Kosova funksionon si shtet i pavarur… të thotë kush çka të dojë

Surroi: Përshëndetje, në PIKË kam nderin ta kem mysafire Vesna Pusiqin, sociologe, ish-zëvendëskryeministre e Qeverisë së Kroacisë, ish-ministre e Jashtme e Kroacisë, tash në Forumin për Politikë të Jashtme. 
Mirë se erdhe Vesna. Kam kënaqësi të madhe që mund ta fillojmë një bisedë aty ku e lamë një ditë në një darkë, kur ti fillove të flasësh për një takim të intelektualëve të Zagrebit, Beogradit dhe Sllovenisë në vitet ’70, kur në fakt filloi koncepti i demokratizimit të shoqërisë në ish-Jugosllavi. 
Ti, falë rrethanave ishe e përfshirë edhe si familje, ngase babai yt, akademiku i njohur kroat, Eugen Pusiq, ishte pjesë e atij grupi njerëzish që filluan kritikën ndaj socializmit, por si kritikë të brendshme. Si dukej kjo në atë kohë?

Pusiq: Ishte një nga përpjekjet e para nga njerëz me pikëpamje të ndryshme mbi demokratizimin politik dhe në rrugën e demokratizimit politik, të cilët filluan të flisnin për këtë temë. Udhëhiqej nga Rudi Supek, një profesor i cili ishte edhe profesori imi në sociologji, dhe babai im Eugen Pusiq, dhe ata mobilizuan kolegët e tyre nga Lubjana dhe Beogradi. Rudi Supek, në radhë të parë, "praksistët”, se vetë ishte "praksist", gjë që, le të themi, ishte shumë më ndryshe se profili intelektual i babait tim. 
Kishte qenë profesor në Fakultetin e Drejtësisë dhe një nga njerëzit e parë, atëherë në Jugosllavi në përgjithësi, që prezantoi këto ide të reja të teorisë organizative, kibernetikën, gjë që ishte pothuajse e paimagjinueshme në atë kohë, mendoj...

Surroi: Dhe me shikimin politik qendrës qytetare.

Pusiq: Ashtu është, ai ishte...

Surroi: Ndryshe nga "Praksistët”, që ishin Shkolla e Frankfurtit

Pusiq: Shkolla e Frankfurtit është një term i gjerë. Ata ishin kritikë të sistemit politik të Jugosllavisë, që do të thoshte dikush, nga një pozicion marksist, nga një pozicion i pastërtisë së pamjaftueshme ideologjike...

Surroi: Pra, edhe më majtistë sesa…

Pusiq: Po… ashtu. Edhe pse ndoshta, siç e the edhe ti, nga pozicioni i Shkollës së Frankfurtit, e cila nuk ishte ndonjë e majtë ekstreme në kuptimin e ortodoksisë marksiste, por ato janë e kritikonin sistemin jugosllav nga një pozicion i pastërtisë së pamjaftueshme, si të thuash, ose pragmatizmit të tepruar politik.
Megjithatë, siç e dimë, në disa situata krijohen këto aleanca të ndryshme, domethënë, aleancat krijohen midis njerëzve që mendojnë se është e nevojshme të ndryshohet disi rregullimi politik, pra rregullativa politike, për të liruar hapësirë për disa ide të reja.
Mendoj se publiku më i ri në veçanti nuk është shumë i vetëdijshëm se vitet '70 ishin vite shumë të vështira në Jugosllavi.

Surroi: Represive...

Pusiq: Jugosllavia ishte një shtet njëpartiak, një sistem njëpartiak, por në praktikë pati disa amplituda, disa periudha liberalizimi dhe lëshimesh, ku nuk kishte parti të ndryshme politike, por brenda një partie kishte protagonistë dhe ide shumë të ndryshme politike, për shembull nga sllovenët, kroatët, serbët, maqedonasit...

Surroi: Miko Tripalo dhe Savka Dapçeviq Kuçar ishin në Kroaci.

Pusiq: Në fund të viteve '60, fillim të viteve '70.

Surroi: Themeluesja e Partisë Popullore Kroate.

Pusiq: Që të dy ishin themeluesit, por Miko u largua më vonë. Në Serbi ishin Latinka Peroviq dhe Marko Nikeziq, dhe në Slloveni ishin vëllezërit Kavçiç.

Surroi: Cila ishte ideja e tyre?

Pusiq: Të tri grupet ose tri udhëheqjet në ato tri republika përfaqësonin de facto demokratizim, jo në kuptimin e një sistemi shumëpartiak, por në kuptimin e një lirie shumë më të madhe dhe të fjalës publike dhe diskutimit rreth saj në përgjithësi se “Ku po shkojmë? Cila është e ardhmja e Jugosllavisë?”
Ata nuk po mendonin fare për shpërbërjen e Jugosllavisë në atë kohë. Kavçiçët e bënë të gjithë këtë nga tradita e tyre politike. Kavçiçët punuan nga një pozicion liberalizimi ekonomik. Në Kroaci, punuan edhe nga pozicioni i kontrollit të ekonomisë brenda republikës së tyre, pra ndikim më të madh në paratë e krijuara brenda Kroacisë por edhe liberalizim më të madh, në aspektin e një identiteti kombëtar. Savka dhe Tripalo sigurisht që nuk ishin nacionalistë. Është e vërtetë që në atë kohë u shfaqën disa nacionalistë mjaft të pakëndshëm antipatikë, por ata sigurisht që nuk ishin, e di nga përvoja personale. Në Serbi, ata ishin gjithashtu liberalë, ose më saktë, kjo ide e demokratizimit si një projekt politik. Nga perspektiva e sotme...

Surroi: Dhe Tito pa që kishte një problem me ta, dhe i largoi... ky është versioni i shkurtër.

Pusiq: Mendoj se Tito ishte nën presion. Ai ngurroi për një kohë të gjatë dhe ishte nën shumë presion nga garda e tij e vjetër, dhe sinqerisht, edhe ai ishte gardë e vjetër. Të gjithë kishin legjitimitet politik që nga Lufta e Dytë Botërore. Këta njerëz ishin gjithashtu të gjeneratës së dytë. 
Në thelb i rrëzuan të tre udhëheqjet me akuza shumë stereotipike. Në Slloveni për…

Surroi: … Aferën e rrugës

Pusiq: Afera e rrugës qe a do të ndërtohej autostrada, Lubjanë-Zagreb-Beograd Lubjanë-Kopër. Pra, sllovenët si teknomenaxherë, kroatët si nacionalistë dhe serbët si...

Surroi: … Liberalë...

Pusiq: Anarkoliberalë, çfarëdo që të nënkuptojë kjo, pra me ato akuza stereotipike. Megjithatë, kjo u pasua nga një shtrëngim dhe forcim i autoritarizmit të regjimit dhe forcim i represionit. 
Njerëzit përfunduan në burgje, jo këta kryesorët, por “eshalonët” e ulët përfunduan në burgje.

Surroi: E ndiqnim nga Kosova, se shumica e të burgosurve ishin... Shqiptarët ishin gjithmonë të burgosur politikë, pastaj Adem Demaçi dhe të tjerë më treguan se si erdhën kroatët atëherë, pastaj serbët, pastaj të burgosurit politikë...

Pusiq: Në burgje?

Surroi: Po, po. Demaçi kishte disa nga njerëzit, për shembull Pericën... ata ishin me Demaçin në burg.

Pusiq: Nuk e dija që po vinin këtu...

