Surroi: Mirëmbrëma, sonte në “PIKË”, vazhdojmë bashkëbisedimin me Blerim Shalën.
Blerim, mirë se vjen prapë!
Shala: Mirë se të gjeta!
Surroi: Po vazhdojmë me vitet në të cilat duket se nuk kemi bërë gjë, domethënë prej vitit 1992 kemi hyrë në një lloj autopiloti në Kosovë. Deri kur? Deri në cilin moment?
Shala: Deri në konferencën e Daytonit më duket.
Ndryshimet nuk pasojnë menjëherë pas Konferencës së Daytonit, po megjithatë, pritjet tona, pritjet e qytetarëve, pritjet e lidershipit të Kosovës kanë qenë që do të vijë një moment me një konferencë të madhe ndërkombëtare pasi që nuk ishin të pranishëm as në konferencën e Hagës, as të Londrës, as të Gjenevës, që do të trajtohet tema e madhe e statusit të Kosovës dhe e çështjes së Kosovës.
Surroi: Në atë kohë ishte monopolizuar pak a shumë edhe media në Kosovë dhe “Bujku” ishte një lloj zëdhënësi i Lidhjes Demokratike të Kosovës. Edhe mbaj mend një ditë para se të fillonte Konferenca e Daytonit, në “Bujku” dilte editoriali edhe lajmi kryesor që nesër do të shqyrtohet çështja e Kosovës në Dayton dhe do të ftohet...
Shala: Po, ishin pritje joreale.
Ne megjithatë në ato rrethana të mirënjohura për të gjithë, mezi prisnim që diçka të lëvizë edhe çdo takim i dr. Rugovës në Washington a Bruksel, a gjetiu merrej si një paralajmërim që së shpejti do të ndodhë diçka me Kosovën, se ishin vite, të cilat në aspektin numerik janë vetëm vite, por në aspektin e rrjedhës janë epokë.
Na kanë zgjatur tepër shumë... kur na kujtohet si i kemi përjetuar ato 9-10 vjet, me të vërtetë na duket që ka qenë një shekull.
Prandaj, çdo ditë e lume ka qenë tepër barrë e rëndë, pastaj neve na kujtohet që çdo vit kishim 14-15-16 viktima civile të cilët i vriste policia serbe kot së koti. Këto bastisjet kanë qenë lajm ditor... e di që Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut pati fillu me e ba njëfarë raporti të vet javor, i cili nisi me një faqe e përfundonte pastaj me pesë-gjashtë faqe pas një periudhe, sepse zullumi javor ishte aq i madh saqë duhej ta përmblidhej me një raport të tillë të gjerë.
Pra filluam të vendnumërojmë, mendonim që momenti ynë do të vijë gjithsesi.
Shenjat e para të një lëvizjeje të armatosur shprehen, vërehen në vitin 1991 së pari në rastin e familjes Jashari, rrethimi i parë në Prekaz, pastaj
Surroi: Aty kemi qenë ne... Në rrethimin e parë kemi qenë...
Shala: Ajo ka qenë një ditë para Vitit të Ri
Surroi:...Zenun Çelaj, Fehmi Agani, Bajram Kelmendi dhe unë kemi qenë...
Shala:... në odën e Shaban Jasharit...
Surroi: Jo, nuk kemi qenë në odë. Ne patëm shkuar të bisedonim me policinë, domethënë patëm shkuar profesor Agani, Zenuni, Bajram Kelmendi, që të shtendoset situata, sepse ishin rrethuar, ishin gati për t’i sulmuar, kishin vënë snajperë atje në sipër...
Shala:...në Fabrikën e Municionit...
Surroi:...në Fabrikën e Municionit...
Shala:...prej aty të mund të shihet gjithçka.
Surroi:...po, prej asaj kulle... Dhe profesor Agani tha nëse ju tërhiqeni, ne do të ndikojmë që të tërhiqen dhe ashtu edhe doli dhe shpëtuan, domethënë shpëtuan gjallë asaj herë. Po ishte rrethuar komplet Prekazi me autoblinda...
Shala: Pra, kishte shenja të para të lëvizjes së armatosur, pastaj ishte rasti i Drenasit në 1993-n, kur vriten policë në udhëkryqin e Komoranit... nuk ka pasur akoma UÇK formale në atë kohë.
UÇK-ja formalizohet tek në vitin 1994, por megjithatë embrione të lëvizjes së armatosur ka, embrionet të pakënaqësisë ka, embrione të frustrimit ka edhe më shumë, sepse gjithë ne mendonim që kjo nuk po funksionon, po lëvizja paqësore tashmë ishte ezauruar si thonë, domethënë lëvizja paqësore që ishte iniciuar prej nesh në 1990/1991.
Lëvizja e armatosur akoma nuk e kishte marrë momentumin e duhur, ishte një periudhë e ndërmjetme.
As nuk kishte negociata, as nuk kishte luftë, as nuk kishte...
Surroi: Në fakt menjëherë pas Daytonit edhe fillojnë disa aksione.
Shala: Po, në shkurt të 1996-s menjëherë do të ketë aksionet e para të koordinuara të UÇK-së, të koordinuara në 5-6 lokalitete, ishte një mesazh shumë i qartë, sepse neve na kujtohet që faktikisht për Bashkimin Evropian, për shtetet e Evropës me Daytonin, llogaritej që ka përfunduar kriza në Jugosllavi.
Surroi: Po, edhe Millosheviqi ishte bërë paqendërtues...
Shala:...dhe paqegarantues.
Edhe ato e njohën Jugosllavinë si shtet, përpos Shteteve të Bashkuara të Amerikës. I vetmi prej shteteve perëndimore që nuk e kanë njohur Jugosllavinë ka qenë Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe madje ato imponuan të ashtuquajturin “murin e jashtëm të sanksioneve”, me të cilin talleshin në fillim evropianët, ‘çka është ai muri i jashtëm i sanksioneve, s’është kurrgjë, ju duhet me e njohtë Jugosllavinë’, po Amerika e ka pasë të qartë që nuk ka njohje të Jugosllavisë, pa zgjidhjen e çështjes së Kosovës.
Ky ka qenë parakushti edhe elementi kryesor i murit të jashtëm të sanksioneve. Po sidoqoftë, llogaritej në Evropë që u kry puna tash për Kosovën shohim e bëjmë a është në sektorin e të drejtave të njeriut edhe diçka të autonomisë, por kryesorja nuk është farë problemi.
Po, shkurti i vitit 1996 na sjell aksione të koordinuara të UÇK-së. Ne përmendëm në emisionin e kaluar që Christopher Hill vjen takohet edhe me ne në Pallatin e Shtypit... aty jemi takuar.
Dhe pastaj unë e di që në komunikimin që e kemi pasë edhe unë, edhe ti me Ambasadën amerikane, fillon të rritet shqetësimi çka tutje, dhe vërehet gjithnjë e më shumë pafuqia e Presidentit Rugova.
Do të thotë, ata vijnë me gjithë respektin dhe përkrahjen që e kanë për Lëvizjen politike për pavarësi dhe dr. Rugovën, vërehet se ka probleme, ka deficit legjitimiteti, për shkak që nuk po arrihen qëllimet.
Surroi: Edhe testi i parë kanë qenë demonstratat e studentëve.
Shala: Po, po para demonstratës së studentëve si kundërreagim amerikan është hapja e Zyrës, në prill të vitit 1996, se ata na pyesnin: “çka mund të bëjmë ne shpejt e shpejt”, na u thamë shpejt e shpejt mundeni me hapë zyrën, sepse njëmend do të sillte një optimizëm shumë më të madh edhe prania juaj do të mirëpritej prej të gjithëve”.
Dhe kjo ndodhi, faktikisht ishte insistim këmbëngulës i Ambasadës amerikane dhe ndodhi që të hapej Zyra Amerikane dhe u ble një kohë për të gjithë ne. Pastaj Zyra amerikane filloi me funksionu, filloi me komuniku me ne, me kontaktu me ne, me bisedu me dalë në terren me pa se çka po ndodh në Kosovë, se çka i vyente Amerikës në atë kohë, besoj mbi të gjitha është informata e dorës së parë çka po ndodh në Kosovë. A ka UÇK, a s’ka? A ka me të vërtetë përpjekje serioze për rezistencë të armatosur apo nuk ka? A mundet Rugova akoma me e mbajtë situatën në kontroll apo jo?
