“Vuajtje e heshtur”: Pse fëmijët në Gazë po e humbasin aftësinë për të folur

Rreth 1.1 milionë fëmijë në Gaza kanë nevojë për mbështetje të shëndetit mendor dhe psikosocial, ndërsa një numër në rritje po e humbasin aftësinë për të folur si pasojë e traumave dhe lëndimeve nga sulmet izraelite. Kjo dukuri shqetësuese po vërehet gjithnjë e më shpesh nga mjekët dhe specialistët, të cilët raportojnë raste të fëmijëve që ndalojnë së foluri papritur pas përjetimeve të dhunshme. Në shumë raste, humbja e të folurit nuk lidhet vetëm me dëmtime fizike, por edhe me trauma të thella emocionale që ndikojnë drejtpërdrejt në zhvillimin e tyre. Pa ndërhyrje dhe mbështetje të vazhdueshme, pasojat mund të jenë afatgjata dhe të ndikojnë në jetën e tyre edhe në të ardhmen

Pas një bombardimi të fuqishëm që goditi pranë shtëpisë së tij, pesëvjeçari Jad Zohud humbi papritur aftësinë për të folur, duke mos qenë më në gjendje të nxjerrë as tinguj, as fjalë. 

Ai nuk është i vetmi, pasi në të gjithë Gazën specialistët po raportojnë një rritje të numrit të fëmijëve që nuk mund të flasin më si pasojë e lëndimeve nga lufta ose traumave të rënda psikologjike.

Për disa, shkaku është fizik, si dëmtime në kokë, dëmtime neurologjike apo trauma nga shpërthimet, ndërsa për të tjerë nuk ka plagë të dukshme dhe heshtja vjen si rezultat i ekspozimit të vazhdueshëm ndaj dhunës që tejkalon aftësinë e tyre për ta përpunuar apo shprehur përvojën.

Psikoterapistja e fëmijëve Katrin Glatz Brubakk, e cila ka punuar në Gaza me “Doctors Without Borders” (MSF), e përshkruan këtë si një “vuajtje të heshtur” që shpesh mbetet e fshehur përballë përmasave të shkatërrimit.

Si po shfaqet problemi?

Në spitalin “Hamad” në qytetin e Gazës, mjekët raportojnë se rastet e humbjes së të folurit tek fëmijët janë në rritje, ndërsa doktori Musa al-Khorti, drejtues i departamentit të logopedisë, thekson se në disa raste një fëmijë mund ta humbasë plotësisht aftësinë për të folur, duke iu referuar gjendjeve si mutizmi selektiv (ku një fëmijë është në gjendje të flasë normalisht në disa situata, për shembull në shtëpi, por nuk flet fare në situata të tjera si në shkollë apo në ambiente publike), ose afonia histerike (humbja e zërit pa shkak fizik), të cilat lidhen me humbje funksionale të zërit si pasojë e stresit ekstrem psikologjik. Rastet ndryshojnë nga njëra-tjetra, por shumë prej tyre ndjekin një model të ngjashëm, ku humbja e të folurit ndodh papritur pas një ngjarjeje të dhunshme ose një dëmtimi serioz.

Pesëvjeçari Jad, i cili nuk kishte pasur më parë probleme me të folurin sipas nënës së tij, pas bombardimit pranë shtëpisë u zgjua pa mundur të fliste. Ndërkohë, katërvjeçarja Lucine Tamboura humbi zërin pasi ra nga kati i tretë i shtëpisë së saj, kur një shkallë e dëmtuar nga një sulm ajror u shemb nën këmbët e saj. Nëna e saj shpjegon se rënia ndikoi në të folur dhe shkaktoi paralizë të pjesshme në krah dhe këmbë; megjithëse këto janë përmirësuar, ajo ende ka vështirësi në të folur dhe vazhdon trajtimin.

Mjekët paralajmërojnë se pa kujdes të vazhdueshëm, këto gjendje mund të kenë pasoja afatgjata në zhvillimin e fëmijëve, sidomos kur lidhen me trauma psikologjike.

Pse po ndodh kjo?

Psikoterapistja Katrin Glatz Brubakk shpjegon se humbja e të folurit te fëmijët është një reagim ndaj traumës ekstreme, duke theksuar se bëhet fjalë për fëmijë që, edhe pa një shkak të dukshëm mjekësor, ndalojnë së foluri për shkak të përjetimeve të rënda. 

Ajo përshkruan raste të fëmijëve që kanë humbur familjarë, kanë parë vdekjen, janë plagosur ose kanë jetuar nën dhunë të vazhdueshme, ku heshtja shndërrohet në mënyrën e vetme për të përballuar realitetin.

Sipas saj, në një moment bota bëhet e paparashikueshme dhe fëmija ndodhet në rrezik të menjëhershëm, ndaj ky nuk është një vendim i vetëdijshëm, por një reagim fizik i trupit. Shumë prej tyre hyjnë në atë që ajo e quan “reagim ngrirjeje”, ku trupi bllokohet sepse nuk mund të luftojë apo të largohet nga rreziku. Trupi, në një farë mënyre, “zgjedh” të qëndrojë i palëvizur derisa mjedisi të duket sërish i sigurt.

Megjithatë, pasojat shkojnë përtej humbjes së të folurit, pasi nëse fëmijët ndalojnë së luajturi dhe ndërvepruari, ata ndalojnë edhe së mësuari dhe zhvilluari. Trauma e zgjatur e mban trurin në gjendje mbijetese, ku amigdala (strukturë e vogël në formë bajameje në tru) mbetet vazhdimisht aktive (kjo do të thotë që truri sillet sikur rreziku është gjithmonë i pranishëm, edhe kur nuk është) ndërsa funksionet që lidhen me të mësuarit dhe rregullimin emocional shtypen, duke bërë që edhe kur një fëmijë duket i tërhequr, sistemi i tij nervor të jetë ende në alarm të lartë, me pasoja serioze afatgjata për zhvillimin.