Surroi: Jo, jo, në Gradishka…

Pusiq: Hapësira për të folur po ngushtohet. Çdo lloj fjalimi dhe kritike publike, dhe pastaj lindi kjo ide për të ripërtërirë disi diskutimin në një rreth intelektual dhe akademik rreth mundësisë së demokratizimit dhe së ardhmes... Dhe të drejtat themelore të njeriut...
Dhe aty u krijua ai grup, "Njeriu dhe Sistemi", ku babai im ishte gjithashtu një nga bashkëthemeluesit dhe e udhëhoqi atë me profesor Supekun...
Brezi i prindërve të mi, ata kishin rrethin e tyre, por ua bënin të mundur, meqenëse takimet shpesh mbaheshin në Fakultetin e Filozofisë, e bënin të mundur që brezi i ri, studentët, të uleshin përreth dhe të dëgjonin dhe madje të thoshin diçka dhe ky ishte mjedisi në të cilin takova njerëz nga grupi "Praxis" që ishin të famshëm dhe përfaqësonin... grupi "Praxis" nga Beogradi, të cilët përfaqësonin veten dhe ishin të famshëm si luftëtarë për demokracinë dhe të drejtat e njeriut.
Kryesisht ishin filozofë dhe sociologë, profesorë nga Beogradi, por ishte edhe Dobrica Qosiq u shfaq disa herë gjithashtu. Ata në fakt e ftuan atë dhe ai erdhi në këto tubime. 
Brezi im, unë nuk dija shumë për të gjitha ato, si të them, nën sipërfaqe, qëndrime dhe lëvizje, dhe në një moment ai na mblodhi ne të rinjtë atje dhe foli me ne dhe tha se kishte një ide për të krijuar, në nivelin e Jugosllavisë, një grup që do të luftonte për të drejtat e njeriut dhe do të avokonte për liritë civile dhe të drejtat e njeriut. Absolutisht u fascinuam me këtë.
Pas atij takimi, shkova te babai im dhe i thashë, imagjino çfarë ideje e shkëlqyer është kjo, veç mendoje se kjo ka qenë moti e që në Kroaci nuk kishim as shprehje për disa gjëra.

Surroi: Dhe kjo do të ishte e paimagjinueshme në Republikën Çeke, Poloni apo Bullgari...

Pusiq: ...sa fantastike është kjo dhe ne do ta krijojmë atë grup për mbrojtjen e të drejtave të njeriut. Babai im, i cili ishte një njeri shumë i mençur, nuk tha "kij kujdes çfarë bën, nuk është tamam siç të duket dhe mos u bëj naive”... nuk më tha ashtu. 
Tha: "Kjo është një ide e shkëlqyer dhe sugjeroj që në takimin e radhës të propozosh që veprimi i parë i një grupi të tillë për mbrojtjen e të drejtave të njeriut, ta filloni me mbrojtjen e të drejtave të njeriut që ka qenë më së gjatë i burgosur politik në Jugosllavi”, dhe ai është Adem Demaçi.
Mendova se ishte një ide e shkëlqyer, absolutisht, dhe shkova dhe e sugjerova. Nuk u takuam kurrë më. Dhe kurrë nuk e folëm më. Dhe kjo ishte shenja e parë për mua. Si 20 vjeç apo pak më pak, por aty, si 20 vjeç nuk e di saktësisht se çfarë ndodhi, por mund ta vëresh se diçka nuk shkon.
Nëse mbrojmë të drejtat e njeriut dhe ky rast është kaq i dukshëm, nuk ka asgjë për të folur, që përnjëherë shkakton, për mua në atë kohë... sot qesh me veten, një reagim krejtësisht i papritur, e sheh se diçka nuk shkon. Në thelb, kjo kaloi, ishte diku nga viti 1970...

Surroi: …1975, 1976, mendoj. Demaçi mori dënimin e tij të tretë në vitin 1974.

Pusiq: Pra, ishte padyshim diku nga fundi i viteve '70 ose fillimi i viteve '80, dhe kjo ishte shenja e parë se gjërat ishin pak më komplekse nga sa dukeshin. 
Megjithatë, pa dyshim, këta ishin njerëz interesantë dhe të zgjuar, të arsimuar etj., natyrisht mbresëlënës në shumë mënyra. Mirëpo, kur filloi seria e katër luftërave në ish-Jugosllavi, të cilat në fakt e shkatërruan Jugosllavinë, doli që shumica e këtyre njerëzve, ndoshta jo të gjithë, por shumica e këtyre njerëzve, ishin të interesuar për demokracinë në mënyrë të kushtëzuar.
Pra, demokracia nuk është për të gjithë dhe se poshtë kësaj ekzistonte ky koncept supremacist dhe ideja se ka akoma më shumë të barabartë, siç do të thoshte Orwell, më të barabartë se të tjerët...
Kjo ishte… desha të them, ishte tronditëse, por nuk ishte vërtet tronditëse. Edhe për dikë të ri, si unë, me një lloj profili studenti, diçka nga kjo mund të ndihej. 
Jo të gjitha, por një pjesë e saj dhe më kujtohet një situatë tjetër me një anëtar të atij grupi, isha në një emision radiofonik te Evropa e Lirë...

Surroi: "Most/Ura"...

Pusiq:...në emisionin "Most", në momentin kur NATO-ja, në fakt, po kryhej gjenocid në Kosovë, qeveria e Millosheviqit po e udhëhiqte atë, kur gjysma e popullsisë së Kosovës ishte dyndur dhe diku në male, dhe kur NATO-ja pastaj bombardoi objektiva në Serbi, gjë që natyrisht është shumë e pakëndshme, megjithatë, ky ishte rezultati pas luftës së katërt që Millosheviq filloi... dhe krimeve të tmerrshme që u kryen edhe në Bosnjë dhe Hercegovinë, por në atë çast kryheshin në Kosovë... natyrisht pasi lufta në Kroaci, e cila tashmë kishte mbaruar në atë kohë... 
U shokova menjëherë kur ai person tha: "Por ju nuk e kuptoni, ata po na bombardojnë!" 
Po e kuptoj shumë mirë këtë. Dua të them, kjo është lufta e katërt me radhë. Natyrisht që është shumë e pakëndshme, por është pikërisht për t'i dhënë fund këtij regjimi. 
Ndoshta, ky është një qëllim...

Surroi: Në vitet '60, Branko Horvat shkroi një libër në të cilin tha se periudha e centralizimit të socializmit në fakt kishte mbaruar. Në fund të viteve '60, duhej të niste një proces i ndryshëm ekonomik për të çuar në demokratizim. Dhe pastaj, 20 vjet më vonë, ai u mor me Kosovën, ku pa se Kosova ishte në fakt një letër lakmusi, një provë lakmusi, e gjendjes së shoqërive në ish-Jugosllavi dhe mundësisë së mbijetesës së Jugosllavisë. Vetë Kosova ishte provë për sllovenët, kroatët dhe të tjerët se Jugosllavia nuk ekziston më, se ajo ishte e pushtuar nga Serbia.
Megjithatë, kjo letër lakmusi tash është shumë më e gjerë sepse, sipas bindjes sime, ne jetojmë në një zonë luftërash të papërfunduara dhe shtetesh të papërfunduara, nisur nga Serbia, Kosova, Mali i Zi dhe Bosnja e Hercegovina.
Cili është tash testi i lakmusit me anë të të cilit do ta kuptonim procesin, sepse për fat të mirë, dhe natyrishtti e plot të tjerë keni punuar për këtë Kroacia është pjesë e BE-së, dhe aty u mbyll një proces historik i konsolidimit të asaj pjese të shoqërisë, dhe pjesa tjetër ka mbetur ende në atë hapësirën e papërfunduar.

