Кадаре – пасош на Албанија, свет глас за Косово

Нема епитет што не е кажан за него, но во време кога заборавањето станува секојдневие, сеќавањето на генијалци како Исмаил Кадаре станува неопходност. Преписката со посебно поглавје за Косово беше тема на настанот организиран во среда во Тирана, во чест на 90-годишнината од неговото раѓање. Тој беше запаметен и како непоколеблив борец за европска Албанија, гласот на Косово, што за него беше лична болка, како писател на кој не му требаат повремени пофалби.

„Ве молам, не ги слушајте неодговорните фалбаџии, кои лесно викаат: „О, независност веднаш, или нека се претвориме во пепел!“ Никој нема право да предлага пепел и смрт за сопствениот народ. Вие сте таму за слобода, односно за животот на Косово, а не за неговата смрт“, пишува на самиот крај од писмото што Исмаил Кадаре го испратил до косовската делегација на Конференцијата во Рамбује на 22 февруари 1999 година.

По различните ставови меѓу Албанците за Договорот предложен од меѓународните претставници, Кадаре сметаше за соодветно да интервенира и да ги искаже своите убедувања во критичните денови од Конференцијата што го отвори патот за слободата, а потоа и за независноста на Косово. Но, Исмаил Кадаре честопати сметаше за соодветно да им пишува на светските личности за прашањето на Косово. 
Преписка како онаа со членовите на делегацијата, заедно со многу други за време на животот и кариерата на најголемиот албански писател, беше изложена во среда во просториите на Министерството за Европа и надворешни работи во Тирана.

Непоколебливиот воин на европска Албанија

По повод 90-годишнината од раѓањето на Исмаил Кадаре, Владата на Албанија ја позајми преписката на Кадаре од куќата-студио „Кадаре“ сместена во поранешната резиденција на писателот, во првата зона на Тирана. 

На церемонијата одржана во чест на роденденот на писателот, роден на 28 јануари 1936 година во Ѓирокастро и починал на 1 јули 2024 година во Тирана, присутните го оценија интелектуалниот придонес на Кадаре надвор од литературата. Покрај преписката, на оваа изложба беа претставени и ретки публикации од личната библиотека на писателот, артефакти и автентични предмети од домашното студио „Кадаре“.

исто така KULTURA 28 јануари 2025 Кадареја е запаметен по неговото дело

Албанската министерка за Европа и надворешни работи, Елиса Спиропали, изјави дека Кадаре се борел за Албанија дури и кога самите Албанци се бореле против него, докажувајќи му на светот постоење на европски народ со силен идентитет и јасни избори.

„Кадаре стана пасош на Албанија кога Албанија беше во кафезот на изолацијата и стоеше на тој пиедестал дури и кога бевме презирани, заборавени, тој се бореше за нас и кога ние се боревме против него“, рече таа. Според неа, на оваа годишнина од неговото раѓање, се почитува непоколебливиот борец на европска Албанија, оној кој му докажа на светот дека на овие земји постои европски народ со месо и канџи кој ја избирал Европа секогаш кога бил слободен. 

„Преку едноставна изложба од архивата на куќата, го одбележуваме името на колосот на културата, хуманист, патриот кој даде сè за Албанците и не зеде ништо. На многу јазици, Кадаре ја надмина изолацијата, зборуваше и пишуваше во име на својата затворена, но не предадена земја, успевајќи да стане духовен амбасадор на Албанија во светот“, рече меѓу другото Спиропали.

Косово, личната болка на еден гениј

Вршителот на должноста министерка за надворешни работи на Косово, Доника Гервала, изјави дека за Кадарена, Косово не е само политичко прашање, туку негова лична болка. 

„Се обидоа да го направат Косово невидливо, но Кадаре не молчеше, тој пишуваше затоа што многу други не можеа. Неговите зборови беа сведоштво, отпор и сеќавање“, рече таа за најпреведуваниот албански писател во светот. Според Гервала, величината на Кадаре лежи во начинот на кој ја користел литературата за да ја каже вистината, честопати на алегоричен и мудар начин. 

„Европа ја знаеше болката на Косово, но честопати избираше да не слуша. За Кадаре, тишината не беше неутралност. Тоа беше вина. Тој беше гласот на тивките. Тој го бранеше идентитетот и културата кога политиката и насилството сакаа да ги уништат“, рече таа. Според Гервала, тој му даде на Косово глобален глас и покажа дека еден народ може да остане без држава, но не може да живее без идентитет. Гервала рече дека за Косово тој е пример за литература, општество и морал. Во овој случај, таа додаде дека тој покажал дека литературата не е само декорација или забава, туку е заштитник на сеќавањето и идентитетот, зачувувајќи ја културата и совеста дури и кога недостасува политичка слобода. 

„Денешно Косово, слободно, независно и демократско Косово, никогаш не го заборава својот Кадаре, писателот кој никогаш не престана да ја буди заспаната совест за поробената половина од нацијата“, рече Гервала. 

Во неможност физички да присуствува, на присутните им беше прочитано писмо од академик Реџеп Ќосје. Според Ќосје, Кадаре е писателот кој го воведе историското, митското и етичкото искуство на Албанците на големата мапа на европската и светската литература.