Edhe unë e di që qëndrimet tona kanë qenë të qarta që nuk mundesh ta mbash me apele morale, siç provonte presidenti Rugova, gjendjen në Kosovë, që duhet urgjentisht të fillojnë negociatat për statusin e Kosovës dhe që duhet të mbahet disi paqja në Kosovë.
Surroi: Dhe dy ngjarje ndodhin në të njëjtën kohë, apo pothuajse në të njëjtën kohë. Ndodh protesta e studentëve, në tetor edhe dalja publike e UÇK-së.
Për të parën, dr. Rugova insistonte që të mos bëheshin. Dhe ekzistonte një frikë e madhe... Kosovën e kishte kapluar frika dhe kjo protestë e theu frikën faktikisht.
Shala: Ishte kauza shumë e drejtë.
Nuk ishte kauzë për statusin e Kosovës, a për negociatën, ishte për hapjen e godinave të universitetit, domethënë nuk ishte, po supozoj, njëri në botë, i cili do të thoshte pse po demonstroni.
Ishte në të vërtetë kauza e drejtë.
Nuk kishte pretendime të mëdha politike, po ishte, siç shihej prej Ambasadës amerikane, prej faktorit ndërkombëtar, si një rrugë e ndërmjetme, rrugë e tretë mendonin.
Rruga e parë ishte LDK dhe me këtë aktivitetin politik; rruga e dytë ishte UÇK, që tash të filloi të shfaqej gjithnjë me shpesh, rruga e tretë supozohej që do të ishin protestat e reja paqësore që do të mund të sillnin një lëvizje evolutive të problemit të Kosovës në drejtim të zgjidhjes së tij.
Surroi: Edhe në të njëjtën kohë del “Koha Ditore”, e cila nuk gjendet në monopol të LDK-së dhe shndërrohet në një zëdhënës të një realiteti të ri.
Shala: Objektivisht po, edhe pse edhe javoret, “Zëri” dhe “KOHA” e kanë kryer të njëjtën punë, po ndryshe është javorja, normalisht, ndryshe është ditorja.
Dhe fillon një realitet i ri në Kosovë. Shihet që nuk mund të vazhdohet siç ka qenë deri sot, deri më 1 tetor 1997, duhet të bëhet diçka më shumë. Normalisht protestat u thyen me dhunë, po edhe ajo dhunë pati efekt, sepse edhe një herë dëshmoi që çështja e Kosovës është çështje e pazgjidhur.
Do të thotë, nuk pati viktima për fat, por megjithatë u pa qartë që diçka duhet të ndodhë. Mua më kujtohet, besoj edhe ty gjithsesi, që Carl Bildt erdhi si përfaqësuesi i parë i lartë në Bosnjë-Hercegovinë edhe ishte ndër shumë të rrallët evropianë, i cili fliste me këmbëngulje që duhet ta adresohet çështja e Kosovës dhe ai pati dalë me një propozim shumë konkret. Pati thënë se minimumi që duhet të marrë Kosova është statusi i Republikës në kuadër e një federate e tretë, e cila do të përbëhet prej Serbisë, Malit të Zi e Kosovës, që për atë kohë ishte një avancim i madh prej një evropiani, se s’merreshin, askush s’merrej me ne në Evropë, do të thotë, tek-tuk dikush fliste diçka, mbaheshin konferencat paqësore...
“Aspeni” e pati bërë një raport të shkëlqyeshëm, Instituti Aspen, “Unfinished War”, ku faktikisht edhe çështja e Kosovës merrej si një çështje prioritare, do të thotë akoma funksionin think-tankat dhe paralajmëronin që mund të ketë thyerje të madhe në Kosovë.
Por, pos Shteteve të Bashkuara të Amerikës, shtetet e tjera llogarisnin që kjo do të zgjidhet disi. Edhe na vyen Millosheviqi. Por thyerja me Millosheviqin ndodhi ma herët se me Kosovën, e dimë së bashku, ndodh me protesta paqësore në Beograd 1996-1997 kur Millosheviqi humbi zgjedhjet në shumë vende të Serbisë.
Surroi: Zgjedhjet vendore ishin.
Shala: Po, zgjedhjet vendore të cilat i vodhi Millosheviqi
Surroi:...si tradicionalisht...
Shala: Ai zakonisht ka fituar, po s’ka fitu qaq shumë. Kësaj radhe humbi keq.
Surroi: Zakonisht kishte shumë vota prej Junikut, prej Kaçanikut...
Shala: Po e di që në një moment, si anekdotë që e di që ta kam treguar, por për shikuesit e di që Daçiqi, në një prej pauzave të bisedave të Brukselit na pati thënë: “Kam pasur shumë votues në Junik. Kurrë s’jau harroj atë nder”. Ai tallej vetë me vete, normalisht.
Kështu që u pa prej vjeshtës së 1996, vetëm një vit pas Daytonit ky njeri, ky politikan Millosheviqi, nuk është njeri, me të cilin ti mund të bësh marrëveshje. Ai filloi t’i rrahë, t’i ndjekë liderët e opozitës, edhe mbi të gjitha, nuk e njohu rezultatin e zgjedhjeve.
U pat bë një emisar special i OSBE-së, Felipe Gonzalez, ish-kryeministri spanjolli, i cili do të përmendej më pastaj edhe për ne si njëfarë emisari special OSBE-së kur filloi lufta në Kosovë dhe u mbërri deri te një rezultat.
Por kryesorja u pa që ky është një figurë tranzitore, Millosheviqi.
Nuk mund të llogarisësh në të që mund ta zgjidhësh çështjen e Kosovës, apo ta mbash paqen në Ballkan.
Surroi: Edhe hyjmë në vitin, domethënë dalin në Llaushë... me maska... Ishte në faqe të parë të “KOHËS” (Ditore, v.j.) Dhe hymë në vitin 1998. E mbaj mend atë natë të Vitit të Ri 1997-1998, Serbia kishte shpërndarë aq shumë armë në Prishtinë saqë s’kishte fishekzjarrë atë natë... Atë natë kishte vetëm armë.
Më dukeshin se krejt serbët e Prishtinës kishin dalë me armë, me gjujtë, atë natë të Vitit të Ri për me tregu që kemi...
Shala:...jemi këtu dhe prej nesh varet jeta juaj, fati juaj.
Se me të vërtetë ishte situatë edhe mua më kujtohet shumë mirë se çfarë ngjarje e rëndë ka qenë 31 dhjetori i 1997-s. Hymë në 1998-n dhe pastaj jemi në ethe se çka do të ndodhë tash e tutje. U pa që ekziston UÇK-ja. Nuk kishte gjasa më askush ta mohojë, po e dyta, ne mendonim që disi do të ndodhë njëfarë iniciative amerikano-evropiane dhe një mjegull që na ndodhi në janar të 1998 e pamundësoi ardhjen e Ischingerit dhe Gelbardit në Prishtinë.
Ishte iniciativa e quajtur “Ischinger-Gelbard”, ne si rëndom pritshim që megjithatë diçka më në fund të lëvizë, po nuk erdhën, ngase pati mjegull në Prishtinë, edhe u zvarrit. Hymë në shkurt, në muajin kur shpërthen lufta frontale midis UÇK-së dhe forcave serbe, së pari në Likoshan e Çirez, pastaj edhe në Prekaz. Dhe, na ndodh pastaj ardhja e Gelbardit, na kujtohet në Prishtinë...
Surroi:....dhe deklarimi i tij...
Shala:...edhe deklarimi i tij... edhe sot e kësaj dite, mendoj që ka qenë deklarim i pamatur dhe fatkeq i Gelbardit, sepse ai kishte parasysh përvojën e tij në Amerikën Latine
Surroi: Pata biseduar unë me të, se ai ka qenë ambasador në Bolivi. Po edhe meqenëse unë kam qenë si fëmijë atje... dhe e filluam këtë bisedë dhe më tha: “Unë kurrë s’do ta harroj kur na ka shpërthyer bomba atje diku afër Ambasadës a rezidencës, nuk e mbaj mend saktësisht, dhe xhamat e dritareve i kanë ra vajzës sime. Edhe kjo ishte përshtypja e tij. Thashë po çka ka lidhje kjo tash me këtë...
Shala:...cila është referenca ?
Surroi: Tha unë e di. E di unë, kur kërcet e di prej nga vjen, thashë po këta s’kanë lidhje hiç me çka po thua ti... por ajo mbeti në publik.
Shala: Mbeti në publik edhe tash ky prej një skaji shkon në një skaj tjetër, prej një kritike të pakujdesshme, të pamatur ndaj UÇK-së, kur ndodh Prekazi, i merr fotografitë me ngjyra, s’po di a kanë qenë të Albanit (Bujari, v.j.) a të Hazirit (Reka, v.j.)...