Pusiq: ...E vërtetë. Mendoj se tash nuk ka asnjë provë lakmusi për disa procese të ardhshme në këtë kuptim, se është më shumë kohë për një politikë proaktive nga të dyja palët. 
E gjithë kjo zonë që nisitë quhet Ballkani Perëndimor, e që është në fakt një pjesë e ish-Jugosllavisë që nuk është ende në BE, plus Shqipëria...

Surroi: Apo siç kanë qejf ta quajnë britanikët “Adriatiku Lindor”.

Pusiq:... Mendoj se kështu do të donin ta quajnë shqiptarët nga Shqipëria.

Surroi: Dhe ne do të donim të ishim Adriatik.

Pusiq:...Ish-kolegu dhe miku im Ditmir Bushati, ish-Ministri i Jashtëm i Shqipërisë, më habiti shumë kur tha për herë të parë: “Çfarë po na shikoni, ne nuk jemi ballkanas, ne jemi mesdhetarë...” E shikova me habi, por natyrisht, ashtu si ne, ne jemi të gjithë ata. 
Ne jemi Evropa Qendrore dhe Ballkani dhe Mesdheu. Jemi zonë takimi ose konflikti, varësisht nga periudha historike dhe varësisht nga mënyra se si i menaxhojmë këto procese, qoftë takim ose konflikt dhe kultura dhe histori dhe një gamë e tërë gjërash, kuzhina, nëse do... të gjitha këto në këtë hapësirë. 
Pra, ka dy gjëra. Branko Horvat ishte gjithashtu anëtar i atij grupi, një anëtar shumë aktiv i grupit.

Surroi: Si “Praksist”.

Pusiq:... Jo si “Praksist“. Branko Horvat ishte gjithmonë aty si Branko Horvat. Ai nuk mund të futej në asnjë grup, por ishte një pjesëmarrës nga Zagrebi dhe ekonomist i respektuar, një anëtar i atij grupi. Dhe antifashistët janë një pjesë e mirë e të gjithëve...
Por gjëja tjetër që mendoj se ishte gjithashtu diçka që e hulumtova, vetëm të kthehem me një fjali, në kohën kur këta njerëz ishin ende gjallë, veçanërisht nga Beogradi dhe Zagrebi, të cilët u hoqën nga pushteti në fillim të viteve 1970, i pata pyetur: “Meqë ishit anëtarë të së njëjtës parti politike, ishit udhëheqja e republikave fqinje, ishit nën sulmin e gardës së vjetër në të njëjtën parti, a bashkëpunonit? A jeni marrë vesh gjë? Si mund ta mbronit veten? Asgjë! 
Më fascinoi dhe më tronditi plotësisht fakti që në atë kohë kishin vetëm komunikim vertikal, vetëm “ne dhe shoku Tito, në mënyrë që t’ia dëshmonim se ishim të besueshëm”. Asgjë!
Asnjë komunikim të ndërsjellë për të arritur në një marrëveshje... disa prej tyre menduan, për shembull Savka shkroi për këtë, kishte besuar, pas takimeve përfundimtare, pas të cilave u shkarkuan në Karagjorgjevë, se do ta eliminonin.
Nuk ishte e sigurt nëse do të dilnin gjallë nga kjo situatë.

Surroi: Apo në liri!

Pusiq:... Sidomos në liri. Ajo madje e përshkroi shumë këtë në kujtimet e saj. Sidoqoftë, e kuptoj dhe është e qartë se Kosova ishte, dhe madje edhe në këtë histori të shkurtër të bisedës me babanë tim dhe kësaj iniciative, mund të shihet se Kosova u trajtua në Jugosllavi si një lloj prove për të parë nëse gjërat ende funksionojnë apo jo. Nëse disa rregulla janë universale apo jo. Në këtë periudhë, do të thosha, kjo më nuk ishte çështje, se s’kishte më çfarë të shkatërrohej. 
Janë krijuar shtetet e reja. Ajo që në Zagreb do ta quante “luhatëse“, me probleme, por ato janë shtete. Ata kanë themelin për t’u zhvilluar, për t’u rritur. Ata kanë një brez të ri që fare nuk i kujton këto gjëra për të cilat po flasim, dhe u duket atyre se kjo është e vetmja gjë që ekziston dhe se do të jetë përgjithmonë. Dhe tash çështja varet pjesërisht nga ne, por absolutisht te të gjithë në ato vende është përgjegjësia që të bëhej diçka, diçka që është e përdorshme dhe shërben për të garantuar lirinë për njerëzit që jetojnë në ato vende, dhe në të njëjtën kohë është efikasiteti i menaxhimit nga ai ekonomik në atë social e deri te çdo tjetër.
Dhe nga kjo pikëpamje, mendoj se është fat që gjendemi në kushtet në të cilat ekziston BE-ja, e cila është absolutisht e papërsosur, të gjithë mund të pajtohemi, e padrejtë në disa situata, sepse manovron, sepse BE-ja, të mos e gënjejmë veten, është një organizatë politike par excellence.
Nuk është një organizatë bamirësie dhe nuk është as fakultet ku nëse studion mirë, i merr notat më të mira. Është thjesht pjesë e asaj që ata e quajnë “qasja e mbështetur në merita”, domethënë, një qasje e bazuar në kualifikime dhe përmbushje të kushteve. Kjo është vetëm një pjesë. Pjesa tjetër është politike, por ekziston.
Ekziston si një lloj kornize që, nga njëra anë, sistematizoi përvojën kolektive evropiane të ndërtimit të një shteti, ndërtimit të demokracisë dhe ruajtjes së demokracisë. Dhe nga ana tjetër, si diçka të cilën e synon pra, që ta lehtëson qe ta përcaktosh cakun me një fjali.

Surroi: Nëse mund të bëj një paralele midis shoqërisë dhe njeriut në vitet ‘70, ishte një projekt mendimi që u përpoq të unifikonte vizionin e procesit të transformimit të shoqërisë, demokracisë, të drejtave të njeriut. 
Dikur të sistemit shumëpartiak, mendoj se në fund të viteve ‘70 dhe fillim të viteve ‘80, tashmë ishte e pjekur pikëpamja se do të kishte një sistem shumëpartiak. Ishte një libër recetash që ekzistonin dhe u verifikuan.
Pastaj hyjmë në një projekt tjetër mendimi që ishte: do të jemi pjesë e NATO-s, BE-së, të gjitha këtyre vendeve, e gjithë kësaj hapësire, megjithatë, ai projekt mendimi, ashtu si i pari, ka interpretime të ndryshme, siç është fakti që të drejtat e njeriut janë universale, por jo për Adem Demaçin. 
BE-ja është për të gjithë, por ne e perceptojmë BE-në ndryshe, mendojmë ndryshe për të ardhmen. Kosova dhe Shqipëria kanë rreth 90% të njerëzve që do të donin të ishin në BE sot, dhe në Serbi ka rreth 30% të njerëzve që do të donin të ishin në BE... i njëjti numër qytetarësh që do të donin të ishin në BE do të donin marrëdhënie më të ngushta me Rusinë. Pse po ndodh kjo?

Pusiq:...Kjo nuk është aspak rastësi. Unë isha ministre e Jashtme e Kroacisë kur Serbia filloi negociatat e anëtarësimit dhe isha në dhomë...