Ќосја: На Исмаил Кадаре денес не му требаат повремени пофалби

„Со своите романи, есеи, поезија и новинарство, тој му даде на албанскиот јазик универзална димензија и на албанската култура му даде посебен, слушнат и почитуван глас“, напиша Ќосја. Според него, барањето на Исмаил Кадаре за политички азил во Франција, во 1990 година, било погрешно разбрано од многумина кои не ја разбирале моралната тежина на тоа време. Тој потсети дека во неколку јавни настапи во медиумите, а особено во изјава дадена за „Гласот на Америка“, самиот Ќосја оправда како овој чин не бил бегство од татковината, туку отфрлање на систем кој поставил невидливи, но железни ограничувања на слободната мисла. 

исто така KULTURA 2 јули 2026 година Универзитетот во Тирана го овековечува името на Исмаил Кадаре во Библиотеката

„Неговиот азил беше интелектуален и етички чин: избор на слобода на говорот наспроти тивкото насилство на диктатурата. Историјата докажа дека писателот кој бара слобода не ја напушта нацијата; тој ѝ служи на највисок можен начин“, напиша Ќосја. Тој, исто така, потсети на полемиките околу прашањето за албанскиот идентитет. Според него, не стануваше збор за лични несогласувања, туку за интелектуални и културни.

„Исмаил Кадаре денес не треба повремени пофалби. Потребно му е читање, препрочитување и разбирање. Потребно му е неговото дело да се третира со научна сериозност и културна чувствителност. Идните генерации можеби ќе го читаат поинаку, но секогаш ќе го читаат. И го обожаваат“, напиша Ќосја, меѓу другото.

Алиу: Кадаре беше пречекан во Косово како свет човек

На оваа церемонија присутен беше академик Али Алиу. Во својот говор, тој рече дека Исмаил Кадаре го сакал Косово, а Косово го сакал Исмаил. Според него, Кадаре го сакал нормалниот албански простор во духот на големите ренесансни луѓе што писателот ги чувствувал и ги претставувал во целиот свој книжевен универзум.

„Во неговото големо генијално творештво, Косово е само по себе поглавје. Тука се неговите книги и десетици списи и преписки за судбината на Косово. Тој е единствениот писател кој водел дневник, следејќи ја ситуацијата од ден на ден, сè до крајот на војната“, рече Алиу. 

Според академик Алиу, преписката со светските политички личности што се наоѓаат на изложбата докажува дека тие чувствувале потреба да одговорат. Тој ја спомена и преписката со францускиот претседател Жак Ширак. За да ја илустрира важноста на оваа комуникација и нејзиното влијание, Алиу спомена еден детаљ напишан од првиот главен администратор на слободно Косово, Бернар Кушнер. 

„Кушнер вели во своите мемоари дека кога тој (Жак Ширак vj) ме придружувал, ми рекол: „Види, имаме пријатели кај Србите и гледај на индивидуалните права““, рече Алиу. Според него, Косово го сакало и продолжува да го сака Кадаре. Тој рече дека останува најчитаниот писател на Косово. Спомена дека во 1980 година, „Рилиндја“ во Приштина го објавила десеттомниот збир од делата на Кадаре, а збирката била украдена од читателите и испратена до Албанците во Црна Гора и Македонија. 

„Кадаре беше пречекан на Косово како свет човек. Во текот на 70-тите години, кога „Генералот“ беше поставен под режија на Пиро Мани, а тој дојде со г-ѓа Кадаре, не само Приштина, туку и целото Косово како да славеше“, се присети Алиу. Тој зборуваше за Кадаре како за горд на своите корени, на своето потекло, и го манифестираше ова каде и да одеше и го бранеше со дух во своите дела, состаноци, кафулиња и секој ден.

„Тој му кажа на својот народ дека нема причина да биде инфериорен во однос на другите народи. Ова е духот што ќе биде траен во делото на Кадаре“, рече тој. Алиу рече дека овие денови се сетил и на визијата на Ибрахим Ругова, книжевниот научник и прв претседател на слободно Косово. 

„Ибрахим накратко успеа да натера некои одлучувачки личности во светот да слушаат велејќи: „Заштитете го овој народ затоа што е древен. Заштитете го затоа што сакаат да го уништат“. И, тој го постигна ова. Кадаре го постигна ова со својот голем глас, генијален. Денес, човек гледа, а кога слуша на нашите телевизии, луѓе со зли страсти го оцрнуваат ова... Чувствуваме потреба за овие две личности“, рече академик Алиу Алиу додека усната му трепереше и го заврши својот говор. 

исто така KULTURA 28 јануари 2026 Кадаре овековечен во бронза, каде што пиел кафе

Делата на Кадаре, кои ја пробија опсадата на изолацијата на социјалистичка Албанија, му раскажаа на светот за албанскиот идентитет на повеќе од 40 јазици. И токму врз основа на овој идентитет тој стана гласен глас за слободата и независноста на Косово, помагајќи ѝ на меѓународната заедница да ослободи дел од албанскиот народ од ропство. 
 

Прочитајте исто така: