Everesti ka ndryshuar - Moti s’është i vetmi kërcënim i madh atje

Kampi Bazë i Everestit është shndërruar në një metropol të lartësive të mëdha. Sot, sipas ekspertëve, nuk është moti i paparashikueshëm që paraqet rrezikun më të madh në majë, por kombinimi i mbipopullimit, turistëve pa përvojë dhe shërbimeve me kosto të ulët të cilat dobësojnë masat e sigurisë.

Më 10 maj 1996, më shumë se 30 alpinistë mbetën të bllokuar lart në malin më të lartë të botës nga një stuhi e fuqishme dhe e papritur. Të privuar nga oksigjeni, të rraskapitur dhe të humbur në errësirë, historia e tyre u shndërrua në një betejë për mbijetesë përballë erërave prej rreth 113 km/h dhe temperaturave prej -40 gradë.

Tetë persona humbën jetën në atë që atëherë ishte periudha 24-orëshe më vdekjeprurëse në Everest. Por ishte vëmendja mediatike që pasoi, e udhëhequr nga libri bestseller i Jon Krakauer, “Into Thin Air”, i shkruar nga përvoja e tij personale, që e shndërroi katastrofën në një fenomen kulturor.

Everesti nuk ishte më vetëm territori i alpinistëve profesionistë. Me pak trajnim dhe shumë para, një person i zakonshëm mund të udhëhiqej hap pas hapi deri në majën 8,849 metra të lartë për të qëndruar në kulmin e botës.

“Ishte një pikë kthese kulturore”, ka thënë Will Cockrell, autor i librit “Everest Inc.”. Sipas tij, Everesti “papritur u fut në listën e gjërave që njerëzit mendonin se mund t’i realizonin në jetë”. 

Pasi Tenzing Norgay dhe Edmund Hillary u bënë njerëzit e parë që arritën majën në vitin 1953, u desh deri në vitin 1989 që numri i ngjitjeve të arrinte në 270. Mali njihet në Nepal si “Sagarmatha”, që do të thotë “Perëndesha e Qiellit”.

Më 20 maj, 274 alpinistë arritën majën brenda një dite të vetme, një rekord i ri.

Tridhjetë vjet pas asaj stuhie të fuqishme, përparimet teknologjike, pajisjet më të mira dhe një brez i ri operatorësh nepalezë kanë bërë që mali të jetë më i sigurt dhe më fitimprurës se kurrë më parë.
Kampi Bazë i Everestit është shndërruar në një metropol të lartësive të mëdha. Sot, sipas ekspertëve, nuk është moti i paparashikueshëm që paraqet rrezikun më të madh në majë, por kombinimi i mbipopullimit, turistëve pa përvojë dhe shërbimeve me kosto të ulët të cilat bëjnë që masat që ndërmerren të mos jenë të sigurta .

Stuhi në “zonën e vdekjes”

Vetëm disa dekada më parë, edhe ideja e udhëheqjes së klientëve me pagesë deri në majën e Everestit konsiderohej “krejtësisht absurde”, ka thënë Cockrell. Ekspeditat zakonisht organizoheshin si pjesë e ekipeve kombëtare ose të sponsorizuara nga donatorë.

Por kjo ndryshoi në vitin 1992 kur kompania alpinistike me bazë në Zelandën e Re, “Adventure Consultants”, çoi gjashtë klientë në majën e Everestit dhe, më e rëndësishmja, i ktheu të sigurt poshtë.

Të tjerë ndoqën shpejt të njëjtin model.

“Nuk kishim asnjë ide se sa e madhe do të bëhej kjo industri”, ka thënë Guy Cotter, drejtor ekzekutiv i ”Adventure Consultants” dhe udhërrëfyes në atë ngjitje historike.

“Madje as nuk e shihnim si industri në ato ditë”, ka shtuar ai.

Katër vjet më vonë, në një ditë fatale të majit, “Adventure Consultants” ishte një nga tre ekipet në Nepal që po përpiqeshin të arrinin majën kur shpërtheu stuhia e dëborës.

Alpinistët, guidat dhe sherpat (një grup etnik që jeton pranë Himalajeve) të rraskapitur, mbetën të ekspozuar në një kreshtë të rrezikshme, të bllokuar mbi kampin më të lartë në të ashtuquajturën “zonë e vdekjes”, ku nuk ka oksigjen të mjaftueshëm për të mbijetuar gjatë pa ndihmë. Ngrirjet dhe hipotermia po fillonin të bënin efekt.

Në atë kohë, Cotter po drejtonte një ekspeditë në një mal aty pranë kur kuptoi se miqtë dhe kolegët e tij ishin në telashe.