Surroi: Ne i kemi pasë bërë...
Shala:...po, edhe i shtin në zarf dhe shkon ia gjuan Millosheviqit mbi tavolinë. Shkon në një ekstrem tjetër: “Këqyr çka ke bërë!” Millosheviqi ka mundur t’i thotë: “Po ti para dy jave the që janë terroristë. Tash unë e sulmova një çerdhe, shtabin kryesor të terrorizmit në Kosovë”, e gjëra të tilla...
Prandaj, Gelbardi u pa qysh atëherë që është jo shumë i balancuar. Unë jam taku shumë herë, edhe 1998-n edhe 1999-n kur pata shku në Amerikë...
...zemrën e ka pasur në vendin e duhur, si thuhet, por me gjasë takti diplomatik i mungonte, përvoja me rajon i mungonte dhe kështu ndodhi që të krijohen rrethanat për Holbrookeun dhe Hillin midis tjerash, edhe për shkak që presidenti Rugova disa herë i kishte shkruar zonjës Albright, sekretares së shtetit, “Ju lutem që ta caktoni zotin Holbrooke si emisar special, për shkak të përvojës tij në Bosnjë dhe efektivitetit të tij në Bosnjë”.
Dhe kështu do të ndodhë pastaj, se do të merret seriozisht, edhe pse Albright, siç e dimë unë ti, nuk ka pasur farë afiniteti të madh për Holbrookeun për shkak që ka pasë konkurrencë për shumë sende të tjera, tekefundit kjo shprehet në Rambouillet, ku vetëm Albright ka qenë... më vonë këtë e analizojmë.
Prandaj vijnë Holbrooke dhe Hilli tash në skenë.
Surroi: Por, para kësaj ndodh vrasja e Jasharëve.
Shala:...me 5-6-7 mars...
Surroi: Është momenti i kthesës së madhe, është momenti transformues, ku më s’ka arsyetim Serbia, sepse ka vrarë fëmijë, ka vrarë familje të tërë.
Shala: Po ne e përmendëm në emisionin e kaluar... midis turpit dhe frikës, për bindjen time, Jasharët e kanë parë që turpi është ndjenjë shumë ma e fortë, ishte e turpërueshme në çfarë gjendje patëm mbërritë si shqiptarë të Kosovës... vazhdimisht shkeleshim, turpëroheshim, ishim në një gjendje të mjerë si popull, dhe kjo nuk pati rrugëdalje tjetër dhe Jasharët ishin një kombinim i një rezistence tradicionale në Drenicë, prej Lëvizjes Kaçake, Luftës së Drenicës së Shaban Polluzhës edhe rasteve të ngjashme edhe ndikimit të lëvizjes politike në Kosovë, se ata ishin pjesë e lëvizjes politike në Kosovë. Ata kanë marrë pjesë në çdo demonstratë në Skenderaj dhe edhe në Drenas do të thotë kur kanë qenë të rinj. Prandaj, për ta ishte e pashmangshme, dhe po ashtu kanë qenë edhe në trajnim në Tiranë, mos të harrojmë, për ta ishte e pashmangshme të mos bësh diçka të tillë.
E pashmangshme.
Kostoja ishte shumë e llogaritshme te ta, prandaj këta i kanë dërgu prej secilës familje nga një anëtar madhor në Munih, në Gjermani, që të vazhdojë jeta edhe pas tyre. Do të thotë ata kanë llogaritë që mund të gjithë të shfarosen. Por e kanë llogaritë që jeta duhet të vazhdojë.
Prandaj, pas ngjarjes së Prekazit, e cila u bë me atë bindjen e Serbisë, që shqiptarëve ua kemi shti frikën në palcë dhe tash s’duhet të guxon kush me dalë as në qytet, le të bëjë protesta ose... të reagojë
Surroi: Treguan se nuk kanë kurrfarë skrupulli më. Ndërsa këtu ishte prapë domethënë frikë, mes frikës dhe turpit, këta treguan që nuk kanë turp fare.
Shala: Nuk kanë turp fare. Këta kishin humbur turpin në Bosnjë, dorën në zemër, në Srebrenicë e gjetiu po te ne ishte edhe ma e pashpirt, sepse siç i ka thënë Millosheviqi, gjeneralit Clark në njërën prej bisedave, “Ne e dimë qysh me i zgjidhë problemin me shqiptarët”.
Kur e ka pyetur Clarku “si?”,
“I shfarosim krejt. Qysh kemi bërë në Drenicë më 1945”.
Prandaj, edhe ata në mënyrë të paskrupullt rrafshuan me tokë shtëpitë e familjes Jashari, mbytën krejt anëtarët e familjes Jashari dhe anëtarët e tjerë të familjeve tjera që ishin atë natë aty dhe menduan që me këtë e kryen punën. Tash përnjëherë ata vetëm çka e ndezën faktikisht kryengritjen në Kosovë edhe e iniciuan apo e ndezën reagimin brutal të Grupit të Kontaktit, i cili i mban mbledhje me 9 mars, domethënë, dy ditë pasi që përfundon epopeja e Jasharëve edhe në Grupin e Kontaktit në mënyrë kategorike del që kjo punë duhet të ndalet.
Surroi: Dhe fati ynë i madh është që aty e kryeson Robin Cook
Shala: Po, po absolutisht.
Surroi: Se kjo ndodh gjatë kryesimit të Britanisë të Bashkimit Evropian.
Shala: Po, po shumë e vërtetë. Po fati ynë i madh ishte që elitat politike dhe ushtarake ishin krejtësisht tjera për dallim prej atyre tradicionale. Pra, e kishim Madaleine Albrightin dhe Bill Clintonin, mos ta harrojmë kurrë, në Washington e kishim Holbrookeun, e kishim Tony Blairin dhe Robin Cookun në Britani të Madhe, e kishim Wesley Clarkun në Bruksel. Edhe Gjermania ishte krejtësisht në rregull. Ne jemi taku me Klaus Kinkelin në Tiranë, e dimë në 1998-n në muajt e luftës, pastaj kur ndodhi qeveria e re, Joschka Fischer, që ishte faktikisht si thuhet “ma katolik se Papa”
Surroi:... edhe në Francë kemi
Shala: Edhe në Francë, absolutisht. Për herë të parë. Chiracu, dorën në zemër edhe në Bosnjë e ka ndërru në mënyrë rrënjësore politikën e Francës ndaj një krize evropiane, po edhe këtu ishte pa kurrfarë dileme pa kurrfarë dileme.
Surroi: Në fakt, Chiracu e ndërroi balancën e forcave, sepse Franca tradicionalisht ka qenë më afër Serbisë.... me Mitterandin...
Shala: Më afër Serbisë edhe po provonte me Mitterandin.
Mitterandi ka zbritë në aeroport të Sarajevës dhe e ka parandalu sulmin eventual të NATO-s dhe të Amerikës, do të thotë edhe pastaj kur i kam lexuar kujtimet e tij dhe të miqve tij, ka dalë ai ka thënë haptas se ne me Serbinë kurrë s’mund të luftojmë për shkak të meritës që ka Serbia në Luftën e Parë Botërore.
Surroi: Edhe në të Dytën, se ai ka qenë diçka në kamp, thoshte që se ka qenë në kamp me disa partizanë serbë, thoshte... se mandej doli që ka qenë bashkëpunëtor i dikujt tjetër.
Shala: Edhe prandaj ke të drejtë do të thotë balanca u zhvendos krejtësisht në drejtimin tonë. Nuk ishte, nëse s’gaboj vetëm te qeveria italiane, po jo D’Alema, D’Alema ka qenë krejt në rregull, si kryeministër, Dini si ministër i Jashtëm, po D’Alema ka qenë i shkëlqyeshëm edhe kur ka qenë kryeministër atëherë gjatë çlirimit të Kosovës, edhe kur ka qenë ministër i Jashtëm gjatë bisedave për statusin e Kosovës, D’Alema nuk ka pasë dilema.
Surroi: Ka qenë edhe ka qenë një manovër e Millosheviqit, të cilën ia shiti Telekomin Italisë.
Shala: Provonte, siç po bën Vuçiqi sot me pazare këso transaksionale, me ble pozicion të ri gjeopolitik, gjeostrategjik.
