Bienalja e sivjetme midis polemikave të forta e hijeve të politikës

Meqenëse Bienalja Ndërkombëtare e Artit e Venecias shpesh quhet edhe “Lojërat Olimpike të Botës së Artit” – ku pavijonet kombëtare shërbejnë si platforma zyrtare, të sponsorizuara nga shtetet, për të prezantuar artin bashkëkohor – politika globale në mënyrë të pashmangshme përfshihet në diskutim. Ngjarja e këtij viti, e planifikuar nga 9 maji deri më 22 nëntor, përfshin 100 pjesëmarrje kombëtare, me shtatë vende që marrin pjesë për herë të parë: Guinea, Guinea Ekuatoriale, Nauru, Katari, Sierra Leone, Somalia dhe Vietnami.

Bienalja Ndërkombëtare e Artit e Venecias, e cila zhvillohet çdo dy vjet, historikisht ka mbajtur qëndrimin se arti e tejkalon politikën. Por, meqenëse ngjarja shpesh quhet edhe “Lojërat Olimpike të Botës së Artit” – ku pavijonet kombëtare shërbejnë si platforma zyrtare, të sponsorizuara nga shtetet, për të prezantuar artin bashkëkohor – politika globale në mënyrë të pashmangshme përfshihet në diskutim.

Ngjarja e këtij viti, e planifikuar nga 9 maji deri më 22 nëntor, përfshin 100 pjesëmarrje kombëtare, me shtatë vende që marrin pjesë për herë të parë: Guinea, Guinea Ekuatoriale, Nauru, Katari, Sierra Leone, Somalia dhe Vietnami.

Pjesëmarrjet kombëtare shoqërojnë ekspozitën kryesore ndërkombëtare të Bienales, të titulluar “Në tonalitete të vogla”, e kuruar nga drejtoresha artistike e ndjerë me origjinë kamerunase, Koyo Kouoh, e cila vdiq nga kanceri në maj 2025, në moshën 57-vjeçare.

Kouoh, gruaja e parë afrikane e përzgjedhur për të kuruar këtë ekspozitë prestigjioze, e kishte zhvilluar tashmë projektin e saj kuratorial përpara vdekjes së papritur. Bienalja vendosi ta realizojë ekspozitën e saj pas vdekjes, e cila përfshin 111 pjesëmarrës të ftuar.

“In Minor Keys” fokusohet në zëra margjinalë ose të anashkaluar. Në konceptin e saj, Kouoh përcaktoi një formë restauruese të rezistencës, që kërkon dëgjim të kujdesshëm në mes të kaosit aktual.

“Tonalitetet e vogla refuzojnë pompozitetin orkestral dhe marshimet ushtarake, dhe marrin jetë në tingujt e qetë, frekuencat e ulëta, gumëzhimat dhe ngushëllimet e poezisë”, shkroi Kouoh në tekstin hyrës të ekspozitës. “Edhe pse shpesh humbet në kakofoninë e ankthshme të kaosit aktual që përfshin botën, muzika vazhdon”.

Pas pushtimit të Ukrainës nga Rusia në vitin 2022, artistët dhe kuratorët e Rusisë u tërhoqën vullnetarisht nga ngjarja.

Tani, rikthimi i Rusisë në ekspozitë në vitin 2026 ka shkaktuar tensione midis institucioneve italiane dhe BE-së, madje edhe brenda qeverisë italiane të djathtë ekstreme ka mosmarrëveshje të thella për këtë çështje.

Në një paralajmërim zyrtar drejtuar presidentit të Bienales së Venecias, Komisioni Evropian i ka kërkuar institucionit kulturor italian të rishqyrtojë vendimin për të lejuar pjesëmarrjen e Rusisë përpara hapjes së Bienales, duke kërcënuar të pezullojë financimin prej 2 milionë eurosh.

Ndërsa kryeministrja italiane, Giorgia Meloni, ka thënë se qeveria e saj kundërshton praninë e Moskës në Bienale, zëvendëskryeministri Matteo Salvini i përshkroi kërcënimet e BE-së për ndërprerjen e fondeve si “shantazh vulgar” ndaj “një prej institucioneve kulturore më të rëndësishme dhe më të lira në botë”.

Kryetari i Bashkisë së Venecias, Luigi Brugnaro, deklaroi në mars se pavijoni rus do të mbyllej nëse do të angazhohej në propagandë, por shtoi se Bienalja duhet të mbetet një forum për dialog.

Pietrangelo Buttafuoco, president i Fondacionit të Bienales, këmbëngul për ta mbajtur Bienalen “të hapur për të gjithë. Nuk mbyllem për askënd”, ka thënë ai për gazetën italiane “La Repubblica”. “Do të ketë Rusinë, Iranin, Izraelin. Do të ketë Ukrainën dhe Bjellorusinë. Të gjithë”.

Komisionerja e pavijonit rus, Anastasia Karneeva, është vajza e Nikolai Volobuev, një ish-gjeneral i Shërbimit Federal të Sigurisë (FSB) dhe aktualisht zëvendësdrejtori ekzekutiv i kompanisë shtetërore ruse të mbrojtjes “Rostec”.

