unë e kam bo që të kursejë edhe të jap lidhje me kurrikulën. Krejt temat mësimore që janë në “Zgjoi” janë në databazë, janë nxjerrë prej kërkesave kurrikulare për arritshmërinë e nxënësve.
Rezultatet e nxënies, të lëndës, të fushës që janë përshkrume tekstualisht në kurrikulum, në planprograme... ato i kam përkthy në tema mësimore. që duhet me përmbushë qato. Krejt! Domethënë, prej nxënësit që duhet të mësojë teoremën e Pitagorës dhe t’i kuptojë këndet, atë e kam shndërru në, me Chagpt bëhet ajo perfekt.
Surroi: Fëmijët tanë që kanë me hy në test të arritshmërisë, le të fillojnë le të përgatiten në “zgjoi.org”...
Dida: Absolutisht, çdo temë mësimore. Madje, tash aty janë dikund për krejt mësimin deri në klasën e 12-të edhe gjimnazin natyror..., krejt qato kurrikulat, çka ka kurrikula Se ka shumë shkolla që s’janë... këto vokacionale, s’janë kurrkund. Muzika edhe këto...
Por ato që janë, janë diku në 12800 e diçka tema të veçanta, në të gjitha lëndët. Aty hyhet përmes një sistemi me meny... Për shembull Teorema e Pitagorës, matematikë, klasa e 6-të, më së pari klasën e cakton, matematikë, gjeometri, trekëndëshat, edhe Pitagora del... Krejt çka lypet me u mësu.
Edhe tash e zgjedh, edhe ec. Në qoftë se s’është tema aty, e kemi një tjetër, shkruaje vetë temën. E ka shkru profesori në draft. Edhe kështu, kjo tash të jep ma së pari, menjëherë të jep ajo çka është esenciale. Shpejt e shpejt!
Çka është Teorema e Pitagorës? Qekjo! Edhe mandej të jep një meny prej 12 pikave të tjera, ku ti mundesh me vazhdu. Për shembull, njëra është: “Më jep ide për projekte jashta kornizës”. Zgjoi është krejtësisht i kontekstualizum për kah niveli -mosha, niveli- lënda etj. Edhe tash, për shembull, kur i thuash kështu klasën së tretë filloretrekëndësh diçka e ke pyet kur i tregon se cilat janë idetë jashtë kornizës, t’i jep disa ide fantastike të stilit Harry Potter. Aq kreativ është, në atë aspekt... kreativ.
Dhe tash t’i hajde ndërtoje një trekëndësh simbas këtyre qysh hypin në anijen e vet ata alienët. Unë po besoj, unë vetë tue punu jam kënaqë tue e pa çfarë rezultate jep kjo.
Surroi: Agron, meqenëse jemi krejtësisht në fund të këtij bashkëbisedimi, të cilin do ta përsërisim tash në një cikël tjetër, mbas një kohe, po formohet Qeveria, ne jemi duke e zhvilluar këtë bisedë para se të formohet Qeveria, nuk di a do të bëhesh ti ministër i Arsimit, por, po të bëheshe ministër i Arsimit, ose kurdo që të formohet qeveria, cilat janë tri këshillat, të cilat ti i jep për këtë transformim revolucionar.
Dida: Këshilla e parë është më së pari që ta pranojmë faktin që jemi duke jetu në një kohë ku ndodhin ndryshimet e paradigmave. Domethanë, krejtësisht të përmbysura. Është sikur vjen cunami, rrafshon çdo gjë dhe ia nis prej fillimit. Ta kuptojmë se është e vërtetë.
Surroi: Dhe s’po flasim vetëm në revolucionin teknologjik, po flasim edhe në sfera të tjera.
Dida: Po revolucioni teknologjik po shkakton... mua po më duket që po i shkaktojnë edhe këto që po ndodhin në ndryshimet globale në luftë, për shembull, qasja e Trumpit. Fuqia e Shteteve të Bashkuara të Amerikës është fuqi teknologjike mbi të gjitha, edhe ai mundet me kontrollu krejt botën me teknologji, me aq efikasitet, pa e krisë asnjë plumb ose...
Surroi: Ose jo vetëm krejt botën, por në bashkëpunim me Kinën. Në kombinim me Kinën.
Dida: Edhe pa Kinën mundet me e ba.
Surroi: Pika e parë është ndryshimi paradigmatik.
Dida: Ndryshimi është jashtëzakonisht i madh edhe në fundament të këtij ndryshimi është edukimi. Domethënë, zgjidhja që me iu qasë, me iu adaptu kësaj është natyra njerëzore është u adaptove, po, nuk u adaptove, shkove.