Surroi: 2012?

Pusiq:...2014. Mali i Zi filloi në vitin 2012, dhe Serbia filloi në vitin 2014. Isha ulur në dhomë, pastaj presidenti aktual, Vuçiq, pastaj kryeministër...

Surroi: Apo zëvendëskryeministër?

Pusiq:... ai ishte, nuk më kujtohet saktësisht se çfarë posti mbante, mendoj se ai ishte nga viti 2012 e tutje...
Ai erdhi në Bruksel dhe ata filluan negociatat për anëtarësim. Mbështetja për anëtarësimin e Serbisë në BE në atë kohë ishte midis 60-70%. Fakti që sot është rreth 30% ose edhe nën 30%, siç e tha, është rezultat i një propagande shumë sistematike, të synuar dhe aktive që është zhvilluar për më shumë se 10 vjet, nga mediat që janë nën kontrollin e drejtpërdrejtë rus në Serbi, te mediat që janë nën kontrollin e shtetit, dhe praktikisht nuk ka të tjera... 
Për gjëra të ndryshme, për shembull, sasia më e madhe e fondeve të ndryshme dhe të hyrave të ndryshme financiare në Serbi vjen nga BE-ja, më së paku nga Rusia dhe diçka nga Kina. E pakrahasueshme...

Surroi: Gasterbajterë ka në BE e jo në Rusi...

Pusiq: ...Megjithatë, propaganda është se Kina dhe Rusia po e financojnë disi Serbinë, dhe BE-ja ndonjëherë është neutrale dhe ndonjëherë armike. Natyrisht, jo në fjalimet e Vuçiqit kur vjen në Bruksel ose kur flet në skenën ndërkombëtare. Por për audiencën vendase, propaganda negative absolutisht intensive për më shumë se një dekadë thjesht ka një efekt.
Kjo nuk ka, nuk mund të mos ketë efekt, dhe u pa se deri në çfarë mase dhe sa gjatë pati efekt, për shembull, në Hungari, e cila është vetë anëtare e BE-së, ku kishte një Orban i cili në fillim ishte një nga mbështetësit kryesorë të idesë së demokracisë hungareze, të Hungarisë në BE, ai ishte me mua në të njëjtin grupim evropian të liberalëve, dhe më pas u shndërrua në atë që konsiderohej përfaqësues i Putinit në BE, duke shkatërruar vendimet e përbashkëta...

Surroi: Kali i Trojës

Pusiq:...Vetoja e tij quhej veto ruse, vetoja e Putinit në BE, dhe sa kohë, 16 vjet, u desh për të krijuar një masë kritike që mund t’i fitonte zgjedhjet. Mendoj se është një rregull, veçanërisht në Evropën Lindore, por ndoshta më gjerë, kur e shikojmë situatën e sotme, dhe ai është se sa më shumë pasurohet një udhëheqës në pushtet, aq më shumë i afrohet Putinit dhe aq më shumë largohet nga Evropa. 
Kjo mund të shihet te Vuçiqi, mund të shihet te Dodiku, për shembull, i cili është një shembull i tillë, natyrisht që mund të shihet te Orbani, i cili është gjithashtu një shembull i tillë. Sepse këta njerëz e dinë se nuk mund të presin që BE-ja t’i mbrojë në një situatë të ardhshme, dhe për këtë arsye do të thosha se fakti që mbështetja për anëtarësimin në BE në Serbi është 30% është thjesht, nëse shfaqet... kur të shfaqet, natyrisht që do të shfaqet por pyetja është se kur, ndonjë udhëheqës në Serbi, thjesht do ta përmbysë përsëri këtë fakt.

Surroi: Disa miq nga BE-ja më kanë pyetur disa herë për normalizimin e marrëdhënieve midis Kosovës dhe Serbisë. Pse ka shkuar kaq ngadalë për vite me radhë? Unë them, dëgjoni, Serbia nuk e njeh Kosovën, por është në proces të normalizimit. Në të njëjtën kohë, është në proces të normalizimit me Kroacinë, të cilën e njeh dhe e cila është, për më tepër anëtare e BE-së, në proces të normalizimit me Bosnjë e Hercegovinën, dhe nuk është një proces që po shkon shumë mirë; në proces të normalizimit me Malin e Zi dhe që kur filloi ai proces i normalizimit, gjërat nuk shkojnë më së miri në Mal të Zi... pra Serbia ka një fushë të gjerë rrethanash dhe marrëdhëniesh të pashpjegueshme me fqinjët e saj dhe procesi i normalizimit nuk bie aq shumë mbi fqinjët sa mbi vetë Serbinë. Si mund t’i normalizojë Serbia marrëdhëniet kur është shumë e vështirë të gjejë rrethana normale për veten e saj?

Pusiq:...Natyrisht, kjo ekziston edhe në shoqërinë serbe... ekziston kjo traditë e idesë së të barabartëve dhe më shumë të barabartëve, që në një farë mënyre është vendi më i madh në rajon, vendi më i populluar në rajon, dhe pastaj në një farë mënyre ka këtë pozicion të privilegjuar... kjo është si të thuash, kohë e shkuar, që nuk funksionon më.
Finlanda është një vend i vogël për sa i përket popullsisë, dhe Danimarka është një vend i vogël për sa i përket popullsisë, ka shumë vende të vogla në Evropë. Kjo nuk do të thotë se ato janë në ndonjë mënyrë hierarkikisht më poshtë në ndonjë klasifikim... varet se sa mirë funksionojnë si shtete, sa të suksesshëm janë, sa e kanë ngritur standardin, sa mirë funksionojnë institucionet, etj. Megjithatë, unë gjithashtu mendoj se qeveria aktuale në Serbi po përdor, si të thuash, një armik të jashtëm. 
Pra, përdor fqinjin si dikë që të rrezikon, me qëllim që të shpëtojë situatën në të cilën po lëkundet pushteti. Druaj se situata është e tillë që njerëzit në pushtet në Serbi, para së gjithash Presidenti Vuçiq, e ndiejnë se është shumë e rrezikshme për ta të largohen nga pushteti, se nuk është vetëm humbja e një posti, por çështja se çka tjetër do të ndodhte përveç kësaj. 
Dhe sa herë që ka një situatë të tillë që ka demonstrata ose një bashkim serioz të opozitës që ata e shkatërruan në mënyrë shumë sistematike, atëherë shfaqen probleme me fqinjët, domethënë, atëherë kroatët i sulmojnë, kështu që ata duhet të blejnë raketa; Kosovarët, nuk e di çfarë, ata duan të shkëputen... është gjithashtu tmerrësisht qesharake, në një farë mënyre, natyrisht, është gjithashtu serioze dhe potencialisht e rrezikshme, por kur i sheh faktet, Kosova funksionon, mund të jesh kritik ose jo, por funksionon si shtet i pavarur për dekada, dhe nuk mendoj se kjo temë është në tryezë si temë fare, por sa herë që lind ndonjë problem i brendshëm në Serbi, atëherë tema e Kosovës del sikur të ishte ndonjë temë. 
Para ca ditësh pashë që Presidenti Vuçiq tha pikërisht në këtë situatë të presionit të madh nga publiku serb mbi të, se “ata donin...”, dhe “ata” janë evropianët, “ata donin ta ndanin Malin e Zi nga ne në mënyrë që Serbia të mos kishte det. 
Çfarë deti, çfarë ndarjeje e Malit të Zi... dhe pastaj, “do të donin të na e merrnin Kosovën”, e cila gjithashtu funksionon. Është sikur dikush po thotë...