Nadezhda Tolokonnikova nga grupi “Pussy Riot” e ka dënuar ekspozitën ruse: “Pjesëmarrja në Bienale me një program apolitik është një përpjekje për të përmirësuar imazhin e Rusisë dhe për ta bërë botën të harrojë viktimat e terrorit rus”, i ka thënë ajo DW-së.

Qeveria italiane duhet të largojë përfaqësuesit e Rusisë së Putinit nga pavijoni, sugjeroi Tolokonnikova, “dhe në vend të kësaj të paraqesë veprat e të burgosurve politikë rusë që po kalben në koloni penale sepse kanë folur kundër luftës kriminale të Rusisë në Ukrainë”.

Grupi ikonik feminist i artit do të udhëtojë drejt Bienales për të realizuar një performancë proteste.

Artistja bashkëkohore nga Afrika e Jugut, Gabrielle Goliath, ishte përzgjedhur për të përfaqësuar vendin e saj në Bienale.

Vepra e saj performuese do të përfshinte një homazh për poeten palestineze, Hiba Abu Nada, e cila u vra gjatë një sulmi ajror izraelit në tetor 2023.

Por ministri i kulturës i Afrikës së Jugut, Gayton McKenzie, kërkoi disa ndryshime në veprën që ai e përshkroi si “shumë përçarëse.”

Duke refuzuar t’i bëjë ndryshimet, Goliath u bllokua nga pavijoni, i cili do të mbetet bosh, pasi qeveria nuk emëroi një zëvendësim pas anulimit të papritur në janar.

Një version në video i projektit të Goliath do të shfaqet në një vend tjetër në Venecia që nuk është pjesë e Bienales. Goliath ka ngritur padi kundër ministrit të Kulturës të vendit të saj.

Në mënyrë të ngjashme, Australia u përball me reagime nga komuniteti artistik pasi hoqi dyshen e përzgjedhur, artistin Khaled Sabsabi dhe kuratorin Michael Dagostino, për shkak të shqetësimeve politike.

Politikanë të djathtë e kishin akuzuar artistin me origjinë libaneze për antisemitizëm. Veprat e Sabsabi shpesh trajtojnë përvojën e tij traumatike të luftës civile, si dhe identitetin e emigrantëve arabë dhe islamofobinë.

Pas thirrjeve për bojkot dhe dorëheqje, si dhe një rishikimi të pavarur, vendimi për t’i hequr Sabsabi dhe Dagostino u anulua.

Gati 200 artistë, kuratorë dhe punonjës pjesëmarrës në Bienalen e Venecias kanë nënshkruar një letër të organizuar nga “Art Not Genocide Alliance” (ANGA), duke kërkuar ndalimin e Izraelit nga ekspozita.

Një letër e dytë, e nënshkruar nga më shumë se 70 artistë dhe kuratorë, kërkon gjithashtu përjashtimin e Izraelit, por e zgjeron kërkesën për të përfshirë të gjitha “regjimet aktuale që kryejnë krime lufte,” përfshirë Rusinë dhe SHBA-në.

Një tjetër kritikë është se Bienalja po i ofron Izraelit një hapësirë në Arsenale, kompleksi industrial qendror ku mbahet edhe ekspozita kryesore, pasi pavijoni izraelit në Giardini është aktualisht i mbyllur për rinovim.

Skulptori me origjinë rumune Belu-Simion Fainaru, i cili jeton dhe punon në Haifa, megjithatë planifikon të marrë pjesë. “Si artist, nuk mbështes bojkotet kulturore,” tha ai. “Besoj në dialog dhe shkëmbim, sidomos në kohë të vështira”.

Në Bienalen e mëparshme më 2024, artistja Ruth Patir e mbylli ekspozitën e saj në pavijonin izraelit në ditën e hapjes, duke thënë se do ta rihapte vetëm pas vendosjes së një armëpushimi në Gaza.

Ndërkohë, nuk ka pasur kurrë një pavijon kombëtar palestinez në Bienale, pasi vetëm vendet e njohura zyrtarisht nga Italia mund të marrin pjesë. Një ekspozitë anësore me titull “Gaza — No Words” do të mbahet në qytetin italian gjatë Bienales.

Më pak kontroverse, ekspozita e Gjermanisë, me titull “Ruin”, është e frymëzuar nga kërkimet mbi RDGJ-në dhe periudhën e transformimit pas ribashkimit në vitin 1990.

Artistja gjermane e instalacioneve Henrike Naumann, e cila vdiq nga kanceri në shkurt në moshën 41-vjeçare, e kishte përfunduar kontributin e saj para vdekjes së papritur. “Ruin” do të përfshijë gjithashtu vepra nga artistja me origjinë vietnameze që jeton në Berlin, Sung Tieu.

Shën Hildegarda e Bingenit nga shekulli i 12-të, një murgeshë benediktine gjermane që ende sot njihet si pioniere në shkencë, ekologji, muzikë dhe teologji feministe, do të frymëzojë serinë e kompozimeve zanore për ekspozitën e Vatikanit, me titull “Veshi është syri i shpirtit.”

Ajo përfshin një listë yjesh prej 24 artistësh, përfshirë Brian Eno, Patti Smith, “FKA Twigs” dhe shumë të tjerë.

(Marrë nga DW)