Takimi me Gil Scott-Heronin, gjigantin e ndërgjegjes

Mesazhet e tij mbeten po aq aktuale sot sikurse dikur, por për mua, ky përvjetor është diçka më shumë se një datë historike. Është një kujtesë për natën kur ky njeri, me njerëzinë dhe artin e tij, ma shpëtoi shpirtin në momentet më të vështira të luftës në Kosovë. Ky shkrim është një falënderim i vonuar për mikun tim të dashur. Bota, tani më shumë se kurrë, ka nevojë për njerëz, burra si ai. Një njeri i paqes. Një gjigant i ndërgjegjes

Më 27 maj mbushen plot 15 vjet prej se Gil Scott-Heron ndërroi jetë, e ky përvjetor më ktheu mbrapa në kohë e më shtini me u ulë me shkru këtë rrëfim. Gili nuk ishte thjesht një poet, muzikant e shkrimtar afro-amerikan; ai ishte një ndër zërat më të fuqishëm revolucionarë të shekullit XX. Si figurë qendrore e aktivizmit për të drejtat civile në SHBA, ai e përdori artin si armë në luftën për barazi. Edhe sot, trashëgimia e tij si “kumbar i hip-hopit” mbetet e gjallë, duke na kujtuar përmes vargjeve të tij thumbuese se si duhet sfiduar sistemi e padrejtësia sociale.

Mesazhet e tij mbeten po aq aktuale sot sikurse dikur, por për mua, ky përvjetor është diçka më shumë se një datë historike. Është një kujtesë për natën kur ky njeri, me njerëzinë dhe artin e tij, ma shpëtoi shpirtin në momentet më të vështira të luftës në Kosovë. Ky shkrim është një falënderim i vonuar për mikun tim të dashur.

Nata kur një muzikant ma ktheu besimin te njerëzimi

Herën e parë që e dëgjova muzikën e Gil Scott-Heronit ishte në vitet e 90-ta. Më preku thellë në shpirt, sepse i përkisja një gjenerate që u rrit duke luftuar padrejtësinë në vendlindje, ose të paktën, duke e parë atë me sy “live” – duke u shpërfaqur në kohë reale. Në fillim të viteve të 90-ta, u detyrova të ik dhe përfundova në Perëndim. Nuk kaloi shumë kohë dhe mbeta pa shtetësi,”stateless”, një produkt i luftërave të Ballkanit dhe spastrimit etnik. Ishte kohë jashtëzakonisht e vështirë. Nuk ekzistoje, dhe nuk mund t’i bëje as gjërat më të thjeshta. Nuk ishe në asnjë listë të opsioneve – në asnjë drop down menu. Ishte një moment i vërtetë i tipit: “kompjuteri thotë jo”.

Deri në mesin e viteve të 90-ta, ia dola të mbërrij në Britani dhe u vendosa në Londër. Ngadalë nisa të ngjitem në shkallët e sistemit të imigracionit: nga një person pa shtet, në kërkues azili, e deri te mbajtësi krenar i një “Leave to Remain” (Lejeqëndrimi i përkohshëm). Një fletë e thjeshtë A4, e lëshuar nga Qeveria e Lartmadhërisë së Saj Mbretëresha Liz (Queen Liz). Aty ishte fotografia ime, emri im, dhe sikur me magji, sistemi tashmë më njihte si qenie njerëzore. Madje më jepte leje të qëndroja në vend derisa kërkesa ime për azil po përpunohej, pak a shumë si ndonjë përbërës i dyshimtë në ushqimin e shpejtë.

Me kohë, më dhanë statusin e refugjatit dhe lejen e përhershme të qëndrimit (Indefinite Leave to Remain). Gjeta edhe punë dhe nisa studimet për Film dhe Video në Institutin e Artit dhe Dizajnit në Surrey. Ajo punë doli të ishte “punë ëndrrash”. Menaxhoja disa prej klubeve dhe vendeve më prestigjioze të argëtimit në Londër, duke punuar për Vince Power dhe kompaninë e tij, “Mean Fiddler”. Në atë kohë, “Mean Fiddler” ishte njëra prej kompanive më me ndikim në industrinë e muzikës dhe argëtimit në Britani, ndërsa “Jazz Café” ishte një prej lokaleve të saj kryesore. Teksa po i përfundoja studimet, lufta në Bosnjë kishte marrë fund, por një tjetër sapo kishte nisur. Kësaj radhe, në Kosovë, vendlindjen time.