Surroi: Nga shekulli i 19-të.

Pusiq:...Më kujtohet kur kishte disa slogane në Zagreb, ishte shumë kohë më parë, në vitet ‘90, disa slogane, nuk e di, ky tradhtar, ky... pastaj dikush, në qendër të qytetit, shkroi në një mur “Poshtë Franz Jozefi”, i cili ishte perandori i fundit austro-hungarez.
Disi të krijohet përshtypja se këto janë disa komente nga një makinë kohe që nuk e njohin realitetin. Megjithatë, mendoj se edhe Serbia nuk ka ku të shkojë, nuk do të jetë një provincë ruse.

Surroi: Pse?

Pusiq: Gjeografia është një gjë jashtëzakonisht e rëndësishme në politikë kur të prekësh fund, kur bëhet fjalë për të vështirën, si të thuash, gjeografia luan një rol të madh. Nëse nuk ke kufij me një vend, është një situatë krejtësisht e ndryshme nga ajo nëse ke. 
Për shembull, Moldavia është në një situatë shumë të vështirë në këtë kuptim, si territorialisht, dhe Ukraina, natyrisht, siç e dimë, është më e vështira nga të gjitha. Serbia nuk është. 
Ajo as nuk i ka ato kufij, shërben më shumë... i shërbeu Rusisë për të destabilizuar Evropën, dhe për të destabilizuar rajonin, domethënë Evropën Juglindore, Ballkanin Perëndimor, në mënyrë që të shtrihej në të gjithë BE-në.

Surroi: Por kjo i shërbeu politikës së zotit Vuçiq sepse ai shkoi në BE, te një bankomat, dhe tha, nëse nuk më jepni para dhe mbështetje, kam ku të shkoj.

Pusiq: Ai e di që nuk ka ku të shkojë, dhe nëse mendohet pak më me kujdes, veçanërisht kur bëhet fjalë për paratë, për çdo lloj parash, nuk ka shumë ku për të shkuar, megjithatë, gjithçka bazohet në dy supozime: së pari, se BE-ja dëshiron vërtet që çdokush i ri të bashkohet, gjë që mendoj se është një supozim shumë i dyshimtë, dhe së dyti, një supozim që e ka dominuar BE-në për një kohë të gjatë, që është se është thelbësore për stabilitetin e këtij rajoni që Serbia të hyjë në BE, dhe pastaj të gjithë të tjerët do të bien disi në radhë, do ta ndjekin dhe do të rreshtohen atje. Kjo ishte, mendoj unë, logjike në atë që natyrisht, Serbia është më e madhja, Serbia është potencialisht një përçarëse në Kosovë, në Bosnjë e Hercegovinë, në Mal të Zi, sipas mendimit tim, pika më e rrezikshme.
Ju jeni pika më pak e rrezikshme, edhe pse Kosova përmendet më shpesh, sepse ka një traditë të caktuar, por nuk mendoj se dikush me mendje të shëndoshë mendon se në këtë situatë do të ishte një problem i vërtetë, përveçse si justifikim për politika të caktuara.
Pra, është logjike që nëse e vendos Serbinë në disa korniza evropiane, ajo do të funksionojë për të stabilizuar rajonin. Megjithatë, për fat të keq, ato kohë kanë kaluar.
Projekti i BE-së funksionon, mund ta them me të vërtetë nga përvoja ime, funksionon vetëm nën supozimin e presionit të madh publik që vendi të hyjë në BE, dhe kjo nuk ekziston në Serbi. Ata arritën ta eliminojnë këtë. Posa nuk ka presion të madh nga publiku, atëherë natyrisht që ka parti politike që udhëheqin këtë politikë identiteti që udhëheq këtë kombinim klasik për këtë rajon, mjaft klasik të mizorisë dhe vetëpërdëllim.

Surroi: Ti e nise një koncept të ri. Rrethimi i Serbisë me suksese. Ky është koncepti yt origjinal dhe ky koncept po testohet tash, në fakt po hyn në një fazë shumë kritike me Malin e Zi. Si të duket kjo?

Pusiq: Vendimi që Mali i Zi të hyjë, përkatësisht të ketë një shans të madh për të hyrë në BE në një të ardhme relativisht të afërt, nuk ka të bëjë fare me situatën në Mal të Zi. 
Është vendim politik i BE-së, i cili është pozitiv sipas mendimit tim për të gjithë rajonin, para së gjithash, sepse tregon se ndoshta BE-ja është bërë e vetëdijshme ose se shumica e shteteve të mëdha që normalisht nuk shqetësohen për Ballkanin Perëndimor çdo ditë, siç mendohet ndonjëherë këtu, prandaj, tregon se ndoshta e kanë kuptuar që Serbia thjesht nuk është më në gjendje të jetë e para që do të hyjë, sepse nuk ka udhëheqje publike ose presion publik për t’u bashkuar me BE-në.

Surroi: As gatishmëri...

Pusiq: Natyrisht, kjo është një çështje tjetër, por nuk ka presion për të hyrë dhe se për shkak të situatës në Ukrainë, për shkak të situatës me, sipas bindjes sime të thellë, shembjen e asaj Aleance transatlantike me Amerikën... aleanca jonë transatlantike, ajo evropiane, do të jetë me Kanadanë në të ardhmen, për shkak të të gjitha këtyre u ringjall politika e zgjerimit e BE-së.

Surroi: Dhe si vendim gjeopolitik...

Pusiq: Dhe sipas mendimit tim, plotësisht e justifikuar. Gjithmonë kam argumentuar se BE-ja nuk mund të pretendojë të jetë një faktor botëror, nëse nuk është në gjendje të konsolidojë territorin e saj, dhe territori për të cilin po flas, këto 6 shtete, është një territor i rrethuar nga territori i BE-së.
Pra, duhet të jesh në gjendje ta konsolidosh dhe ta zgjidhësh atë të paktën në një farë mënyre. Dhe tash mendoj se të gjithëve u dukej se Mali i Zi ishte mënyra më e lehtë për të treguar se politika e zgjerimit është përsëri gjallë. Sepse ajo ishte në letargji për një kohë të gjatë, dhe nga ana tjetër, nuk ka shumë ndikim në situatën e brendshme politike të shteteve anëtare.
Pra, Mali i Zi është i vogël, ka pak më shumë se 600 mijë banorë. Mali i Zi nuk do të ndikojë në buxhetin evropian në asnjë mënyrë, kështu që mund dhe duhet të ndahen më shumë para. 
Sepse nuk duhet të harrojmë se të gjitha shtetet anëtare duhet të ratifikojnë në fund. Pra, për të konfirmuar në parlamentet e tyre, dhe disa madje e konfirmojnë në një referendum ose me një shumicë prej dy të tretash në parlamente, pranimin e një anëtari të ri, dhe ky moment financiar natyrisht që luan një rol të madh atje. Nëse është ngarkesë, nëse kërkohen më shumë para nga Evropa. Natyrisht, ky nuk është rasti me Malin e Zi, kështu që s’do të ndihej.
Megjithatë, për anëtarësim të plotë, politikisht, sipas mendimit tim, do të ndihej po aq sa për çdo rast tjetër, sepse një nga gjërat që është element i barazisë brenda BE-së, është një sërë vendimesh, jo të gjitha, por një sërë vendimesh që merren unanimisht. Pra, çdo vend, qoftë Mali i Zi po të ishte anëtar, apo Gjermania, vendi më i populluar, apo Luksemburgu, vendi më pak i populluar, ka një veto të barabartë dhe nga kjo pikëpamje, natyrisht, ky është një faktor i rëndësishëm.
Pse po flas për këtë nevojë për ta rrethuar Serbinë me sukses? Sepse mendoj se në planin afatgjatë, Serbia absolutisht duhet t’i bashkohet BE-së, natyrisht, jo “falas”, me fjalë të tjera, pa reforma, pa ndryshime, por që ato ndryshime, nëpër të cilat duhet kaluar, e të cilat Kroacia absolutisht i ka kaluar, dua të them që janë gjithashtu një lloj procesi shtetndërtimi, për ne nuk është vetëm... ne jemi shtete të reja, për ne nuk është vetëm çështje harmonizimi me acquis, por ne dolëm nga ai proces me institucione që nuk i kishim më parë.
Ne as nuk e dinim që këto institucione ekzistonin dhe duhet të ekzistonin. Pra, kjo është ndërtimi i shtetit dhe përmes kësaj, sipas mendimit tim, Serbia, për të funksionuar në rajon jo vetëm për fqinjët e saj në mënyrë që ata të mbijetojnë, por edhe për qytetarët e saj, duhet të kalojë nëpër atë procedurë dhe përfundimisht të jetë anëtare e asaj shoqate, le të themi, politike, e cila ndoshta do ta ndryshojë karakterin e saj në dekadën e ardhshme, por mendoj se do të vazhdojë dhe do të bëhet... dhe sot, me të gjitha papërsosmëritë e saj, është bërthama kryesore e mbrojtjes së demokracisë dhe disa vlerave demokratike dhe të drejtave civile në botë. 
Dhe kjo është arsyeja pse mendoj se është e rëndësishme të mendojmë se si vendet individuale, secili vend në rajon është një histori më vete. Nuk janë pako.