Surroi: Domethënë, është darvinizëm.
Dida: Praktikisht edhe ky është mësimi i parë.
E dyta është që, duke pasë parasysh këtë të parën... për shembull, universitetet.
Universitetet konsiderohen si tempull me plot kuptimin e fjalës, tempulli i diturisë. Mirëpo më tempuj nuk ka. Nuk ka më, nuk ka më arsimtarë, ose grup arsimtor profesorësh që janë emër nobelista në këtë lëmi, ky është më nobelist se këta. Universiteti do të rikonfigurohet në pajtim me këtë ndryshim dramatik që ka ndodhë mos me fol për shkollimin e mesëm dhe fillor, universitete, akademia kredencialet e universiteteve, e secilit person tash ka me ndodh... ia ka nisë veç, erupcion i punimeve si ky, punimeve që analizojnë, sepse e keni vegël qaq të mrekullueshme që... e dëgjova... unë e përcjell rektorin e Universitete të Arizonës.
Është universiteti që 11 vjet radhazi është top universitet botëror për inovacion dhe është meritë e këtij njeriu. Ai thotë që duhet me ndryshu, duhet me ndryshu patjetër, tash po ndodh... Thotë ne kemi kursin trevjeçar për doktoratë për njëzet ditë njeriu po mundet me e kry një doktoratë e barazvlefshme, ose edhe më të avancume. Na duhet të adaptohemi kësaj situate.
Tre vjet domethënë, tre vjet po i shtin në sistem edhe po e nxjerr një doktor të shkencave. Tash ky vetë po thotë rektori i universitetitpo thotë, se për njëzet ditë bëhet kjo punë.
Surroi: Nejse doktoratën mund ta shkruash për njëzet ditë, por aftësimin nuk mund ta kryesh për njëzet ditë.
Dida: Tash edhe koncepti i aftësimit çka është? Definoma aftësimin. Çka është?
Surroi: Paradituria. Kapaciteti kognitiv për të absorbuar mësimin 3-vjeçar në 20 ditë.
Dida: Ky të jep mundësi me mësu që aty është krejt Unë vet me eksperiencën time e kam pa. Duhesh me e pyet, kur ke ndonjë dilemë, pyete! Qysh e kishe bo ti këto? Është një rrugë e pafundme ajo.
Surroi: Pika e tretë.
Dida: Unë po them, kur e pashë unë “ky është aset kombëtar” kureshtja e Kosovës, e nxënësve të Kosovës ashtu si aset kombëtar. Kurrë s’më kishte shku mendja me thanë ashtu mirëpo unë e kam shkruar këtë punim, se unë e kam aprovuar ate, ashtu është
Kush më ndalë?
Surroi: Dhe ky ka qenë aset kombëtar 1945-n, kur fëmijët kanë dashur të mësojnë.
Dida: Pikërisht, pikërisht.
Kështu që kjo është e dyta.
Edhe e treta unë mendoj që, mbi të gjitha është se ne duhet t’i kthehemi njeriut si qenie njerëzore. Në krejt këtë kompleksitet të situatës dhe peshën e konflikteve botërore që po ndodhin duhet të kujdesemi për vetveten, po edhe për kombin. Ne nuk duhet të harrojmë se çka jemi ma së pari? Nuk duhet ta harrojmë identitetin tonë. Kjo është diçka fundamentale, që shpeshherë na ik prej vëmendjes, por mendoj se në sistem arsimor duhet të futet në shumë dimensione aspekti i ruajtjes së identitetit.
Ne jemi produkt i një gjeografie, një klime, një historie, një kombi, një kulture, etnografie, etnologjie, historie e tjera dhe si... Nuk mundemi me ndërru, dhe këtu pika themelore është mbrojtja e gjuhës. Mbrojtja e gjuhës është mbi të gjitha, edhe po e them aspekti identitar. është si ne duhet të punojmë me bashkë me patriotizëm, po them shumë konkretisht. Çdo ditë. Aty është.
Na duhet të punojmë për shembull, që arsimi të bëhet i tillë, jo me eksportu ekspertë, por me pru ekspertë.
Domethënë, me e kthy mbrapsht procesin e emigrimit, aty është qendra e problemit, se në qoftë se s’e bëjmë atë, atëherë kurrgjë s’ka vlerë.
Surroi: Agron, të faleminderit shumë. Ishte një kënaqësi.
Dida: Për mua ishte jashtëzakonshme. Faleminderit!
Surroi: Natën mirë dhe u pafshim javën tjetër.