Në pranverën e vitit 1999, NATO ndërhyri për të ndalur kasapin e Ballkanit, Sllobodan Millosheviqin, dhe nisi bombardimet mbi Jugosllavi/Serbi. Edhe pse kisha punën e ëndrrave dhe po kryeja studimet në fushën që e desha së tepërmi, ato ishin ndër ditët më të zeza të jetës sime. Lajmet e përditshme nga mëmëdheu ishin të tmerrshme: masakra, vrasje, përdhunime. Për njëmbëdhjetë ditë humba çdo kontakt me familjen time. Nuk e dija nëse ishin gjallë apo të vdekur. Mos vet hiç isha i dërmuem, i shkatërruem, i shtrirë përtoke. Atë pranverë, ndryshe nga vitet e tjera, m’u desh t’i anuloja të gjitha biletat për koncerte, ngjarje e evenimente artistike madje edhe privilegjet e listave të të ftuarve – guest list. Ndër të tjera, anulova biletat për “Underworld”, “Faithless”, Kula Shaker, Muse dhe plot të tjerë. Në atë kohë muzika live ishte pjesë e madhe e jetës sime, por thjesht nuk kisha ma energji dhe ndalova së shkuari nëpër koncerte. Isha në depresion, për me të tregu drejt.

Por ishte një biletë, dhe nuk dija çka të bëja me të, nuk mund të flija natën.

E kisha biletën për ta parë Gil Scott-Heronin në “Jazz Café”. Isha adhurues i madh i muzikës së tij, sepse ishte muzikë revoltuese, agresive, revolucionare, e patrembur, muzikë që ia ngrinte gishtin e mesëm sistemit. Me e lëshu atë rast e mos me shku në atë koncert më dukej e pamundur. Po në anën tjetër, si mund të shkoja?

Si mund t’ia lejoja vetes të shijoja muzikën ndërsa shokët, familja e vëllezërit e motrat e mia po vriteshin përditë? Si të rrija aty duke u shtirur se po argëtohesha dhe se çdo gjë ishte në rregull?

Pas disa ditësh debatesh të brendshme dhe monologëve të gjatë me veten, mora një vendim. Nuk do ta lejoja Millosheviqin ta fitonte edhe këtë betejë. Do të provoja, të paktën për një natë, të bëja diçka që i ngjante një jete normale. Kështu, në mes të prillit 1999, e tërhoqa zvarrë veten deri në Camden Town, te “Jazz Café”. Meqë punoja për të njëjtën kompani dhe i njihja të gjithë stafin, arrita më herët se publiku i zakonshëm. Kur kthehem prapa, e shoh se nuk ishte rastësi. Kishte një arsye për këtë: ka qenë kismet themi ne (fat). Ishte një ditë tipike londineze, me mjegull të lehtë dhe shi të imët. Kur hyra brenda, lokali ishte pothuajse bosh dhe pak i ftohtë. Në të djathtë, në lounge, rrinin dy veta. E pashë Markun, menaxherin e mbrëmjes, duke biseduar me vetë njeriun e madh.

“Prej nga vjen ky vëllai?”

Që nga momenti i parë, kur Gil Scott-Heron më pyeti me atë zërin e tij të pagabueshëm: “Prej nga vjen ky vëllai? Prej nga ky aksent?”, u krijua një lidhje e menjëhershme mes nesh. Deri në fund të natës, ndihesha sikur njiheshim prej vitesh. Fizikisht dukej i thatë; ishte i hollë dhe jo në shëndetin më të mirë, por prapëseprapë prezenca dhe aura e tij ishin kolosale. Ishte më i madh se vetë jeta. Ishte i butë, modest dhe thellësisht njerëzor. Për një natë, ai ma hoqi dhimbjen. E harrova luftën. I harrova plagët e mia. Madje edhe qesha, qesha me gjithë shpirt me shakatë e tij. Mbi të gjitha, ky njeri, krejt i vetëm, ma ktheu besimin te njerëzimi në një moment kur e kisha humbur krejtësisht. Gjyshi im i ndjerë, dritë i pastë shpirti, thoshte: “Ka njerëz të mirë në këtë botë, vetëm duhet t'i gjesh”. Atë natë, në kapitullin më të errët të jetës sime, unë e gjeta njërin nga shpirtrat më të mëdhenj që kanë shkelur ndonjëherë mbi këtë tokë. U ndjeva njeri përsëri.