Surroi: Edhe menjëherë jemi në një situatë ku jemi... e krejt bota është e vetëdijshme që duhet të fillojnë negociatat, që kjo gjendje ose do të shkojë, do të eskalojë në luftë ose do të zgjidhet në formë negociatore dhe fillon një presion. Vijnë diplomatët të takohen me ty, me mua, me shumë të tjerë e thonë “si t’i fillojmë negociatat?”.
Shala: Po, po ishte, kishin ide të ndryshme më kujtohet.. e di që edhe Hilli edhe Holbrookeu na kanë thënë të dyve, fjala magjike e evropianëve është “procesi”, edhe “konferenca”.
Sepse ne kërkonim konferencë paqësore, si palë kosovare, mendonim që tashmë...
Surroi: Diçka si Daytoni, gjithmonë e kemi kërkuar.
Shala: Po, është gatuar tash situata, sepse lufta ka shpërthyer në gjithë anët e Kosovës. Ka viktima të mëdha civile, filluan refugjatët e parë të shkojnë në Shqipëri në maj, qershor të 1998-s dhe ideja jonë e gjithëve neve, tue fillu me doktor Rugovën, besa edhe me UÇK-në me komunikata, ka qenë duhet konferencë paqësore dhe duhet të vijë një forcë ushtarake ndërkombëtare për me siguru paqen.
Po, amerikanët, edhe Holbrookeu edhe Hilli na thonin të gjithë neve që konferenca paqësore mund dhe duhet të mbahet vetëm në qoftë se ka bile pak gjasa për sukses.
Nuk mund ta mbash konferencë kot së koti edhe nuk jemi të përgatitur akoma, sepse akoma mateshin forcat, edhe në terren, edhe në politikë. Edhe pse Millosheviqi, na kujtohet, e pati mbajtë njëfarë referendumi në prill të vitit 1998 se a duhet të ketë faktor ndërkombëtar në zgjidhje të çështjes së Kosovës dhe referendumi doli që çështja e Kosovës është çështje e brendshme e Serbisë..., po e pat thanë ky ushtruesi i detyrës së ambasadorit në Serbi, Miles, Richard Miles, Dick Miles, tha nëse na kujtohet, besoj të dyve në “Zëri të Amerikës”: “Siç është sot është e mërkurë, e sigurt që nesër do të jetë e enjte, edhe faktori ndërkombëtar do të përfshihet në zgjidhjen e çështjes kosovare. Nuk ka tjetër”.
Po Millosheviqi bënte dofarë truqesh, manovrash, Hilli ishte i pranueshëm për me ndërmjetësu, sepse ishte ambasador në Shkup.
Surroi: Sikurse ishte Petritschi.
Shala: Po i BE-së.
Surroi: Nuk ishte i dërguari i veçantë, por ishte ambasador në Beograd.
Shala: Prandaj llogaritej që një ambasador në Shkup, një ambasador në Beograd, po merren me këtë çështje nuk bëhet nami, dorën në zemër edhe ai një ditë na sulmonte në çdo mënyrë ushtarakisht, ditën e dytë kinse ofronte bisedime.
Pastaj kur vjen momenti i tjetër kritik për G-15, grupin tonë negociator ishte ai që kishte të bënte me shkuarjen tuaj në Beograd... presidenti Rugova, ti, Fehmi Agani, Pajazit Nushi e Mahmut Bakalli, më duket, ju keni qenë të pestit, shkoni në Beograd me insistim të Holbrookeut.
Edhe Holbrookeu e kishte si gjithmonë politikën e pazarit, ti shkon në Beograd, vjen në Washington pas dy javëve, edhe takohesh me presidentin Clinton edhe i prezanton qëndrimet e tua. Edhe kur i ka thënë Rugova, po mu nuk po më pëlqen kjo punë, (Holbrooke i thotë). Po ti ke kërku unë me ardhë si ndërmjetësues, edhe kur vij unë si ndërmjetësues, unë luaj sipas rregullave të mia e jo sipas rregullave tua.
Po aty profesor Agani ka pasë një rol vendimtar, e ka thanë duhet të shkojmë edhe...
Surroi: Jo, në fakt ka ndodhë kështu. Ai ka pranuar.
Po pastaj e ka thirrë profesor Aganin, pastaj Mahmutin. Dhe pastaj Mahmuti dhe profesori më thërrasin mua.
Edhe thonë: Ibrahimi ka pranuar. Tash jemi në hall.
Asnjëri prej nesh s’ishte për atë punë. Po ishte vendimi, tash, a lihet vetëm të shkojë? Domethënë ai ka pranuar, është punë e kryer.
Është njoftuar State Departamenti, edhe nuk ke si e kthen prapa, edhe atëherë vendosim... në rregull, po shkojmë, nuk lihet vetëm.
Shkojmë e shohim çka ndodh. Se Holbrooke më thërriste prej Chicagos, se unë isha oponent i kësaj pune para se të ndodhte...
Shala:...po edhe në grup i kemi thënë Presidentit që duhet të ketë shumë kujdes...
Surroi:...dhe ai ishte në Chicago, ishte rrugës për në Miami, diku Disneyland, shkonte, jo për ta vizituar, por ishte pjesë e bordit diçka atje dhe tha: “Ti po më bën probleme, unë do t’ju izoloj, ty do të të qes në listë të zezë...”
I thashë ti mundesh gjithçka me bë, po unë po ta shpjegoj pse nuk bën kjo punë. Edhe pastaj kur u mor vendimi, atëherë s’kishim çka, s’kishim, ishte çështje e pakthyeshme ajo.
Shala: Ai takim ka qenë problematik në çdo aspekt, ne e dimë edhe nga perspektiva e atëhershme, se nga perspektiva e...
Surroi: Para asaj ka ndodhur edhe një ofertë tjetër, pati ardhur Pacolli.
Shala: Ah po, po, atë e kam marrë vesh më vonë prej profesor Aganit dhe besoj prej Ferid Aganit, se edhe Feridi ka qenë.
Surroi: Feridi e di se ka qenë mjek i babait të Pacollit.
Shala: Saktë edhe ka qenë një opsion i cili... edhe Mahmuti na e ka tregu pastaj... as mish, as peshk, do të thotë. Ai më së pari ka thënë që ka ardhë nga Moska direkt, pastaj është marrë vesh që ka ardhë nga Beogradi.
Surroi: Jo, ai ka shku nga Moska në Beograd, edhe atëherë kanë qenë të mbyllura aeroportet...
Shala:...po, se është periudha mars-prill 1998, është periudha e luftës.
Surroi: Edhe rusët kërkojnë që të çelet aeroporti... rusët kërkojnë prej amerikanëve, më duket, me u çelë, sepse Jelcini e dërgon Pacollin si emisar...
Shala:...me një ofertë që nuk e kam pasë kurrë qartë çfarë ka qenë... Unë e di çfarë ka ofruar Jelcini në qershor të 1998-s, kur shihet Millosheviqi në Moskë, Primakovi e Jelcini kanë thënë që së pari duhet ta rivendosësh autonominë e 1974-s, që ka qenë absolutisht jashtë çdo konsiderate për Millosheviqin, po te Pacolli ka qenë paqja...
Surroi: Jo, jo, ka qenë
Surroi: se mu më thirri... të nesërmen më thirri Mahmuti. Mahmuti ka pasë një relacion të veçantë me Pacollin, sepse pati shpëtuar.
Shala: E ka pasë një aksident të trafikut edhe ky ka intervenu atëherë te lidershipi komunist slloven, po...
Surroi: Dhe më thërret Mahmuti e thotë: Ka ardhur Pacolli me porosi prej Jelcinit, dhe ka kërkuar që të takohet me Ibrahimin. Dhe aty u takua me profesor Aganin dhe me Mahmutin dhe tha oferta është kjo: që të shkohet në Beograd që të mos ketë ndërmjetës në takim. Dhe që të fillojë... Rusia qëndron prapa çdo marrëveshjeje, të cilën ju e mbërrini aty.
Edhe Mahmuti tha: unë i thashë Pacollit s’ke me u taku me Ibrahimin. Çka ke me na tregu na tregon neve dhe i thashë se kjo nuk shkon, kjo nuk ecë përpara. Mahmuti e ka prerë një natë më herët, ne e përkrahëm, as që as vjen në konsiderim.
Shala: Në atë periudhë na kujtohet kemi pasë vazhdimisht komunikim me diplomacinë ruse, ka qenë një Rusi tjetër. Do të thotë, kështu që edhe nuk kemi pasë nevojë, për kurrfarë ndërmjetësimi, unë e di që vinte shpesh Afanasijevski, ka qenë zëvendësministër i Jashtëm.