Surroi: A ekziston mundësia e pengimit të kësaj rruge në Mal të Zi?

Pusiq: Absolutisht ekziston, dhe kryesisht nga vetë Mali i Zi, sepse e dimë, që nëse shikojmë sjelljen e një pjese të udhëheqjes malazeze, domethënë, një pjese të koalicionit në pushtet në Mal të Zi, figurave të saj kryesore, pra udhëheqësve, përfshirë, të themi, kryetarin e Parlamentit i cili mori lëvdata nga komisionerja për Zgjerim, Marta Kos, absolutisht nuk e ka humbur asnjë mundësi për të frenuar, ridrejtuar dhe ndaluar përparimin e Malit të Zi drejt BE-së.
Meqenëse në Mal të Zi ka edhe një mbështetje shumë të fortë publike për anëtarësimin në BE, ata me mençuri vlerësuan se nuk ishte e përshtatshme të shkonin drejtpërdrejt kundër anëtarësimit, kështu që të gjithë mbështesin publikisht anëtarësimin e Malit të Zi në BE, megjithatë, ata po punojnë shumë aktivisht kundër tij, kryesisht pasardhësit e Frontit Demokratik, por edhe Partia Demokratike po punon. Dhe unë vazhdoj ta përsëris: mos dëgjoni vetëm atë që e thonë njerëzit, shikoni se çfarë bëjnë. Ata nuk rrinë ulur dhe nuk zbatojnë disa vendime, por në çdo moment kur Mali i Zi ka një shans për të bërë një hap përpara, ata shpikin ndonjë dredhi politike, le të themi, për ta penguar ose armiqësuar Kroacinë në radhë të parë, e Kroacia është më e rëndësishmja. Mali i Zi nuk do të hyjë në BE pa Kroacinë. Nuk ndodh! 
Dhe ideja që dikush nga BE-ja do të ushtronte presion mbi Kroacinë që ta lejojë Malin e Zi të anëtarësohet është plotësisht absurde dhe tregon injorancë për situatën në vetë BE-në, sepse njerëzit atje janë në të vërtetë skeptikë sepse duhet “t’ua shesin” këtë elektoratit të tyre.

Surroi: E ke përvojën personale, një nga përvojat më të mira është Kroacia, e cila në atë moment vendosi që ti, si pjesë e opozitës, ta udhëhiqje procesin e integrimit.
Natyrisht, dallimet janë të dukshme, midis Kroacisë, atëherë dhe tash dhe Malit të Zi... kryetari i parlamentit nuk është një vojvodë çetnik. A është e mundur që Mali i Zi të ketë një qasje të tillë që opozita tash të ketë mundësinë ta udhëheqë këtë proces integrimi për të krijuar kohezion në shoqëri?

Pusiq: Siç thonë, nuk mund të hysh dy herë në të njëjtin lumë, kjo dihet mirë. Pra, situata ka ngjashmëri, por është gjithashtu shumë e ndryshme dhe rrethanat botërore janë shumë të ndryshme. Situata brenda BE-së është shumë e ndryshme. Momenti politik në Mal të Zi është gjithashtu shumë i ndryshëm. Pra, ajo që po ndodh tash, përshtypja ime, është se opozita në Mal të Zi është shumë më pro dhe më sinqerisht në favor të hyrjes së Malit të Zi në BE sesa vetë qeveria. 
Kjo pjesë e quajtur “Evropa Sad (tash)” në fakt nuk është më e sigurt se çfarë dëshiron 
dhe kjo shoqëri është shumë heterogjene.

Surroi: As Evropë e as tash.

Pusiq: Dhe kjo pjesa e dytë pengon në mënyrë aktive në çdo hap gjithçka që i vjen ndërmend kur bëhet fjalë për vendimmarrje, përveç kësaj romance me Marta Kos, gjithçka është pengesë.
Mali i Zi ka zgjedhje vitin tjetër. Mali i Zi ka mbështetjen e shumicës, pavarësisht faktit se ka rënë disi duke pasur parasysh të gjitha këto përvoja dhe rrethana të ndryshuara, por mbështetjen e shumicës në publik për anëtarësimin në BE. 
Mali i Zi gjithashtu ka mbështetjen e shumicës së partive që janë vërtet në favor të anëtarësimit të Malit të Zi në BE, në publikun malazez, dhe sipas mendimit tim, çështja në rend dite për ta sot, është se si të pozicionohen politikisht për zgjedhjet e ardhshme në mënyrë që opozita vërtet pro-evropiane e sotme, mbase edhe një pjesë e Evropa Sad nuk jam e sigurt se nuk e di kush është krejt atje, por megjithatë, ata që në Malin e Zi njëmend duan që Mali i Zi të hyjë në BE, t’i fitojnë zgjedhjet. Besoj kjo është detyra e parë. 
Ata nuk kanë nevojë ta bindin opozitën për anëtarësim, as nuk e besoj se duhet bindur edhe këta politikanët pro-rusë dhe pro-Vuçiq në Mal të Zi që të ndryshojnë mendje. Kjo tash është Hic Rhodus, hic salta! 
Ata tash duhet të përgatiten të marrin përgjegjësinë për vendin e tyre. Sepse për Malin e Zi, ndryshe nga ndoshta të gjithë kandidatët e tjerë dhe kandidatët e ardhshëm, anëtarësimi në BE është një çështje e mbijetesës së Malit të Zi si shtet.
Sipas mendimit tim, nëse dështojnë në këtë projekt, ata do të mbeten formalisht dhe ligjërisht, dhe natyrisht de facto, pa pavarësi dhe sovranitet, sepse fokusi është përqendruar aty, para së gjithash, nga Serbia, dhe pastaj nga Rusia, si diçka që supozohet se duhet të kthehet në kuadrin e kësaj politike pro-ruse. 
Problemi është, natyrisht, se nuk është vetëm presion nga jashtë, por se ka forca politike shumë të forta dhe të dukshme brenda vetë Malit të Zi, brenda autoriteteve në Mal të Zi sot, të cilët mendojnë se Mali i Zi nuk duhet të ekzistojë si shtet. 
Dhe kjo është diçka që unë diskutoj vazhdimisht me kolegët e mi nga institucionet evropiane, nëse nuk është çështje e opozitës. Opozitë është kur mendon se të duhet një sistem tjetër tatimore ose ka nevojë për sigurim shëndetësor të një lloji apo një tjetri, e nuk pajtohemi se jemi në opozitë.
Në Mal të Zi ka një opozitë, një pjesë e opozitës beson se Mali i Zi nuk duhet të ekzistojë si shtet i pavarur.