Koncerti ishte i jashtëzakonshëm, edhe pse filloi më vonë sesa që ishte planifikuar. Marku, menaxheri, më tregonte histori se si, ndryshe nga çdo artist tjetër që kishte kaluar nëpër skenat e “Jazz Café”, Gil Scott-Heron ishte diçka krejt tjetër. Ai bënte stand-up comedy mes seteve. Nganjëherë zhytej aq thellë në muzikën që luante sa nuk ndalej me orë të tëra dhe luante tej orarit të lejuar. Në një rast, zyrtarët e komunës kishin ardhur për të kontrolluar respektimin e rregullave, dhe, meqë ai thjesht nuk pranonte të ndalej së luajturi, sigurimi ishte detyruar ta përcillte jashtë skenës për ta mbrojtur licencën e lokalit.

Motoja e turneut të tij ishte: “Everybody’s Got a Job to Do – Let’s Work for Peace.” “Çdokush ka punë për të bërë - le të punojmë për paqe”.

Njëra nga gjërat e para që tha atë mbrëmje m’u duk si profeci: “Arsyeja e vetme pse nuk mund të kemi paqe është sepse nuk mund të bësh para nga paqja”. Me një fjali, ai nxori lakuriq të metën më të madhe të njerëzimit. Lufta, na kujtoi ai, është biznes.

Turma atë natë, përfshirë mua dhe disa shokë, “da fugees” (refugjatë) tjerë nga Ballkani, ishte kryesisht e bardhë, me pak fytyra afrikane e aziatike. Megjithatë, nuk kishte rëndësi. Njerëzit kërcenin sikur graviteti të ishte anuluar, në stilin e këngës “Whitey on the Moon”. Atmosfera ishte elektrike. “Buzzing” ishte fjala e fundviteve të 90-ta. Londra vërtet ishte tuj buzz-it, dhe Gili ishte në elementin e tij. Gjatë një pauze, ai qëndroi fill i vetëm në pjesën e përparme të skenës dhe recitoi poezi të reja që i kishte shkruar atë ditë në Londër. Pastaj u lëshua në stand-up comedy sikur të mos kishte të nesërme. Bëri shaka me luftërat e Ballkanit, veçanërisht Bosnjën. Shpesh kam pyetur veten a ishte kjo për shkak se ne folëm më herët. Sido që të jetë, ishte i mprehtë dhe i patrembur. Shakaja e tij më e mirë ishte për mediat. Tregoi se si CNN do të paralajmëronte një ngjarje si “diçka që po ndodh për herë të parë” dhe pesë minuta më vonë sillnin një ekspert për ta analizuar atë. “Sa kohë duhet”, pyeti ai, “për t’u bërë ekspert?”

Deri sa të gjithë prisnim që të performonte “The Revolution Will Not Be Televised” – kënga e tij më e njohur, ai, në vend të kësaj, bëri shaka me stafin e “Jazz Café” që i shërbenin lëng portokalli në ato kartonët e bardhë e të shëmtuar – Tetra Pak, plot me konservues e jo lëng të freskët të dhënë nga Zoti. Dikush nga publiku bërtiti dhe e ndërpreu, duke mërmëritur diçka në një gjendje të dehur, diçka si “Hej, vazhdo me muzikën...”. Gili, me një mirësjellje të jashtëzakonshme, u ul në karrigen e pianos, ngriti dorën dhe drejtoi gishtin kah tabela masive pas bendit ku thjesht shkruante: STFU (Shut The F*ck Up). Lokali është aq intim saqë je vetëm pak centimetra larg skenës. Mund t’ia ndieje pothuajse rrahjet e zemrës. Pastaj ai u kthye drejt e në muzikë. Kur u shtuan vokalet përcjellëse, vendi shpërtheu. Dhe më kujtohet kur e nxana vehten tuj mendu: “Faleminderit Zotit që erdha. Ky është një moment që ndodh një herë në jetë”. Ky ishte Gil Scott-Heron që të dërgon në qiell dhe i harron të gjitha.

Koncerti zgjati mbi tri orë. Pasi publiku u largua, u takuam përsëri prapa skenës në green room (dhomën e artistëve). Pastaj erdhën edhe më shumë pije, e besa edhe më shumë biseda, qëndruam deri vonë atë natë. Në orët e para të mëngjesit, u tërhoqa zvarrë për në shtëpi dhe pashë lajmet e mëngjesit, duke u kthyer prapë te mjerimi i përjetimit të luftës nga larg.