A është Gaza ndryshe nga zonat e tjera të konfliktit?

Sipas psikoterapistes Katrin Glatz Brubakk, përmasat dhe tërësia e traumës në Gaza janë të pakrahasueshme me çdo gjë që ajo ka parë gjatë më shumë se një dekade pune në terren, duke theksuar se në 12 vjet përvojë nuk ka hasur asgjë të ngjashme dhe se sot pothuajse nuk ekziston askush në Gaza që të mos jetë i prekur në një formë apo tjetër. Ajo e përshkruan Gazën si një vend të karakterizuar nga mungesa totale e sigurisë, ku bombat janë kudo, të gjithë janë të prekur dhe në rrezik të vazhdueshëm, dhe ku koncepti i sigurisë pothuajse nuk ekziston më.

Kjo situatë rëndohet edhe më shumë nga kolapsi i sistemit shëndetësor dhe shërbimeve bazë, pasi njerëzit nuk mund të marrin ndihmën e nevojshme, as fizike dhe as psikologjike, ndërsa në të njëjtën kohë nuk kanë as mundësi të largohen, duke krijuar një kombinim që e bën ndikimin e traumës shumë më të rëndë.

Për Brubakk, pasoja më e neglizhuar nuk janë vetëm dëmtimet e dukshme, por ajo që ajo e quan një “pasojë e heshtur afatgjatë” që zhvillohet nën sipërfaqe, duke shtuar se është e lehtë të tregohen amputimet apo fashat, por vuajtja e heshtur është gjithandej dhe shumë më pak e dukshme.
Ajo thekson gjithashtu se në Gaza edhe supozimi më bazik i sigurisë nuk ekziston më, pasi askush nuk mund të konsiderohet vërtet i sigurt, duke qenë se edhe gjatë një armëpushimi të pretenduar njerëzit vazhdojnë të vriten dhe askush nuk e di kur mund të vijë radha e tij.

Si fillon rikuperimi te fëmijët?

Sipas Brubakkut, rikuperimi nga mutizmi i lidhur me traumën është një proces i ngadaltë dhe shumë i brishtë, i cili kërkon kohë dhe kujdes të vazhdueshëm. Ajo sjell shembullin e një djali pesëvjeçar, Adam, i cili zhvilloi mutizëm selektiv pasi pa vdekjen e babait të tij gjatë një sulmi ajror, duke ndaluar së foluri me të gjithë përveç nënës së tij, me të cilën komunikonte vetëm me pëshpërima të lehta dhe duke u tërhequr pothuajse plotësisht nga ndërveprimi.

Fillimisht ai refuzonte çdo lloj kontakti, por me kalimin e kohës filluan të shfaqeshin shenja të vogla rikuperimi, si për shembull momenti kur ai i pëshpëriti nënës së tij se nuk e pëlqente terapisten, gjë që për Brubakk ishte një shenjë pozitive sepse tregonte se ai po reagonte sërish. Prej aty, rikuperimi u zhvillua në mënyrë të fragmentuar, përmes kontaktit të shkurtër me sy, momenteve të vogla kurioziteti dhe hapave të vegjël drejt ndërveprimit, derisa gradualisht ai filloi të rifitonte zërin e tij.

Ajo thekson se ky lloj progresi varet nga kujdesi i strukturuar dhe i vazhdueshëm, i cili po bëhet gjithnjë e më i vështirë për t’u ofruar, ndërsa mjekët në spitalin “Hamad” paralajmërojnë se fëmijët me gjendje të tilla kanë nevojë për mjete të specializuara dhe rehabilitim afatgjatë, shumë prej të cilave janë dëmtuar ose humbur gjatë luftës.

Megjithatë, Brubakk shpjegon se rikuperimi mund të nisë edhe në mënyrat më të thjeshta, si për shembull përmes asaj që ajo e quan “flluska shprese”, që janë flluska sapuni të përdorura në terapi me fëmijë të tërhequr. Ajo shpjegon se këto flluska, përveçse janë të bukura dhe qetësuese, i ndihmojnë fëmijët të largojnë vëmendjen nga frika dhe ta përqendrojnë atë në diçka të butë dhe të kontrollueshme.

Procesi i fryrjes së flluskave shndërrohet gjithashtu në një mënyrë për të rregulluar frymëmarrjen dhe për të qetësuar sistemin nervor, pasi për të krijuar flluska të mëdha nevojitet frymëmarrje e ngadaltë dhe e kontrolluar, duke e kthyer kështu lojën në një mekanizëm qetësues për trupin. Ky kalim nga frika drejt kuriozitetit i ndihmon fëmijët të rifillojnë të përfshihen dhe të relaksohen, të flenë më mirë dhe të rregullojnë sistemin e tyre nervor, duke i kthyer gradualisht në një rrugë normale zhvillimi.

Në fund, Brubakk rikujton se rikuperimi nuk vjen përmes një momenti të vetëm të madh, por përmes shumë hapave të vegjël dhe shpesh të padukshëm, duke theksuar se durimi është thelbësor, pasi çdo hap i vogël ka rëndësi. Në një vend si Gaza, edhe momentet më të vogla të sigurisë kanë një peshë të jashtëzakonshme pikërisht sepse janë kaq të rralla.