Përbërësi që mungon për sovranitetin teknologjik të Evropës

Duke pranuar se varësia nga gjigantët amerikanë të teknologjisë është njëkohësisht sfidë ekonomike dhe cenueshmëri strategjike, Paketa për Sovranitetin Teknologjik shënon një ndryshim të mirëpritur në qasjen e Bashkimit Evropian. Por pa përpjekje po aq ambicioze për të kufizuar përqendrimin e tregut dhe për të thyer kontrollin e Big Tech mbi ekonominë digjitale të Evropës, ajo është e destinuar të mos i arrijë objektivat e saj

Në fillim të qershorit, Komisioni Evropian prezantoi Paketën për Sovranitetin Teknologjik, një agjendë e re politike e krijuar për të forcuar autonominë strategjike të Evropës përmes investimeve në inteligjencën artificiale (AI), prodhimin vendor të gjysmëpërçuesve, infrastrukturën cloud dhe softuerin me kod të hapur. Megjithëse ambicioze, kjo paketë nuk mjafton. Për të siguruar që inteligjenca artificiale dhe teknologjitë digjitale t’u shërbejnë interesave ekonomike dhe të sigurisë së Bashkimit Evropian, duhet të trajtohen shkaqet themelore të dominimit të Big Tech mbi ekonominë digjitale të Evropës.

Qëllimi i planit – zvogëlimi i varësisë së BE-së nga teknologjitë e huaja dhe, rrjedhimisht, i cenueshmërisë së saj ndaj presionit të jashtëm – është i lavdërueshëm. Sot, rreth 80% e teknologjive digjitale të bllokut importohen, kryesisht nga Shtetet e Bashkuara. Kjo ka krijuar një pabarazi në raportin e fuqisë, të cilën administrata e presidentit amerikan Donald Trump nuk ka hezituar ta shfrytëzojë për të avancuar interesat e saj politike.

Megjithatë, plani i Komisionit nuk ka gjasa ta ndryshojë këtë ekuilibër. Merrni si shembull një nga objektivat kryesorë të paketës: trefishimin e kapacitetit të qendrave të të dhënave në BE gjatë pesë deri në shtatë vitet e ardhshme. Ndonëse zgjerimi i kapacitetit kompjuterik është i rëndësishëm, ai do të bëjë pak për të krijuar një ekosistem konkurrues vendas, nëse evropianët nuk arrijnë të përfitojnë një pjesë më të madhe të vlerës ekonomike që gjeneron inteligjenca artificiale.

Tri kompani amerikane – Amazon, Google dhe Microsoft – aktualisht kontrollojnë 70% të tregut evropian të shërbimeve cloud, ndërsa zhvillimi i inteligjencës artificiale dominohet nga një numër i vogël kompanish amerikane me vlerë triliona dollarë, përfshirë OpenAI dhe Anthropic, partneritetet e të cilave me Big Tech u sigurojnë qasje të pakrahasueshme në kapital dhe fuqi kompjuterike. Pa një përpjekje të koordinuar për të luftuar përqendrimin e industrisë, pjesa më e madhe e vlerës që do të krijohet nga zgjerimi i qendrave evropiane të të dhënave përfundimisht do të rikthehet në Shtetet e Bashkuara.

Edhe nëse Paketa për Sovranitetin Teknologjik tejkalon pritjet dhe ndihmon në krijimin e një brezi të ri startup-esh evropiane me rritje të shpejtë, Big Tech mund ta përdorë sërish dominimin e tij në treg për t’i blerë ose eliminuar në forma të tjera këta konkurrentë. Midis viteve 2010 dhe 2023, kompanitë e Big Tech blenë afro 100 startup-e të inteligjencës artificiale. Njëri prej tyre ishte DeepMind, blerja e të cilit nga Google në vitin 2014 është konsideruar gjerësisht si humbje strategjike për Mbretërinë e Bashkuar, ku kompania ishte themeluar.

Blerjet janë vetëm një nga mekanizmat përmes të cilëve kompanitë dominuese mbrojnë pozitën e tyre. Favorizimi i produkteve të veta, lidhja e detyrueshme e shërbimeve dhe kufizimi i qasjes në infrastrukturën kritike digjitale mund të jenë po aq efektive në shtypjen e rivalëve të mundshëm. Përpjekja e fundit e Meta-s për t’i bllokuar ofruesit konkurrues të inteligjencës artificiale nga qasja në WhatsApp – një veprim që Komisioni Evropian e zhbëri me shpejtësi – tregon se sa e lehtë është të minohen alternativat premtuese evropiane.

