Të jetosh me hiperfantazi: “Mbaj mend rrobat dhe gjithçka që u tha saktësisht”

Nga rikrijimi skenë pas skene i Mamma Mia! te përjetimi i kujtimeve me detaje të jashtëzakonshme, disa njerëz zotërojnë një imagjinatë aq të gjallë sa gjithçka duket reale për ta. Hiperfantazia, një tipar njohës i studiuar vetëm vitet e fundit, zbulon sa thellësisht të ndryshme mund të jenë mënyrat se si mendja jonë sheh, dëgjon dhe përjeton botën brenda vetes.

Maddie Thomas tregon se mbyllte sytë dhe përfytyronte një varkë që i afrohej ngadalë bregut. E ndriçuar vetëm nga drita e hënës, një siluetë zbriste në tokë, shkonte drejt një kutie postare dhe hidhte tri letra, njëra pas tjetrës. Pastaj niste të dëgjohej melodia e njohur e këngës “Gimme! Gimme! Gimme! (A Man After Midnight)” nga grupi ABBA, dhe muzika fillonte.

Ajo shpjegon se, si fëmijë, ndonjëherë e kishte të vështirë të flinte. Por që nga mosha 11-vjeçare dhe gjatë viteve të para të adoleshencës, mënyra e saj për të rënë në gjumë ishte të rikrijonte në mendje filmin Mamma Mia!, skenë pas skene. Ajo kujtonte çdo rresht dialogu dhe sillte ndërmend me detaje ngjyrat e veshjeve të personazheve; zakonisht, sapo ata mbërrinin të lodhur nga udhëtimi, edhe ajo binte në gjumë.

Gati 20 vjet më vonë kishte kuptuar se jo të gjithë janë në gjendje të riluajnë skena - reale apo të imagjinuara - me kaq shumë gjallëri në mendjen e tyre. Sipas saj, është pothuajse e pamundur të përshkruash objektivisht mënyrën se si mendon dikush dhe sa e ndryshme mund të jetë ajo nga një person te tjetri. Megjithatë, aftësia e saj për të përfytyruar nuancën e saktë të kaltërsisë së detit dhe për të përsëritur dialogët me të njëjtin intonacion kishte qenë gjithmonë e qartë për të. Dhe kjo përvojë ka një emër: hiperfantazi.

Ajo e përkufizon hiperfantazinë si një tipar njohës që karakterizohet nga një imagjinatë jashtëzakonisht e gjallë dhe e detajuar. Duke qenë se kjo është një fushë ende në zhvillim (terminologjia është krijuar vetëm rreth një dekade më parë), personat që e përjetojnë këtë fenomen, sipas saj, kanë një imagjinatë me cilësi “të gjalla si në jetë reale”, duke krijuar në mendje imazhe dhe skenarë me shumë hollësi. Kjo përvojë mund të përfshijë edhe shqisa të tjera, jo vetëm shikimin.

Ajo përmend gjithashtu se mënyra më e zakonshme për të matur gjallërinë e imagjinatës vizuale është Pyetësori i Gjallërisë së Imazheve Vizuale (VVIQ), i cili përmban pyetje mbi qartësinë e imazheve kur përfytyrohen njerëz, vende apo objekte. Megjithëse ky test konsiderohet i besueshëm dhe shumë persona arrijnë në një lloj “vetë-diagnostikimi” përmes tij, studiuesit po kërkojnë mënyra më objektive për të kuptuar se si truri krijon imazhe në mendje. Sipas disa kërkuesve, vetë nocioni i “gjallërisë” mbetet ende i paeksploruar plotësisht.

Thomas thekson se nuk ka qenë kurrë e zonja të mbante mend data apo orare me saktësi autobiografike. Megjithatë, ajo gjithmonë kishte mundur të kujtonte çfarë rrobash kishin veshur njerëzit ditën e parë që i kishte takuar, apo të përsëriste fjalë për fjalë gjëra që ata kishin thënë. 

Për ata që përjetojnë hiperfantazi, sipas saj, bota e pasur vizuale është gjithmonë lehtësisht e arritshme në mendjen e tyre. Ata mund të rikujtojnë fytyrat e njerëzve të dashur me detaje shumë të imta, deri te rrudha më e vogël; të përfytyrojnë qartë personazhet e romaneve që lexojnë; apo edhe të imagjinojnë paraprakisht çdo situatë që mund të shkojë keq gjatë rrugës për në punë, madje para se të hipin në autobus.

Aftësia e  vizualizimit -  sikurse program dizajni

Thomas shpjegon se rrugëtimi i saj drejt zbulimit se kishte hiperfantazi nisi nga kureshtja për të kundërtën e saj. Për rreth 1% të popullsisë që përjeton afantazi, nuk ekziston asnjë imazh mendor, as me sy hapur e as me sy mbyllur. Shprehja “imagjino këtë” për ta është thjesht një metaforë.

Mungesa e “syrit të mendjes” mund të shfaqet në forma të ndryshme, por shpesh është shumëndijore, sipas Joel Pearson, profesor i neuroshkencës njohëse, në University of New South Wales dhe drejtor i Future Minds Lab. Sipas tij, disa persona mund të kenë afantazi të plotë shumëndijore - pra të mos jenë në gjendje të imagjinojnë tinguj, muzikë, temperatura, prekje apo shije - ndërsa të tjerë mund ta kenë vetëm në aspektin vizual.

E njëjta logjikë vlen edhe për ata që kanë të kundërtën – hiperfantazinë – që, sipas disa vlerësimeve, prek rreth 5.9% të popullsisë. Maddie Thomas tregon se kur një mik i përshkroi përvojën e tij pa imazhe mendore, ajo, e habitur, bëri testin për të konfirmuar se përjetonte pikërisht të kundërtën. Për të, hiperfantazia do të thoshte se mund të krijonte gjithmonë një imazh të qartë mendor; ndërsa për të tjerë, imagjinata mund të përfshijë me intensitet edhe tinguj, shije, prekje apo aroma – ndonjëherë deri në pikën sa bëhet dërrmuese.