Surroi: E kemi pasur një darkë.
Shala: Po, një darkë, të gjatë, ku kërkesa e tyre e vetme ka qenë si të shpëtohen që çeçenët që jetojnë në Vushtrri... Jo çeçenët, po këta...
Surroi: Çerkezët.
Shala: Çerkezët, më fal, çerkezët që jetojnë...
Surroi: Edhe ne nuk e kuptonim çka donin, sepse thoshin anglisht ”Circassians”. Dhe ne s’kishim ndier kurrë për ta
Shala: Po. Dhe ata me gjasë kishin informata që do të përkeqësohet në mënyrë dramatike gjendja e sigurisë në Kosovë, që me siguri kanë pasë edhe prandaj insistonin.
Në përgjithësi, mund të them që përvoja jonë nuk ka qenë e keqe në atë periudhë me diplomacinë ruse, nuk ka qenë ambicioze, më shumë kanë qenë përkrahëse të nismës amerikano-evropiane, pastaj ata në fund e kanë marrë si gabim fatal të Millosheviqit që s’e ka pranuar Marrëveshjen e Rambouilletsë, kanë qenë insistues që të pranohet marrëveshja e Rambouilletsë, kanë qenë...
Surroi: Ivanovi ka qenë bukur i afërt me Madeleine Albright.
Shala: E përshkruan edhe zonja Albright në librin e saj të kujtimeve, atë takimin në janar të 1999 në shtëpinë e operave ose të baletit, në “Bolshoi”, nëse s’gaboj, ku ka qenë një shfaqje dhe thotë u ndamë edhe u morëm vesh, sepse normalisht pa pëlqimin rus nuk do të ndodhte Rambouillet.
Sikur rusët kishin thënë që ne nuk po dojmë, mendojmë që është e tepërt të ketë një konferencë të tillë nuk do të ndodhte dhe ata e dhanë edhe përfaqësuesin e vet Majorskin, Boris Majorski, që nuk e kanë dhënë kurrë në procesin e Vjenës.
Na kujtohet, do të thotë nuk donte të merreshin hise fare si emisarë, po ka pasë përfaqësues rus, ka qenë Ivanovi, nëse s’gaboj, ky e patë, ky që u merrte me trashëgiminë religjioze dhe kulturore ka qenë po.
Po kryesorja, do me thënë në procesin e Rambouilletsë, rusët kanë luajt rol të drejtpërdrejtë, kanë pasur përfaqësues të vet...
Surroi: Po para kësaj, jemi te momenti kur vijnë diplomatët na thonë do të ketë diçka..., por me kë të bisedojmë ne në Kosovë?
Shala: Po ishte periudha kur, mos të harrojmë, që u mbajtën zgjedhjet për herë të dytë, në mars të 1998-s...
Surroi:...te ne...
Shala:...ku LDK-ja fitoi bindshëm, po zgjedhje nuk pati, normalisht, në Drenicë dhe në zonat e luftës... s’ka pasë gjasa të ketë zgjedhje.
Kjo shkaktoi një çrregullim të ri politik në Kosovë, si të mbahen zgjedhjet në rrethana të luftës. Zgjedhjet janë mbajtë me insistim, jam i bindur, të Gelbardit dhe amerikanëve që të legjitimohet edhe një herë Rugova.
Kishin kalu gjashtë vjet prej zgjedhjeve të kaluara të 1992-s dhe këtë logjikën që e përmend edhe ti, u duhej një partneri sigurt, i cili do të jetë i gatshëm të negociojë për statusin e Kosovës, po pastaj siç e vërenim çdo ditë e më shumë, shihej që Rugova është i zhveshur nga fuqia reale politike, sepse u paraqit...
Surroi: Dhe ne kemi insistuar që pa UÇK-në nuk do të ketë palë kosovare.
Shala: Prej qershorit të 1998-s, insistimi i disave prej nesh, absolutisht mbi të gjitha profesor Agani ka qenë këmbëngulës në këtë aspekt, unë edhe ti, edhe shumë të tjerë mund të them, po gjithmonë ka pasur përpjekje të gjendet njëfarë, si të thonë, të gjendet një epilog hibridi kësaj situate.
Një herë mendohej që Adem Demaçi mund të jetë përfaqësues i UÇK-së, për shkak të rolit të tij të madh, ai edhe do të jetë përfaqësues në Prishtinë, siç e dimë, prej gushtit 1998-s po nuk ka mund të jetë vetëm Demaçi përfaqësues politik, pastaj ishte ajo nisma që vjen ma vonë e jona për Mehmet Hajrizin si kryeministër, të cilin e pranojnë amerikanët, e pranon presidentit Rugova, e nominon për kryeministër. Por, u pa në zhvillim e sipër, prej qershorit e tutje u pa që pa rolin e UÇK-së nuk ka negociata.
Nuk mund të ketë negociata dhe periudha e ardhshme, siç e dimë ne shumë mirë për amerikanët ka qenë periudhë e dy fronteve politike, fronti politik me Serbinë si të ndalen masakrat edhe veprat edhe tragjedi që ndodhshin për çdo ditë në Kosovë dhe e dyta, si të bëhen bashkë shqiptarët.
Këto kanë qenë dy fronte, edhe të shihet a mund të bëhet diçka për t’u parandaluar eskalimi i luftës, sepse siç e dimë, atëherë vjen edhe krijohet misioni i KDOM-it në qershor- korrik 1998, me i pasë çfarë po ndodh, me qenë mision verifikues, mbas do të jetë ky tjetri, KVM-ja misioni ma i madh verifikues, po në atë periudhë pra është një përpjekje e vazhdueshme që të ketë komunikim me UÇK-në, ku kemi luajtur rol edhe ne, duke i dërguar në Junik njëherë me ambasadorin Hill dhe profesor Aganin, pastaj kemi shkuar gjithë së bashku një për së dyti me Holbrookeun, që u pat bë rrëfimi i njohur me Hajdin Abazin dhe fotografinë që u soll nëpër gjithë botën për dy orë faktikisht, që një diplomat...
Surroi: Në fakt, ne s’jemi pasë nisë për Junik.
Shala: Jo, Junik, po! Jo, se e pati dhënë Hilli fjalën kur kem qenë herën e parë në Junik kemi thanë do t’i kthehemi, ia pati dhënë një plaku fjalën. Ne u nisëm për Isniq, faktikisht, se ishte fshati më i madh dhe llogaritej që ka shumë refugjatë.
Surroi: Jo veç ato, jo. E kemi pasur Bardh Hamzën e ndjerë..., vëllai i Bardhit, ka qenë po në Gllogjan, edhe bashkëluftëtar i Ramushit. Edhe ideja ka qenë që të takohemi me Ramushin, të cilin unë nuk e kam njohur, s’di as ti....
Shala: Jo as unë. Po, po ideja ka qenë të shihet një luftëtar i mirëfilltë.
Surroi: Edhe ideja ka qenë të komunikojnë amerikanët me një komandant të UÇK-së.
Shala: Po të UÇK-së, saktë. Saktë.
Po ne donim të shkonim kah Isniqi, sepse edhe është fshati më i madh andej, edhe llogaritej që ka edhe shumë refugjatë, sepse edhe rrëfimi i refugjatëve ishte shumë interesant për Holbrookeun edhe për Hillin.
Surroi: Edhe i bëmë gati dy orë e gjysmë, tri orë. Rreth e rreth. Kah Brezovica, Prizreni e këndej. Por kur mbërritëm një Isniq në një gjest i cili edhe sot më duket budallaki e jotja edhe imja - ne dolëm prej veturës së blinduar, ecëm nja 50 metra, ecëm në territor ku s’kishte njeri të gjallë, e thashë këtu na zë plumbi hiç pa...
Shala:...që i thonë indian territory, territor i askujt
Surroi: Dhe u kthyem në veturë, s’kishte UÇK kurrkund, s’kishim...
Shala: Jo, aty veç na bani Holbrookeu me sy, që tash të shihni çka bëj unë shou mediatik: “Po e shihni çka ndodh me luftë, që njerëz nuk ka fare, fshatrat janë boshatisura...”, edhe e bëri të veten, se ishte një kolonë me media mbrapa nesh, ishin gazetarë ndërkombëtarë, gazetarë kosovarë.
Surroi: Edhe u ndalëm në Bishtazhin dhe tha: Këtu dua të ndalem.
Thashë pse do me u ndalë?
Tha: Ti me ardhë me mua me pa pse dua me u ndal.
U ndal drejt komandanti atje i policisë.