Surroi: Një pjesë e shoqërisë në Bosnjë e Hercegovinë mendon të njëjtën gjë, se Bosnjë e Hercegovina nuk duhet të ekzistojë.

Pusiq: Nuk e di se sa pjesë e shoqërisë mendon kështu në të vërtetë.

Surroi: Në Republikën Serbe.

Pusiq: Kjo është ajo që mendojnë disa udhëheqës politikë. Çfarë po ndodh saktësisht me shoqërinë në Republikën Serbe? Mendoj se është shumë më komplekse sesa duket nga jashtë. Pata mundësinë të merrja pjesë në një projekt që përfshinte disa njerëz nga Republika Serbe. 
Isha në Banjallukë pas një kohe të gjatë për ta mbajtur një ligjëratë, nuk kam qenë atje një kohë të gjatë, megjithëse Banjalluka është afër Zagrebit, por nuk kam qenë atje për një kohë të gjatë dhe ajo që pashë dhe ndjeva si reagim është në të vërtetë tronditëse në kuptimin se sa kohë ka zgjatur kjo situatë e pazgjidhur me një, si të them, komunë pak më të gjerë dhe pak më të ngritur.
Ky Dodik është një kryetar komune pak më i lartësuar, dhe... shih çka ndodh në botë, Venezuela, Irani, rënia, ndoshta, shumë e mundshme, e aleancës transatlantike të mbrojtjes, ndryshime të mëdha, e ti nuk mund ta ndryshosh situatën në një enklavë.

Surroi: E cila ka gjithnjë e më pak njerëz...

Pusiq: ...që është përgjysmuar në numër njerëzish, mirë, dhe Bosnjë e Hercegovinë (ka rënie) në përgjithësi po, por kjo është përgjysmuar në numër njerëzish, dhe që de facto kërcënon vazhdimisht me diçka që askush nuk e do.
Dua të them, Serbia nuk është veçanërisht e interesuar për ndryshime kufijsh dhe ndryshime territoriale dhe integrimin e asaj që është Republika Srpska. Dodik kërcënon vazhdimisht, dhe de facto askush nuk po merret me të dhe nëse të gjithë e përmendin vazhdimisht Bosnjë e Hercegovinë-në, askush nuk po merret me ndonjë diskutim, të paktën, se si të largohemi nga ajo Marrëveshje e Dejtonit, për të cilën i heq kapelën për çastin kur u bë marrëveshje paqeje, por që nuk është bazë për ndërtimin e kurrfarë shteti... e cila nuk është bazë për ndërtimin e një komuniteti lokal, e lëre më të një shteti, dhe që tash ka nevojë për hapin tjetër dhe atij tjetri dhe, natyrisht, kam mjaftueshëm moshë për të kujtuar se kur po nënshkruhej Marrëveshja e Dejtonit, ideja ishte që do të shërbente për gjashtë muaj, Kushtetuta e Dejtonit, e cila është, meqë ra fjala, Shtojca 4 e Marrëveshjes së Paqes, kushtetuta e një vendi, shtojcë e Marrëveshjes së Paqes, që do të shërbente për 6 muaj deri në një vit. Ja ku jemi 30 vjet më vonë.

Surroi: Dhe kjo është pyetja e fundit. Nëse Mali i Zi hyn në BE në vitin 2028 a 2030, me të gjitha votimet që duhen bërë në të gjitha vendet e BE-së, sa kohë do t’i duhet Bosnjë e Hercegovinës për t’u transformuar, për ta filluar transformimin e sistemit të saj kushtetues?