Lajmi i mirë është se Evropa tashmë ka shumë nga mjetet që i nevojiten për t’i parandaluar këto zhvillime. Për shembull, Akti i BE-së për Tregjet Digjitale (DMA) ua ndalon platformave që konsiderohen “portierë” të tregut, të angazhohen në praktika të padrejta që pengojnë konkurrencën nga inovatorët evropianë.

Por DMA-ja nuk ka ecur në hap me zhvillimet në fushën e cloud-it dhe inteligjencës artificiale, ndërsa presioni politik nga administrata Trump ka dekurajuar zbatimin rigoroz të saj ndaj kompanive amerikane. Për sa kohë që ligji zbatohet vetëm pjesërisht, inovatorët evropianë do të vazhdojnë të konkurrojnë në një fushë loje të pabarabartë.

Kontrolli i bashkimeve dhe blerjeve është një tjetër instrument i pashfrytëzuar sa duhet. Rregullat ekzistuese të konkurrencës dhe mekanizmat e shqyrtimit për sigurinë kombëtare tashmë u lejojnë qeverive të vendeve të BE-së të ndalojnë blerjet që cenojnë autonominë strategjike. Në maj, për shembull, Holanda bllokoi marrjen nën kontroll nga Kyndryl – kompani e ndarë nga IBM – të ofruesit holandez të shërbimeve cloud Solvinity, duke përmendur rreziqe për interesin publik.

Edhe shtetet e tjera anëtare të BE-së – si dhe vetë Komisioni Evropian – duhet ta ndjekin këtë shembull dhe t’i shqyrtojnë me kujdes blerjet që rrezikojnë të përthithin kompanitë më premtuese teknologjike të Evropës. Vitin e kaluar, Apple thuhet se kishte shqyrtuar mundësinë e blerjes së startup-it francez të inteligjencës artificiale Mistral. Edhe pse marrëveshja nuk u realizua kurrë, ajo shërbeu si kujtesë se BE-ja duhet të jetë e gatshme të ndërhyjë kur blerje të tilla kërcënojnë jo vetëm konkurrencën, por edhe sovranitetin e saj teknologjik.

Në të njëjtën kohë, vetë Paketa për Sovranitetin Teknologjik duhet të jetë më ambicioze. Pjesa qendrore e saj, Akti për Zhvillimin e Cloud-it dhe Inteligjencës Artificiale, synon të sigurojë që funksionet e ndjeshme të sektorit publik – veçanërisht ato që lidhen me sigurinë kombëtare dhe mbrojtjen – të mbështeten te ofrues evropianë. Por kërkesat më të forta zbatohen vetëm për një gamë të ngushtë aktivitetesh, ndërsa shtetet anëtare ruajnë hapësirë të konsiderueshme veprimi në zbatimin e tyre. Duke pasur parasysh hezitimin e shumë qeverive për ta provokuar administratën Trump, ky kuadër nuk ka gjasa të krijojë kërkesë të mjaftueshme për të zhvilluar një industri evropiane cloud konkurruese në nivel global.

Po aq e rëndësishme është që Evropa të ketë besimin për të ndjekur një rrugë tjetër inovacioni nga modeli shumë i centralizuar dhe me konsum të lartë burimesh i Silicon Valley-t. Një numër gjithnjë e më i madh ekspertësh argumentojnë se paradigma dominuese e sotme e inteligjencës artificiale mund të jetë duke iu afruar kufijve të saj, gjë që e bën të pamatur që Evropa t’i përkushtojë të gjitha burimet për ta kopjuar atë.

Në vend të kësaj, BE-ja duhet të investojë më shumë në fusha si inteligjenca artificiale fizike, hapësinore dhe ajo e ashtuquajtura “frugale”, e cila synon të projektojë sisteme që maksimizojnë ndikimin duke minimizuar kërkesat për fuqi kompjuterike dhe energji. Në vend që thjesht të imitojë modelin amerikan, Evropa duhet të zhvillojë teknologji që krijojnë vlerë ekonomike, përmirësojnë jetën e qytetarëve dhe janë në përputhje me objektivat e saj për qëndrueshmëri.

Duke pranuar se varësia nga gjigantët amerikanë të teknologjisë është njëkohësisht sfidë ekonomike dhe cenueshmëri strategjike, Paketa për Sovranitetin Teknologjik shënon një ndryshim të mirëpritur në qasjen e Bashkimit Evropian. Por pa përpjekje po aq ambicioze për të kufizuar përqendrimin e tregut dhe për të thyer kontrollin e Big Tech mbi ekonominë digjitale të Evropës, ajo është e destinuar të mos i arrijë objektivat e saj.

(Giorgos Verdi është drejtues për politika dhe avokim në Open Markets Institute Europe. Ky vështrim është shkruar ekskluzivisht për rrjetin e gazetarisë botërore “Project Syndicate”, pjesë e të cilit është edhe “Koha Ditore”)