Alanna Carlson, avokate dhe trajnere ekzekutive, ka pasur gjithmonë vështirësi ta përshkruajë mendjen e saj jashtëzakonisht vizuale. Gjatë jetës, ajo ka dalë shumë mirë në testet që matin arsyetimin hapësinor dhe kujtesën afatgjatë. Termin “hiperfantazi” e zbuloi vetëm kur diskutimet mbi neurodivergjencën u përhapën gjerësisht në internet.

Ajo shprehet se gjithmonë e kishte quajtur këtë aftësi “syri i mendjes”, por nuk kishte nevojë t’i mbyllte sytë për të parë imazhet. Mund t’i mbante hapur dhe sërish t’i shihte, jo si halucinacione para saj, por si imazhe të qarta në mendje. Kur i mbyllte sytë, përvoja bëhej edhe më e gjallë dhe ajo mund të shtonte detaje një e nga një.

Carlson e përshkruan aftësinë e saj të vizualizimit si të ishte një program dizajni: ajo rrotullonte objekte në mendje për t’i parë nga çdo kënd dhe për të kuptuar mekanikën e tyre.

Duke funksionuar si një “arkiv” informacioni dhe ndërveprimesh të viteve më parë, kujtesa e saj është mbështetur shpesh nga të tjerët. Para se të humbiste një pjesë të aftësisë së kujtesës pas përballjes me Covid, shpesh pyeste veten pse të tjerët nuk mund të “përpiqeshin më shumë” për të kujtuar aq detaje sa ajo.

Megjithatë, për ata me hiperfantazi, distancimi nga kujtimet që do të donin t’i harronin mund të jetë po aq i lodhshëm. Carlson ka përvojë me çrregullimin e stresit post-traumatik si në praktikën profesionale, ashtu edhe në jetën personale, dhe thekson se trauma mund të jetë përndjekëse.

Një pjesë e mozaikut

Termi afantazi, së bashku me hiperfantazinë, u propozua në vitin 2015 nga Adam Zeman, neurolog britanik, pasi atij iu referua një pacient që humbi aftësinë për të imagjinuar pas një ndërhyrjeje kardiake. Kur studimi i tij u publikua në revistën Discover, u bë e qartë se rasti nuk ishte thjesht një anomali.

Shumë persona nisën ta kontaktonin, duke i thënë se ishin si pacienti i tij, me ndryshimin se kishin qenë gjithmonë të tillë. Zeman ka qenë prej kohësh i fascinuar nga marrëdhënia mes trurit dhe mendjes, si dhe nga ajo që e bën mendjen njerëzore të veçantë. Sipas tij, një nga konkurrentët më të fortë është imagjinata  - aftësia për t’u shkëputur nga e tashmja, për të rikujtuar të shkuarën, për të parashikuar të ardhmen dhe për të hyrë në botë virtuale.

Pas botimit të librit të tij mbi shkencën e imagjinatës, “The Shape of Things Unseen”, Zeman po i kushton vëmendje të mëtejshme studimit të afantazisë dhe hiperfantazisë.
Ai thekson se mund të mendohet se afantazia do t’i pengonte njerëzit të mendonin apo të kujtonin - por kjo nuk është e vërtetë. Sipas tij, ajo është vetëm një element në mozaikun e madh dhe kompleks të njohjes dhe personalitetit njerëzor.

“Imagjino një …”

Kur Richard Arblaster zbuloi para dy vjetësh se kishte hiperfantazi, ai shprehu interesim të gjente njerëz me përvoja të ngjashme. Grupi që krijoi në Facebook ende ka më pak se 50 anëtarë, por ai shpreson që me kalimin e kohës të formohet një komunitet më i madh.

Arblaster e kuptoi se jo të gjithë mund të vizualizonin si ai vetëm pas vdekjes së mikut të tij më të ngushtë. Gjatë seancave të këshillimit për përballimin e dhimbjes, ai përshkroi se si mund ta imagjinonte ende mikun e tij duke ecur nëpër pyll, ashtu siç kishin bërë dikur bashkë. Pavarësisht rrethanave të dhimbshme, dhe me ndihmën e terapisë, ai e sheh aftësinë e tij si thellësisht pozitive.
Sipas tij, kjo është ngushëlluese: ai mund të rikthehet në të kaluarën dhe të “jetojë” sërish një skenë që ka ndodhur, por edhe të projektojë në mendje të ardhmen dhe atë që mund të ndodhë. Ai thotë se mund të vendosë këdo në çdo skenar, në çdo kohë.

Në punën e tij si mësues pianoje, Arblaster e sheh kuptimin e imazherisë vizuale si një fushë me shumë potencial. Ai kujton metodat që përdorte vetë si nxënës.

Kur ishte në shkollë, mënyra më e mirë për të mbajtur mend diçka ishte ta vizatonte. Madje, në muret e dhomës së tij kishte vizatuar temat e historisë mbi letrat e vendosura në mur, në mënyrë që gjatë provimit të rikujtonte figurën dhe të shkruante bazuar në atë që “shihte” në mendje.

Për Adam Zemanun, është pikërisht aftësia për të “imagjinuar një …” ajo që e ka magjepsur gjithmonë. Ai beson se shumica e njerëzve jetojnë një pjesë të madhe të jetës brenda mendjes së tyre. Sipas tij, në pjesën më të madhe të kohës, njerëzit janë pak a shumë duke ëndërruar me sy hapur - të zhytur në mendimet e tyre.