“Me dylbi mund t’i shihja në kreshtën e majës”, ka thënë ai. “Kur u duk se gjërat kishin marrë një kthesë për keq gjatë natës, shkova në Kampin Bazë të Everestit për të ndihmuar menaxherin e kampit dhe mjekun”.

Cotter dhe ekipi i tij i vogël ishin të vetmit në afërsi dhe mbi ta ra përgjegjësia për organizimin e një operacioni të madh shpëtimi në lartësi ekstreme, si dhe për ofrimin e ndihmës mjekësore për shumë të lënduar.

“Pothuajse të gjithë ndodheshin lart në mal. Të gjithë ishim plotësisht të tronditur”, ka shpjeguar ai.
Sipas Will Cockrell, autorit të “Everest Inc.”, një kombinim katastrofik i vendimeve të gabuara nga guidat dhe kushteve edhe më të këqija atmosferike çoi në vdekjen e tetë alpinistëve.

Dëshmitë e të mbijetuarve fajësonin faktin se litarët nuk ishin vendosur paraprakisht dhe se një bllokim i krijuar nga alpinistët më të ngadaltë vonoi ngjitjen. Disa alpinistë po arrinin majën shumë kohë pas orës kufitare që ishte 14:00 – momenti i fundit kur duhet të kthehesh për të arritur në kamp para errësirës.

Tragjedia, një nga të parat që ndodhi në epokën e re të internetit dhe telefonave satelitorë, u bë famëkeqe për shkak të stuhisë mediatike që pasoi.

Historitë e heroizmit, operacioneve dramatike të shpëtimit, vendimeve me pasoja të mëdha dhe vullnetit të jashtëzakonshëm për të mbijetuar vazhdojnë të analizohen dhe debatohen edhe sot, falë librit “Into Thin Air”, kujtimeve të të mbijetuarve, filmit “Everest” të vitit 2015 me Jake Gyllenhaal dhe artikujve të panumërt të lajmeve.

Një nga historitë më prekëse ishte ajo e bashkëthemeluesit të “Adventure Consultants” dhe alpinistit të njohur, Rob Hall, vendimi i të cilit për të qëndruar pranë një klienti të paaftë për të lëvizur afër majës i kushtoi jetën.

I bllokuar në mal pa asnjë shpresë shpëtimi, ai arriti t’i bënte një telefonatë të fundit me telefon satelitor gruas së tij shtatzënë.

Po aq e jashtëzakonshme ishte historia e Beck Weathers, i cili, i verbuar nga bora dhe me ngrirje të rënda, u la dy herë duke u menduar i vdekur, por mbijetoi kundër çdo parashikimi.

Ose historia e alpinistit ruso-kazak, Anatoly Boukreev, i cili u kthye sërish në mes të stuhisë për të shpëtuar tre alpinistë.

Cotter, i cili ndihmoi në organizimin e transportit të parë ajror me helikopter nga Kampi 1 për të shpëtuar disa nga të lënduar, ka thënë se nga ajo katastrofë u nxorën shumë mësime.

“Ishte momenti kur industria, siç e quajmë sot, u pjek”, është shprehur ai.

Evolucioni teknologjik

Tri dekada më vonë, peizazhi i alpinizmit në Everest është krejtësisht ndryshe, me përmirësime të mëdha në siguri dhe komunikim.

“M’u desh t’i bindja klientët tanë se kjo nuk do të ndodhte çdo vit në Everest, veçanërisht pasi pamë dy ikona të industrisë, Rob Hall dhe Scott Fisher, të humbnin jetën”, ka thënë Cotter, i cili mori drejtimin e “Adventure Consultants” pas vdekjes së Hall.

Kompanitë konkurruese të guidave filluan të bashkëpunonin për vendosjen e litarëve dhe organizimin e masave të sigurisë.

Më shumë bombola oksigjeni dhe furnizime mjekësore u vendosën përgjatë malit, u punësuan mjekë specialistë të ekspeditave dhe u zbatua me rreptësi ora e kthimit.

Megjithatë, ishin përparimet e mëdha në parashikimin e motit dhe në teknologji ato që transformuan mënyrën se si ngjitet mali.

Sot, përpjekjet për të arritur majën varen pothuajse tërësisht nga kushtet atmosferike.

Operatorët zgjedhin të ngjiten gjatë një periudhe të shkurtër në maj, kur rrjedha e fuqishme ajrore Himalajane zhvendoset pak më në veri dhe sjell kushte më të qeta.

Modelet moderne të parashikimit të motit, të krijuara posaçërisht për Everestin, janë bërë aq të sakta saqë një tragjedi si stuhia e majit 1996 “praktikisht nuk mund të ndodhë më”, ka thënë Cockrell.

