Surroi: Mirëmbrëma! Po vazhdojmë me episodin e dytë, me Blerim Shalën.
Blerim, kemi hyrë në vitin 1991. Mirë se vjen!
Shala: Mirë se të gjej.
Surroi: Në vitin 1991 ndodh takimi në Stubiçke Toplice. Është ideja e përbashkët e kroatëve dhe disa aktivistëve tanë që duhet mobilizuar për të hyrë në Frontin jugor. Unë pajtohem të marr pjesë në atë takim, sepse mendoj që është me rëndësi që të lidhen të gjithë faktorët e ish-Jugosllavisë, partitë politike të ish-Jugosllavisë, shqiptarët...
Shala: ...kanë qenë edhe të Maqedonisë edhe të Malit të Zi...
Surroi: edhe të Preshevës, Riza Halimi ka qenë, dhe posaçërisht delegatët tanë, të Kuvendit, që ishin në ekzil në Slloveni në Kroaci edhe disa anëtarë të Qeverisë.
Gjithmonë kam konsideruar që është më mirë që të mblidhemi e të bisedojmë sesa të dalin grupacione të veçanta që e fillojnë një iniciativë për luftë.
Problemi, natyrisht, është i naivitetit të asaj kohe, se disi të tubuar e me kamerat televizive kështu duke e incizuar atë takim, ne tash do të merremi vesh për kushtrimin e luftës.
Shala: E di, normalisht e di shumë më se unë ka pasur aty pjesëmarrës që kishin përgatitur fjalimin e kushtrimit. Nuk dua me përmend emra, profesor Agani më pati thënë për njërin aty...
Surroi: Ishte Mahmuti.
Shala: Mahmuti, po, Bakalli.
Vlerësimet e zhvillimeve në Kosovë edhe në rajon kanë qenë të ndryshme edhe në mesin tonë, po ne e kemi pasur konsultime edhe me palën kroate, edhe me palën sllovene, se deri ku mund të shkohet. Ta zëmë, unë kam pasur njëfarë miqësie personale, me Janez Janshën i cili do të bëhej Ministër i Mbrojtjes...
Surroi: Prej kohës së “Mladinës”...
Shala: ...po, “Mladinës”. Edhe në shtator të 1990-s shkoj te ai, edhe kam pasur një takim sekret, pastaj kam pasur intervistë. Në atë takimin sekret, a m'i tregoi planet e Sllovenisë. Tha, ne i kemi katërdhjetë mijë ushtarë dhe do të kemi ndarje me njëfarë lufte të shkurtër. Jo shumë të madhe, do t'i krijojmë rrethanat për pavarësi.
Po për ju kam sugjerim të prerë, edhe thuaji dr. Rugovës: Mos gaboni me hy në luftë. Nuk jeni të përgatitur për luftë edhe ju duhet të pritni. Pra, konsultimet që i bënim me sllovenët ishin të tilla.
Ne ishim të gatshëm, besoj na kujtohet të dyve, që ta bëjmë njëfarë koalicioni Kroaci - Kosovë - Slloveni – Maqedoni, mbasi sistemi në Maqedoni ndryshoi. gjendja me Goshevin, nëse s'gaboj, pati ardhur dhe filloi faktori shqiptar me luajt rol, me PPD-në, Partinë e Prosperitetit Demokratik, po nuk kemi qenë kundër idesë së një bashkëpunimi, po Kroacia gjithmonë na ka mashtruar, edhe neve, edhe sllovenëve.
Ata kanë pasur marrëveshje, siç e dimë, Kroacia e Sllovenia, që kush sulmohet i pari, i dyti hyn në luftë. Sllovenia u sulmua e para, Kroacia s'bëri gjë që ta mbrojë Slloveninë.
Surroi: Edhe doktor Rugova, prej takimit të parë me Tugjmanin s'është takuar më.
Shala: Dhe, ishte e qartë që nuk ka aty fare dobie, ishte një provokim evident, pastaj na u dhanë disa minuta në "Radio Zagreb edhe ai emision...
Surroi: ...pesë minuta...
Shala: ...pastaj u anulua, sepse ishte motivi shumë i qartë që ne të hynim në një front i cili do të ishte katastrofal për ne.
Nëse s'gaboj, unë e ti jemi takuar me Ramiz Alinë 1992-n, kur e pata bërë atë librin edhe Ramizi na tregonte se si kroatët i vinin, delegacione të larta, i thoshin do të sjellim armatim prej Dalmacisë me anije te ju, ju mund t'i shpërndani në Kosovë. Ramizi që kishte thënë: Sa për armatim, kemi më shumë se ju po s'ka qysh luftohet, sepse jemi ne të pafuqishëm si Shqipëri dhe Kosova është akoma e papërgatitur.