Disa ditë më vonë, pasi i kisha larë hesapet mirë atë natë, diçka ndryshoi. Dola nga ajo gjendje që më dukej si komë. Kisha një energji të re, të huazuar nga prania e atij njeriu dhe nga njerëzimi i Gilit. Vetëm pak ditë më vonë, bashkë me shefin tim atëherë, Poorang Shahabi, patëm një takim me Vince Power, pronarin e “Mean Fiddler”, dhe ai na dha dritën e gjelbër së bashku me bekimin dhe mbështetjen e tij për të organizuar dy evenimente të mëdha për Kosovë, koncerte bamirësie për refugjatët kosovarë.

Papritur isha shumë i zënë me punë dhe nuk kisha kohë më për lajme. Po ndihmoja në organizimin e këtyre dy ngjarjeve të mëdha në klubin e natës “The Complex” në Islington dhe sallën e koncerteve “The Forum” në Kentish Town.

Deri më sot, përveç krijimit të familjes, kjo mbetet një nga gjërat më të mira që kam bërë në jetë. Line-up-i ishte i çmendur: DJ si Carl Cox, Todd Terry, Laurent Garnier, Gilles Peterson, kryesonin line-upin në mbrëmjen që e organizuam në klubin “Complex”, kurse Paul Weller, Noel Gallagher, Stereophonics, Travis, dhe Ocean Colour Scene në sallën e koncerteve “The Forum”. Së bashku, mblodhëm mjaft para për shoqatën bamirëse “Kosova Aid” të udhëhequr nga Agron Loxha për të ndërtuar tri shkolla në tre fshatra të ndryshëm në vendlindje që forcat serbe i kishin bërë shkrumb e hi. Shpesh pyes veten: a do të kishte ndodhur e gjithë kjo po të mos kisha shkuar në koncertin e Gil Scott-Heronit? Me gjasë, jo.

Disa javë më vonë, falë Zotit e NATO-s lart në qiell, e UÇK-së poshtë në tokë, lufta mori fund.

Paqja u kthye në Kosovë. Dhe, sikur universi më në fund po i ndreqte gjërat, familja ime u soll me aeroplan nga kampet e refugjatëve në Maqedoni për në Britani. U bashkuam. U bëmë familje e plotë përsëri.

Për vite me radhë mbajta një faj të heshtur që nuk e kisha falënderuar kurrë siç duhet njeriun që më nxori nga humnera. Pastaj, një mbrëmje, isha duke jetuar në veriperëndim të Londrës dhe po ecja drejt kinemasë “Odeon” në Camden, që gjendet përballë “Jazz Café”. Tamam te hyrja, pashë Markun përsëri, menaxherin e lokalit, duke folur me një burrë me kapele. E përshëndeta dhe ia zgjata dorën. Kur burri tjetër u kthye nga unë, nuk e besoja, ishte vetë Gil Scott-Heron. Nuk u besoja syve. Gjëja e parë që më pyeti, me atë zërin e tij special, ishte: “A mbijetuan njerëzit e tu, familjarët? A ia dolën mbanë?”

Dy vjet kishin kaluar, dhe ai ende mbante mend bisedat tona. Mbeta pa mend. Më foli si me pas qenë naj shok i vjetër i shkollës, i “Ivo Llollës”. Tash dukej edhe më i thatë dhe më i moshuar, por aura e tij ishte edhe më e madhe. E falënderova siç munda dhe ia tregova të gjitha: si ajo natë ma kishte ndryshuar jetën, si kishte çuar te koncertet bamirëse dhe si për shkak të tyre ishin ndërtuar shkolla.

Vazhdova rrugën për në kinema, por nuk më kujtohet se çfarë filmi pashë. Edhe ashtu nuk e shijova filmin fare sepse isha shumë jo rehat, rrija si në gaca. Në gjysmë të filmit bëra të paimagjinueshmen; për herë të parë ndoshta në jetë, dola nga kinemaja pa u kryer filmi sepse nuk mund të prisja ta shihja Gilin përsëri. U ktheva në “Jazz Café” dhe pata privilegjin ta përjetoj performancën e tij edhe një herë. Ishte magjike.

Ajo ishte hera e fundit që e pashë gjallë. Ende e pickoj veten sa herë e tregoj këtë histori, vetëm për t’u siguruar që ka ndodhur vërtet. Po mos u mërzitni, e fleni dath, se kurrë nuk do të lodhem duke e treguar.

Bota, tani më shumë se kurrë, ka nevojë për njerëz, burra si ai. Një njeri i paqes. Një gjigant i ndërgjegjes. I madhi Gil Scott-Heron.

Zoti të bekoftë, kudo që je, mik i dashur!