Evolucioni më i fundit teknologjik që mund të shpëtojë më shumë jetë janë dronët, të aftë të gjurmojnë rrugët dhe të ndihmojnë në kërkim-shpëtim.

Ata gjithashtu mund të transportojnë ngarkesa të rënda, duke ulur numrin e udhëtimeve që sherpat duhet të bëjnë për të transportuar furnizime përmes Akullnajës Khumbu, pjesa më e rrezikshme e ngjitjes.

Sherpat marrin drejtimin

Gelje Sherpa u rrit në rajonin Solukhumbu të Nepalit dhe ndoqi gjurmët e të atit duke punuar në male, fillimisht si ndihmës kuzhine dhe transportues ngarkesash, e më pas si guidë.

“Tani është pasioni im”, ka thënë ai.
Gelje është një nga alpinistët më të njohur në botë, me një karrierë që përfshin ngjitjen në të gjitha 14 majat mbi 8,000 metra.

Në vitin 2021 ai ishte anëtari më i ri i një ekipi tërësisht nepalez që bëri histori duke realizuar ngjitjen e parë dimërore të K2, malit të dytë më të lartë në botë dhe teknikisht më të vështirë se Everesti.

Ai është gjithashtu pjesë e një brezi në rritje nepalezësh që janë alpinistë profesionistë të lartësive ekstreme, thyejnë rekorde, certifikohen si guida dhe bëhen pronarë biznesesh.

Këtë muaj, një tjetër nepalez, Kami Rita Sherpa, theu rekordin e tij duke ngjitur Everestin për herë të 32-të.

Ndërkohë, alpinistja legjendare Lhakpa Sherpa arriti majën për herë të 11-të, më shumë se çdo grua tjetër.

Po ashtu, alpinistja dhe fotoreporterja nepaleze Purnima Shrestha, e cila vitin e kaluar e ngjiti Everestin tri herë në një sezon të vetëm, arriti sërish majën.

“Gjithnjë e më shumë Sherpa po vendosin rekorde, po ngjiten në maja të reja, po hapin rrugë të reja dhe po marrin më shumë trajnim e mundësi”, ka thënë Gelje.

Alpinistët nepalezë tani janë ata që mbikëqyrin sigurimin e rrugëve drejt majës dhe vendosjen e litarëve që ndihmojnë klientët të kalojnë pjesët më të vështira të malit.

Sot, operatorët nepalezë dominojnë industrinë e guidave në Everest.

“Sherpat që kanë hyrë në industri sot janë njerëz që e kanë zgjedhur këtë profesion sepse i duan malet”, ka thënë Cockrell, autori i Everest Inc.. 

“Janë pikërisht këta njerëz që po e drejtojnë industrinë tani”.

Gelje thotë se nevojitet ende kompensim më i mirë për familjet e Sherpave që lëndohen ose humbin jetën në male. Ai dëshiron gjithashtu sigurime më të mira për Sherpat, të cilët prej kohësh kanë qenë shtylla kryesore e ekspeditave ndërkombëtare të alpinizmit.

“Familjet e atyre që punojnë në male duhet të mbështeten, veçanërisht për arsimin e fëmijëve të tyre. Tani marrin rreth 10,000 dollarë kur një Sherpa humb jetën. Kjo nuk mjafton”, ka thënë ai.

Gelje shton se rritja e temperaturave për shkak të krizës klimatike po shton rreziqet, pasi shkrirja e akullit po e bën kalimin përmes Akullnajës Khumbu edhe më të rrezikshëm.

Khumbu është një akullnajë lëvizëse me çarje të thella dhe masa të mëdha akulli të paqëndrueshme, të njohura si “seracs”.

Rreziqet me të cilat përballen Sherpat janë bërë të qarta nga një sërë fatkeqësish në vitet e fundit.
Në vitin 2014, një ortek në Everest la të vdekur 16 persona, të gjithë punëtorë nepalezë që po vendosnin litarë në akullnajë. Kjo çoi në një grevë dhe mbylljen e pjesës së mbetur të sezonit.

Një vit më vonë, një tërmet shkatërrues la të vdekur pothuajse 9,000 njerëz në Nepal, përfshirë më shumë se 20 persona në Everest.

Që nga fillimi i regjistrimeve në vitet 1920, 344 persona kanë humbur jetën në Everest, sipas bazës së të dhënave “Himalayan Database”. 

Megjithatë, raporti i vdekjeve ndaj numrit të alpinistëve që ngjiten mbi Kampin Bazë është më pak se 1%.

Deri në dhjetor 2025, më shumë se 7,560 persona kishin arritur majën, duke realizuar afro 14,000 ngjitje gjithsej.