Pusiq: Për t’u bërë Mali i Zi anëtar i plotë i BE-së në vitin 2030, do të duhej të ishte shtytje me reaksion. Njëmend do të ishte i tillë nga një kënd thjesht teknik, sepse së pari, të gjitha negociatat duhet të përfundojnë dhe së dyti, duhet të nënshkruhet marrëveshja e pranimit. Unë personalisht mora pjesë në këtë, në rastin kroat, i cili, përveç gjithçkaje tjetër, zhvillohet në një kohë dhe atmosferë krejtësisht të ndryshme në vetë BE-në, kështu që e di se sa dhe cilët elementë të ndryshëm luajnë rol në përcaktimin e ditës aktuale, datës kur do të nënshkruhet marrëveshja e pranimit. Na u deshën një vit e gjysmë nga nënshkrimi i marrëveshjes së pranimit deri në anëtarësimin e plotë. Gjë që ishte shumë, shumë e shpejtë dhe për shkak se nuk ishte e diskutueshme në asnjë mënyrë. 
Pra, patëm një problem me Slloveninë, që i ndaloi negociatat tona për 9 muaj, gjetëm një zgjidhje. Isha në parlamentin slloven kur ratifikuan traktatin, isha në të gjitha parlamentet e shteteve anëtare, si ministre e Jashtme dhe Çështjeve Evropiane, pikërisht sepse pjesa që konsiderohet sikur është zgjidhur tashmë, nuk është zgjidhur fare. Konflikti më i vogël, një ndryshim politik në një nga shtetet anëtare, mund ta ndalë të gjithë procesin, i cili mund të mos ketë të bëjë fare me shtetin hyrës, por me situatën e brendshme politike.
Pra, mendoj se ratifikimi i asaj marrëveshjeje nuk do të ndodhë në më pak se dy vjet, edhe nëse gjithçka shkon mirë, thjesht duhet kohë për krejt. Mendimi im është se do të ishte absolutisht thelbësore që Mali i Zi të hynte në BE tash, dhe për Malin e Zi është një çështje jete si shtet i pavarur, por për BE-në si një mesazh për të gjithë të tjerët se është e mundur dhe për këtë arsye më duket se në këtë moment është më e rëndësishme që Mali i Zi, i cili është tashmë kaq afër, të hyjë, sesa çdo tjetër, sepse sot nuk është më çështje se kush është më i madhi, por çështje nëse kjo politikë është gjallë.
Për të demonstruar se është gjallë, do të ketë... nga pala serbe... sepse për Vuçiqin është çështje e një lloj krenarie personale se si mund të hyjë dikush tjetër dhe jo Serbia, dhe kjo është arsyeja pse ndoshta e vetmja gjë që e motivon është nëse njëri nga fqinjët hyn, “Pra, si munden ata e ne jo”, dhe pastaj ndoshta diçka mund të ndërtohet mbi këtë.
Sa i përket Bosnjë e Hercegovinës, kam marrë pjesë në një projekt si moderatore... Mund të kem një mendim, por nuk kam he nuk duhet të kem asnjë ndikim, mbi ndryshimet e mundshme të kushtetutës së Bosnjë e Hercegovinës. Kjo u bë nga një grup të përbërë nga politikanë, profesorë, aktivistë civilë të boshnjakëve, serbëve dhe kroatëve dhe të tjerëve, të cilët supozohej të prodhonin disa ide mbi ndryshimin e kushtetutës, domethënë, një kushtetutë të re të Bosnjë e Hercegovinës, duke menduar kryesisht për zbatimin e vendimeve të Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut në rastin e famshëm Sejdiq -Finci, dhe në të gjitha situatat e ngjashme.
Ishte një përvojë shumë, shumë interesante dhe shumë, shumë edukative për mua. Vetë grupi arriti në prag të marrëveshjes më shumë se një herë. Një nëngrup i të rinjve, domethënë një grup pune, krijoi një model, sipas mendimit tim, shumë të mirë, në mënyrë që në takimin e ardhshëm, disa nga brezi i vjetër t’i sulmonin propozimet e tyre me shkrim. Pra, propozimet që ata dhanë me shkrim, çfarë duhej bërë, u sulmuan më ashpër, kur brezi i ri i përfshiu ato në atë që propozoi. Gjë që tregon, sipas mendimit tim, se nga njëra anë ekziston një bërthamë në Bosnjë e Hercegovinë.
U sigurova që ky grup pune të përbëhej edhe nga boshnjakë, serbë dhe kroatë, por brezi i ri, më i riu lindi gjatë luftës... e ekziston një masë e caktuar kritike, veçanërisht në atë brez të ri, që do të ishte gati të bënte një hap përpara, që do të ishte gati të shkonte më tej, të fillonte të mendonte për disa institucione të reja, për një kushtetutë të re, por që nga ana tjetër, ata politikanë ende dominues po ulen si gur në qafë dhe bashkëpunëtorët e tyre të ndryshëm brenda gjithë arkitekturës politike, të cilët sjellin ide, sepse nuk janë njerëz budallenj, por kishte njerëz interesantë rreth tryezës që shtynin idenë se diçka mund të bëhej, shkojnë në shtëpi dhe marrin marrë reagime dhe kritika negative, sepse duhet të jemi plotësisht të vetëdijshëm se njerëz si Çoviq, Izetbegoviq, Dodik ose ndoshta Dodik, Izetbegoviq, Çoviq sipas njëfarë ndikimi në funksionimin e Bosnjë e Hercegovinë, u konvenon kjo gjendje. Nuk është se po rrinë ulur duke kërkuar një zgjidhje. 
Po bëjnë sikur pedalojnë, si të thuash, por po punojnë me atë biçikletë stërvitjeje, jo me një të vërtetë, sepse kjo situatë u përshtatet, janë njerëz të pasur me shumë ndikim, të gjitha gjërat për të cilat folëm më parë, dhe po bëjnë gjithçka që de facto...derisa të mos pensionohen politikisht ta mbajnë situatën ashtu siç është, dhe kjo është një barrë e madhe për Bosnjë e Hercegovinën.
Megjithatë, ajo që pashë te këta të rinj, të gjithë janë intelektualë, të gjithë janë njerëz, të arsimuar, të diplomuar në universitet, me doktoraturë, çfarëdo që të doni, ajo që pashë te ta tregon se ekziston një energji e ndryshme, e ndryshme, një mënyrë e ndryshme të të menduarit. A do të jenë në gjendje të mbizotërojnë, kjo është një pyetje e madhe. Sinqerisht, Bosnjë e Hercegovinë në këtë moment nuk ka mbështetje të jashtme. Pra, politika kroate ndaj Bosnjë e Hercegovinë, sipas mendimit tim, është e gabuar, plotësisht dhe shkatërruese sepse nuk është as e bazuar në parti, është e bazuar në parti, kështu që një parti në Kroaci mbështet një tjetër.
Megjithatë, kjo po ndryshon, kështu që nuk do të hyj në shumë detaje tash, por vetëm në një ilustrim. Meqenëse kemi një model të tillë zgjedhor, kroatët në Bosnjë e Hercegovinë votojnë për tre përfaqësues, tre vende në parlament, ngase shumë njerëz nga Bosnjë e Hercegovinë kanë vendbanim në Kroaci, pastaj votojnë, dua të them jo dy herë, shpresoj. Një herë, le të themi rreth dhjetë vjet më parë, rreth 100 mijë vota erdhën nga Bosnjë e Hercegovina në zgjedhjet kroate. Kjo është shumë. Ne jemi të vegjël dhe 100 mijë vota janë shumë. 
Në zgjedhjet e fundit presidenciale, kur kandidatët ishin Zoran Milanoviq dhe Dragan Primorac, 13 mijë vota erdhën nga Bosnjë e Hercegovinë. Mendoj se ky është treguesi më i mirë. Sepse nëse merr 100 mijë vota, mund të mos jetë e drejtë të sillesh kështu, por mund ta kuptosh që një parti politike mendon se ky është ndryshimi midis opozitës dhe qeverisë. Pra, le ta lëmë me kaq, le të jemi të pranishëm aty. 
Nëse i merr 13 mijë vota, i merr ato nga një ndërtesë më të madhe banesash në Zagreb, sepse nuk bën asnjë ndryshim, kështu që mendoj se kjo mund të ketë ndikim në politikën kroate me kalimin e kohës. Jo për momentin për një numër arsyesh.
Serbia gjithashtu e përdor Bosnjë e Hercegovinë-në për disa nga çështjet e saj të brendshme politike, por mendoj se nëse diçka ia acaron nervat Vuçiqit, është Dodiku, pavarësisht se çfarë thotë ai, sepse Dodiku në disa mënyra është bërë më i afërt me Putinin sesa Vuçiqi, dhe po lufton me të, jo në skenën publike, për supremaci si udhëheqës i serbizmit në rajon.
Këta janë të gjithë faktorë që dëmtojnë dhe ndërlikojnë jetën e Bosnjë e Hercegovinës, por mendoj se ekziston edhe ky moment i dytë dhe se me një prani më të fortë rajonale brenda BE-së, ata ndoshta mund të imponojnë, dhe natyrisht me një politikë më të zgjuar në Kroaci, para së gjithash, si anëtare e BE-së, ata mund të imponojnë një politikë ndoshta proaktive ndaj Bosnjë e Hercegovinës që do të kishte vetëm disa rregulla. Le të themi: Shteti është mbi çdo entitet federal. Entitetet janë entitete federale. A ka dy, pesë...Më sulmuan para ca ditësh pikërisht për këtë temë... Kroacia nuk do ta vendosë këtë, të paktën unë do ta vendos këtë, por mendoj se nëse do të jemi seriozë, duhet të hedhim në tryezë ide të ndryshme që supozojnë funksionimin e Bosnjë e Hercegovinës si shtet, qoftë i bazuar në një parim federal, qoftë i bazuar në ndonjë parim tjetër, në çdo rast duhet të bazohet në ndonjë model që ndalon emigrimin dhe tërheq njerëzit të qëndrojnë në Bosnjë dhe Hercegovinë, që ky shtet të funksionojë në mënyrë efikase dhe pastaj të zhvillohet më tej në ato korniza evropiane.

Surroi: Shpresoj se do të shohim raporte më pozitive atje në të gjithë rajonin dhe kjo do të reflektohet te ne. Faleminderit shumë Vesna. Javën tjetër do të vazhdojmë me shikimin nga perspektiva këtu se si duket bota.