“E çka je t’u ruajt ti këtu?”- tha,
Jam tue i ruajt shqiptarët katolikë prej UÇK-së, terroriste islamike, këndej... andej
U kthye kah unë: “A është e vërtetë?”
Thashë “Jo, s’është e vërtetë se komandanti i UÇK-së është katolik këtu, i Bishtazhinit”.
“A”, tha, “mirë!”, edhe vazhduam.
Shala: Na tregonte pastaj përvojën e tij në Vietnam, se thoshte mënyra më e mirë me humb luftën është përmes këtyre pikave kinse mbrojtëse, statike, të cilat sulmohen shumë lehtë.
Edhe një ushtri rebele e guerile nuk ka nevojë me fitu asnjë betejë, po e fiton luftën në fund.
Surroi: Po, edhe Holbrrokeu ka qenë mjeshtër i këtyre aspekteve mediatike, e pati shpikur atë: “Kijeva
Shala:...pika më e rrezikshme në Evropë”, pastaj patëm shkuar edhe në Junik, ndodhi kjo me Hajdin Abazin, po kryesorja...
Surroi: Po kjo e Junikut nuk ka qenë as e planifikuar as Hajdin Abazi s’ka qenë i planifikuar...
Shala: Jo, jo, jo, nuk ka qenë. Ne hymë në odë të Shehut. Shala: Po edhe një odë tipike e Junikut, shumë e bukur edhe e filluam bisedën
Surroi:...edhe ata kishin qenë një degë e LDK-së, e cila është...
Shala:...është transformu në UÇK, sikurse edhe në shumë vende tjera. Dhe ne filluam bisedën, pyetjet e zakonshme që Holbrookeu i bënte për jetën në rrethana lufte, si po gjendeni çka po mendoni për gjithë këtë situatë, kur hyni Hajdin Abazi... hyni me pushkë, hyni me çizme,
Surroi: U shty...
Shala: U shty, u ul afër Holbrookeut edhe neve na kujtohet që Holbrookeu na pati thanë pastaj, tha ky zotnia s’po i dinte rregullat e juaja shqiptare, se në odë nuk hyhet me pushkë dhe nuk hyhet me çizme, pushka viret, çizmet hiqen edhe ulesh, po kryesorja efekti u mbërri, dorën në zemër, do të thotë u pa që UÇK-ja është faktor i pashmangshëm, i paevitueshëm në këtë proces dhe që pastaj duhet të vazhdojmë përpjekjet që i kishim të vazhdueshme, ta vendosim komunikimin e drejtpërdrejtë me UÇK-në në terren, sikurse që ishte vendosur komunikimi me UÇK-në në Zvicër me degën politike, me përfaqësues politikë, aty edhe Gelbardi dhe Holbrookeu kanë pasur takime...
Surroi: Mirëpo këta nuk kanë marrë përshtypje të mira Blerim prej UÇK-së, domethënë, krejt këtë ecejaken tonë se u patëm nisur kah Shtimja dhe na patën gjuajtur me...
Shala: Po, po, ka pasë një.... është goditë vetura e blinduar, jemi kthy, pastaj jemi shku për së dyti në Likoc.
Surroi: Kah Vushtrria.
Shala: Kah Vushtrria, në periudhën kur ishte ofensiva serbe. E di që ne shkonim kah Likoci e masa e popullit lëvizte kah ne.
Surroi: Traktorë me gra e fëmijë...
Shala: Edhe disa herë Hillit i është tërheq vërejtja nga përfaqësuesi i sigurisë që nuk është mirë të shkojmë, se nuk ka garanca për asgjë që...
Surroi: Jo, edhe atje te Çiçavica shiheshin predha...
Shala: Po ishte situatë lufte, ishte situatë lufte do të thotë, po Hilli ishte i vendosur që ta vendosë komunikimin me UÇK-në dhe të provojë ta bëjë ekipin e ri negociator me përfaqësues politikë, të mediave dhe përfaqësues ushtarakë
Surroi: Tash janë dy problemet që i kanë amerikanët në atë moment. I pari është që fillojnë me drafte të statusit të Kosovës...
Shala:...në shtator...
Surroi:...jo edhe më herët fillojnë me drafte.
Shala: Jo, i pari është shtator. Fillojnë me punu më herët, komunikojnë me ne, fillojnë me komuniku me ne me gjasë kanë komuniku më herët me palën serbe, më vonë e kemi marrë vesh, me Vlladan Kutleshiqin kanë komunikuar me Ratko Markoviqin, që të dy kanë qenë juristë të dorës së parë.
Surroi: Ata u përpoqën të na e ofrojnë një autonomi, e cila çdoherë vinte e zvogëlohej me çdo negociatë...
Shala: Po, po këtu nuk duhet me harru një fakt që prej qershorit qëndrimi amerikan ka qenë që nuk mund të ketë status të përhershëm tash të negociuar. Duhet të synojmë kah një status të përkohshëm, kah një periudhë tranzitore, dhe e dyta duhet të sigurohet njëfarë pranie të sigurisë ndërkombëtare edhe të krijohen këto forca të juaja të sigurisë: policia.
Edhe e di që Hilli na pat përmend një variant të cilin ia kishte pas propozu Dennis Rossi, që ka qenë emisar special për..
Surroi:... Lindjen e Mesme...
...ku raportet izraelo-palestineze në territorin palestineze kanë qenë të ndara në tri zona, zona ku vetëm palestinezët i kanë kontrollu, zonat e përbashkëta dhe zonat izraelite. Edhe diçka ngjashëm provohej edhe te ne, ta zëmë zonat e shumicë serbe me u kontrollu prej policisë serbe zona krejtësisht shqiptare prej Policisë së Kosovës edhe zona të përbashkëta prej Forcave të Përbashkëta.
Surroi: Edhe unë pata lexuar Marrëveshjen e Oslos, se këtë ma tha një diplomat amerikan për ta ndërtuar argumentin se pse nuk funksionon.
Shala: Nuk funksionon, po absolutisht.
Po, ato drafte kanë qenë tri, prej shtatorit deri nëntor, ka qenë edhe i katërti në dhjetor, dhe evoluuan. Një herë mendohej... qasja amerikane ka qenë, duhet t’i bindim një herë serbët, e pastaj shqiptarët për një për një draft.
E dinin që njëkohësisht nuk mund t’i bindin të dy palët, pastaj me draftin e nëntorit anuan kah ne goxha shumë, ishte një drafti më i mirë i mundshëm, në ato rrethana por pastaj u zmbrapsën në dhjetor, sepse Serbia tha nuk e pranojnë këtë draft edhe pikë.
Mos të harrojmë këtu që është edhe marrëveshja e Holbrooke-Millosheviq e tetorit të vitit 1998, ku sigurohet njëfarë armëpushimi i brishtë.
Surroi: Ne i patëm hidhëruar pak...
Shala:...po, me botimin e draftit. Me botimin e draftit të dytë, nëse s’gaboj.
Surroi: Dy drafte...
Shala:...se ishte periudhë kur llogaritej se ishte proces konfidencial, po normalisht mbrojtja jonë ka qenë që nëse është drafti i keq është mirë me u botu. Nëse është drafti i mirë është mirë mos me u botu për me rujtë për si argument për vete.
Surroi: Unë pata miq në State Department që ma dërgonin atë, po ishte një avantazh i madh..., por po kthehemi mbrapa.
Insistimi amerikan është që edhe të ndalet lufta, edhe të fillojnë negociatat edhe asnjëra gjë nuk ndodhi. U formua ekipi G-15, i cili ishte me iniciativë të Rugovës dhe në masë të madhe në konsultim me Rugovën. Në atë kohë emrat janë zgjedhur aty, por kjo shpejt degjeneroi.
Pas shkuarjes sonë në Beograd, një pjesë e anëtarëve u larguan dhe mbeti një proces negociator bosh, domethënë nga ana jonë por filloi një iniciativë tjetër e kjo është ideja që të formohej një qeveri e përkohshme e unitetit, në të cilën dr. Rugova mbetej President i Republikës, udhëheqësi më i madh politik, por mandatohej dikush që ishte i afërt edhe me LDK-në, edhe me UÇK-në, posaçërisht me ish- të burgosurit politikë dhe figura e cila u gjet në atë moment Mehmet Hajrizi, i cili për shumëkë ishte i panjohur, e përziejnë atë kohë mbaj mend se mendonin që është Mehmet Haziri, që ka qenë gazetar i radios.
Shala: E vërtetë, e vërtetë. Tash, përpjekjet amerikane janë të vazhdueshme si të sigurohet njëfarë homogjeniteti i faktorit politik e ushtarak në Kosovë. Më kujtohet kemi qenë së bashku me Holbrookeun edhe Hillin në oborrin e Zyrës Amerikane, ka qenë tre korriku a katër korriku...
Kryesorja, Holbrookeu ishte goxha i mllefosur. Tha në vend se të jem në shtëpinë time e t’i ndez fishekzjarrët edhe të kënaqem me familje
Surroi: Bash katër korriku ka qenë...
Shala: Unë duhet me ça dërrasa me ju.
E kishte si qasje, ai dinte të bëhej pak, por kryesore tha çka të bëj me ju, dhe ne ia përmendim punën e Qeverisë së përbashkët.
Edhe e pyetëm për punën e Bukoshit, a mund të kthehet në Prishtinë, tha unë dhe ua garantoj që e kthej në Prishtinë. “Unë e bi në aeroplan”.
Edhe ku po doni tha, në cilin objekt me e vendosë..., do të thotë ishte shokante për ne, po atëherë për shkaqe të njohura, Bukoshi kishte përplasje edhe me Rugovën, edhe me një krah të UÇK-së po kryesorja ne i vazhduam përpjekjet dhe erdhëm te emri i Mehmet Hajrizit, sepse mendonim, me atë logjikën goxha gjithëpërfshirëse që edhe ky faktor i ish-të burgosurve politikë që luante rol të rëndësishëm në UÇK, mund të jetë një porosi afruese për faktorin ushtarak.
Edhe Mehmeti ishte njëri prej emrave më të njohur të të burgosurve politikë, shumë i balancuar, siç e dimë ne... do të thotë nuk ka pasë kurrfarë qasje negative ndaj askujt. Ka punu në LDK, ka qenë pjesë e LDK-së për vite të tëra. bashkë me Hydajet Hysenin dhe Ramë Bujën e Basri Musmuratin dhe këtë brezin e ish- të burgosurve politikë.
Surroi: Edhe si një njeri, një njeri i matur.
Shala: I matur, se ne e dimë kur shkojshim së bashku, me Mehmetin te Baca Adem, te Adem Demaçi, që Mehmeti të mundoheshte ta afronte Ademin kah kjo vija pak ma e mesme, nëse mund ta them ashtu. Kështu që Mehmeti u propozu, Hilli shkon te Rugova. Rugova e kishte pas thirrë Kryesinë, edhe Rugova propozon dhe thotë: Unë jam në rregull.
Surroi: Bile mbahet edhe një mbledhje dikund me këto partitë tjera.
Shala: Ndërkohë mbahet edhe mbledhja...
Surroi:...ku i largojnë gotat...
Shala:...ku i largojnë gotat për shkak që presidenti frikoheshte që mos po fillojmë me... se Rexhep Abdullahu nervozohet, ndjesë pastë, i NDSH-së, e kap gotën dhe presidenti Rugova e sheh thotë “hiqi qito gota se po bëhet farë belaje këtu”...
Pra, kryhet procesi edhe atëherë ka qenë ajo revista që e botonte State Department, që më s’botohet, të kujtohet... “Lajmësi i paqes” a s’di qysh ka qenë një titull... ku del edhe zyrtarisht lajmi: “Mehmet Hajrizi është nominuar kryeministër i ri i Qeverisë së Kosovës”, dhe do thotë kjo nuk është për hajgare, prej anës amerikane kryhet puna.
Po, problemi ishte që UÇK-ja nuk e pranoi Mehmet Hajrizin
Surroi: Nuk e pranonin, as nuk e pranoi Baca Adem.
Shala: Po edhe Ademi.
Surroi: Ne jemi marrë një javë ditë më duket, kemi shkuar çdo ditë.
Shala: Shkonim në banesë ku jetonte ai. Me gjithë argumentet e mundshme
Surroi: Por, një ditë na tha po. Mandej të nesërmen na tha jo.
Shala: Po, ishte në periudhën kur besoj mbivlerësonte forcat e veta politike...
Surroi:...ndikimin e tij...
Shala:...do të thotë Baci ka qenë legjendë për shqiptarët e Kosovës, pa dilemë, por ky brez i ri i UÇK-së i ka pasë do hesape tjera, do llogari tjera. Me gjithë respektin që e kanë pasë për Adem Demaçin, kanë llogaritë që vetë duhet t’i udhëheqin proceset.
Surroi: Edhe pse ka qenë impozant Demaçi, kur doli prej burgut pati ardhur atëherë në Shoqatën e Shkrimtarëve dhe ka mbajtur një fjalim të jashtëzakonshëm. Unë ju përkrah. Ai ka mund në atë moment me thanë...
Shala: Me ulë në ulësen e Ibrahim Rugovës
Surroi: ”Unë dua me qenë lider”...
Shala: Sa për prill të 1990-s, ai të kishte thënë: “Ibrahim, shumë mirë që e shtyve deri tash, tash po e marr unë”, qysh ka qenë Rugova i dhënë mbas shkrimeve mbas gjërave të veta, kishte thënë: “Faleminderit që ma hoqe këtë barrë dhe u ktheva në Institut Albanologjik”..., por jo, Baci ka thënë: “Ju qenkeni më të mençëm se unë, ju keni bërë punë të mëdha, unë vetëm ju përkrahi juve”.
Ka pasë lëvizje, ka pasë edhe gjëra jo shumë të këndshme në mediatikë, ne e dimë në vitet nëntëdhjeta edhe kundër Adem Demaçit. Ai pati dalë me qat opsionin e “Ballkanisë”, i cili objektivisht ishte një përpjekje e tij për ta siguruar një tranzicion paqësor, se Kosova bëheshte shtet aty, si pjesë e si njëfarë konfederate.
Mirë, domethënë... rrethanat ishin tepër të acaruara në Kosovë, se mbas Daytonit filluam të gjithë të ndiheshim keq, që s’po na lëvizë... por në përgjithësi Baci nuk diti me u gjet në verën e vitit 1998 për bindjen time. Nuk e pa ata që shihnim të gjithë ne që duhet të krijojmë një bashkëpunim midis Presidentit Rugova, gjithë neve të gjitha partive politike, edhe UÇK-së, që një trup i përbashkët është i domosdoshëm.
Surroi: Në fakt, biseda përfundoi me kërkesën e tij që Rugova me u largu prej shtëpisë.
Shala:...dhe të kthehet në kat të shtatë të Dardanisë...
Surroi: të Lakërishtes...
Shala: Po, ku ka jetu deri në vitin 1992. Ai është largu për masa sigurie, jo për shkak të fare luksit të vet. Po thjesht në ditën kur del në zgjedhje, një qytetar serb e gjuan me saksi dhe për pak shpëton Rugova, prandaj është largu, po them Baci fatkeqësisht krijoi raporte, arriti me kriju raporte të këqija me të gjithë, jo vetëm me ne, po edhe me UÇK-në, gjatë Rambouilletsë dhe pas Rambouilletsë. Do të thotë se nuk e kuptoi momentin. Një njeri që kishte kuptu momentin, në periudha kur kurrë s’kishim pa çka po ndodhte me Kosovën.
Surroi: Pse UÇK-ja... hajde mirë Demaçi... po pse krejt ata njerëz me të cilët kemi biseduar, nuk e përkrahën Mehmet Hajrizin në atë moment?
Kemi shkuar në Likoc, jemi përpjekur... kemi shkuar në Tiranë besa disa herë.
Shala: Po, po, jemi taku me Xhavit Halitin, që ka qenë gjithsesi faktor shumë i rëndësishëm në UÇK, me Azem Sylën jam taku unë.
Surroi: Ti je taku me Azem Sylen.
Shala: Po, me Azem Sylen jam taku.
Azemi ka pasë afinitet kah Adem Demaçi, në mënyrë evidente, edhe nëse Baci vendos me hy, ne e përkrahim...
Surroi: Edhe Azemi ka qenë i afërt, më duket familjarisht me Mehmetin apo...? A dikush ka qenë?
Shala: Azemi ka qenë.
Surroi: Po de, Azemi...
Shala: Po, mirë e ke! Se gruaja e Mehmetit është nga familja Syla.
Kanë dalë në sipërfaqe rivalitetet mes ish-të burgosurish politikë, duhet me e thënë hapur. Do të thotë që Mehmeti është llogaritë njëfarë intelektuali në mesin e të burgosurve politikë.
Edhe e dyta, ishte puna e frontit. A je në front, a s’ je në front. Ne që jemi në front, kemi të drejtë më shumë se ju që s’jeni në front. Dhe ky ishte një prej qëndrimeve, e treta, s’kishte strukturë unifikuese as në UÇK. Tek në gusht të vitit 1998, bëhet drejtoria politike. Do të thotë s’ka pasë as krah politik UÇK-ja deri në gusht të 1998-s
Surroi: Dhe para asaj... kur hyjnë prej Bosnjës... ky që e riorganizon...
Shala: Bislim Zyrapi..
Surroi: Bislimi...
Shala:... prej fillimit, prej marsit të 1998-s është po edhe riorganizimi ndodh, përpjekja për riorganizim se kurrë s’ka pasur riorganizim të duhur tek një vjeshtë të vitit 1998.
Surroi: Po pra, i bën këto brigada...
Shala:...brigadat..., se përndryshe njësitë kanë pasë emra, njësia Luani, njësia Dhelpra, njësia Ujku, domethënë kanë qenë njësi të vogla, rezistenca ka qenë... Bekim Berisha “Abeja” ka ba punë të madhe, e ka ba Akademinë Ushtarake. Sulejman Selimi e lavdon shumë se Bekim Berisha i ka mësu shumëkend si të luftohet, se ka pasë përvojë të jashtëzakonshme në Kroaci.
Ka qenë hero i luftës së Kroacisë.
Po ka qenë një kryengritje gjithëpopullore e paorganizume, spontane, struktura ushtarake dhe struktura politike kurrë s’është profilizuar sa duhet, kurrë s’është ditë me kend duhet të flasësh për të arritur në një qëllim, ne edhe amerikanët prekshim si në terr si thuhet, jo këtu, jo aty, jo po shkojmë në Tiranë, jo po shkojmë diku, se në fund u arrit dhe kjo është meritë e Hillit mbi të gjitha që UÇK-ja ta bëjë drejtorinë politike, ta bëjë adresën politike, se s’ka pasë adresë politike dhe Hilli u thotë ju duhet ta keni adresën, me kend të flasim.
Edhe atëherë në verë të 1988-s Hilli vendos me i pasë dy adresa. S‘arriti me e pasë një adresë, adresa politike ishte Rugova dhe ishim ne me të cilët u konsultonte, dhe adresa e dytë ishte Drejtoria Politike e UÇK-së.
Dhe kjo vazhdon një periudhë kohore, ku draftet janë nda me ne dhe me Drejtorinë Politike të UÇK-së po prapë situata është e pashtegdalje, domethënë ne prapë zvarritemi.
Prapë nuk kemi stabilitet negociator, prapë nuk dimë çka duhet me pranu e çka s’duhet me pranu dhe lufta ndalet për një periudhë shumë të shkurtë kohore me marrëveshjen në Holbrooke-Millosheviq.
Arrihet njëfarë armëpushimi, i cili zgjat shumë shkurt deri në dhjetor, dhe në Llap rifillojnë armiqësitë...
Surroi: Unë isha kritik shumë ndaj marrëveshjes, por një mik... një mike, më pati thanë që megjithatë mos kritiko shumë se është mbërritur një punë shumë e madhe që janë futë njerëzit nga KVM-ja, janë gjithkund, kemi parë njerëz që kanë qenë ushtarakë, por me pasaporta diplomatike që kanë hyrë dhe që kanë vëzhguar dhe kanë raportuar... njëri prej tyre...
Shala: Shaun Burnsin e kemi takuar, edhe Wilsonin, Davidin, i cili na kallëzonte “Black Hawks” si punojnë dhe çka bëjnë... çfarë zullumi i bëjnë tankeve serbe, KVM-ja erdhi në Kosovë, fillon ta shtrijë rrjetin në gjithë Kosovën, ta marrë vesh se çka po ndodh dhe llogaritej që disi do të krijojnë një ambient më pozitiv...
Surroi:...por ishin të gjithë të vetëdijshëm që nuk ka, që është një gjendje e paqëndrueshme,
Shala:...është një gjendje e paqëndrueshme... pritej momenti kur do të ndodhë.
Surroi: Sepse në atë kohë ne e kemi thënë, pritni pranverën, do të shihni se çfarë lufte do të ketë.
Shala: Ashtu saktë.
Surroi: Edhe Serbia ishte përgatitë.
Shala: Edhe UÇK-ja ishte forcuar ndërkohë, se pas periudhës së gati shpartallimit në verën e 1998-s, ndodhi rehabilitimi i UÇK-së, grumbullohen.
Surroi: Ne kemi qenë në depresion të madh në vjeshtë të vitit 1998, sepse e mbaj mend profesor Agani më pati thënë: “S’di a kanë mbetur 100 ushtarë”.
Shala: Po, në periudhën gusht-shtator ndodh shpartallimi, po pastaj ndodh rigrupimi edhe fillojnë prapë hyjnë armë, edhe pse ndodh rasti i Mujë Krasniqit, kur vriten 38 ushtarë të UÇK-së, në dhjetor të vitit 1998, që ka qenë një tragjedi e madhe për UÇK-në...
Surroi: Në Rogovë...
Shala: Jo, Rogovë ka qenë rasti i dytë, kur vriten në fshat, por këtu është në pikë kufitare. Në Rogovë janë vrarë 25 nëse s’gaboj, prapë të UÇK-së, pjesëtarë të UÇK-së.
Por e përmendëm më herët pritej pranvera apo dhe në fund vjen... siç shprehet zonja Albright, që pranvera mbërrin më 15 në Reçak. Edhe kur bisedon me bashkëpunëtorët e vet, u thotë: Po më duket se pranvera erdh në Kosovë më herët sesa që kemi pritë.
Edhe Reçaku është momenti i kthesës. Momenti i kthesës gjithqysh, së pari që u pa që nuk ka gjë prej armëpushimit edhe prej paqes; e dyta, që nuk ka gjasa pa e sjellë paktin NATO në Kosovë, megjithëse ambasadori Hill më pati thënë nja një javë përpara që është vendos... ka pasë një konsultë në Shtëpinë e Bardhë menjëherë pas Vitit të ri është vendosur që NATO-ja të vijë në Kosovë.
Do të thotë, nuk ka ardhë NATO për shkak të Reçakut... NATO
Surroi: Ka qenë vendim... prej verës është ditë...
Shala:...si opsion, absolutisht.
Edhe e treta që duhet të reagohet ndaj Serbisë, nuk lejohet më. Ka qenë vija e kuqe.
Reçaku ka qenë vija e kuqe, po ka pasur një debat shumë interesant midis Shtëpisë së Bardhë dhe Tony Blairit - çka të bëhet.
Shtëpia e Bardhë ka qenë që të sulmohet menjëherë Serbia, të bëhet një sulm ndëshkues për masakrën e Reçakut. Anglezët kanë thënë jo, më mirë është të përgatitemi për një konferencë paqësore, ta përgatisim dokumentin t’i përgatisim edhe forcat paqësore dhe nëse dështon konferenca paqësore, atëherë hyjmë me në front edhe arrihet dakordimi rreth idesë së Tony Blairit që të mbahet konferenca e Rambouilletsë.
Dita kur është shpallë, nëse s’gaboj, është dita e masakrës së Rogovës, më 29 janar dhe ne e kemi ditë edhe ma herët, ose i kemi marrë ftesat.
Surroi:... na patën lajmëruar më herët...
Shala: Edhe vendoset që të mbahet konferenca në Rambouillet, nuk e dinim ne me çfarë dokumente, edhe pse filluan me qarkullu nga pak, nëse s’gaboj edhe “Koha ditore” pati botu njëfarë paralajmërimi se çka mund të ketë në Rambouillet, por UÇK-ja vendosi mençur dhe burrnisht të hyhet në konferencë, që të shkohet në konferencë në Rambouillet. Adem Demaçi ishte kundër.
Ademi ishte përfaqësues i UÇK-së në Prishtinë për krijimin e institucioneve, ashtu ishte pagëzu, por ai doli haptas se unë jam kundër.
Dhe po atë ditë doli UÇK-ja, tha Shtabi i Përgjithshëm, në konsulta me komandantët e rajonit që të shkohet në Rambouillet, u caktua delegacioni i UÇK-së.
Surroi: Blerim me këtë po më duket që po e rrumbullakojmë këtë episod dhe po e paralajmërojmë të ardhshmin, që është Rambouillet.
Shala: Në momentin më dramatik po e ndërpresim, si këto seriale interesante...
Surroi: Faleminderit!
Shala: Faleminderit prej teje!