Surroi: Ndonëse, duhet thënë që kroatët kanë qenë mbështetës të mëdhenj, domethënë te pasaportat e përmende...
Shala: ...kjo vija e të burgosurve, Sheksi, Perica... këta kanë qenë krejtësisht në favor.
Surroi: Edhe Mesiqi ka qenë absolutisht me neve.
Në momentin kur fillon lufta në Kroaci, dhe në mënyrë diskrete shkojmë profesor Agani dhe unë për t'i tërheqë ushtarët tanë prej Ushtrisë Jugosllave...
Shala: ...Armatës Popullore të Jugosllavisë.
Surroi: ...dhe aty jemi marrë vesh me kroatët. Kroatët fillimisht insistonin që ushtarët tanë...
Shala: ...të kthehen në forca kroate...
Surroi: ...të kalonin në forcat kroate dhe aty kemi pasur një bisedë bukur të gjatë, një orë e një orë e gjysmë, dhe kemi insistuar që ata ushtarë që kërkojnë të qëndrojnë në Ushtrinë kroate ta kenë pëlqimin e prindërve sepse ishin djem të rinj, 18-19-vjeçarë.
Dhe në këtë mënyrë i iknim automatizmit. Por kërkesa jonë tjetër ishte që të gjithë të tjerët të pajiseshin me veshje civile dhe me dokumente, në mënyrë që të çoheshin te vendkalimi i parë kufitar aty ishte Hungaria ose Sllovenia. Dhe këtë e kanë respektuar kroatët 100%.
Shala: Gjithmonë ka pasur, po e them dy... tash dhe në bazë të dokumenteve historike, del që brenda vetë lidershipit kroat ka pasur përplasje të mëdha se si të ecet tutje e çka të bëhet.
Po ne mendoj që kemi bërë vlerësim kapital. Më së pari 1989-n që e kemi bërë Alternativën, e dyta 1991-n që kemi refuzuar të hyjmë në luftë. e dhe normalisht e treta dhe po aq e rëndësishme, që hymë në një konflikt kushtetues me Serbinë dhe me Jugosllavinë, me Deklaratën e 2 Korrikut dhe me Kushtetutën e 7 Shtatorit.
Pra, mund të them që vendimmarrja për një lëvizje totalisht të çrregulluar, pa hierarki të mirëfilltë pa vendtubimi, me një sallë të Shoqatës së shkrimtarëve, 30-40m2, ka qenë goxha e mirë, sidomos nga perspektiva e sotme, kur shikohet.
Kemi pasur konsulta, siç thashë, edhe me amerikanët, edhe me gjithë të tjerët, edhe me sllovenët e kroatët, por në fund të fundit ne kemi vendosur. Vendimi sovran ka qenë i yni.
Surroi: Po në atë kohë, ne po ashtu, kemi qenë të vetëdijshëm për dy zhvillime.
Zhvillimi i parë është që lufta në ish-Jugosllavi është tashmë e paevitueshme dhe çështja është vetëm se si do të menaxhohet. Dhe çështja e dytë është që edhe zhbërja e Jugosllavisë është e paevitueshme se s’ka më... ne 1990 e patëm bërë Deklaratën e tri opsioneve, po asokohe Ramush Tahiri e pati hartuar...
Shala: Këshilli (koordinues, v.j.) i Partive Politike të Kosovës, edhe të ish-Jugosllavisë. Në të dyja mbledhjet...
Shala: Po, sepse opsionet kanë qenë edhe në favor të tyre.
Surroi: Po.
Edhe ishte se nëse mbetet Jugosllavia, le të bëhet Republika e Kosovës, qoftë në federatë a në konfederatë.
Nëse bëhet zhbërja e Jugosllavisë në shtete, atëherë Kosova të mbetet shtet, dhe të kemi të drejta speciale për shqiptarët në Preshevë dhe në Mal të Zi, ndërsa në Maqedoni të bëhen shtetformues.
Dhe opsioni i tretë ka qenë që, nëse zhvillohen shtetet kombëtare, atëherë shkojmë në shtet kombëtar shqiptar.
Shala: Ashtu pra, do të thotë edhe aty ka pasë vendimmarrje tonë... kemi pasur fuqinë e mekanizmave të vendimeve sovrane të cilat është goxha e habitshme për një lëvizje të tillë politike, sepse të shkosh në Kroaci dhe t’i thuash jo një lufte që do të ishte shfarosëse për ne, pa dilemë, ka qenë edhe guximtare edhe e mençme.
Surroi: Por, kjo nuk e nuk e hiqte frikën nga lufta.
Shala: Jo, jo.
Surroi: Dhe ti, posaçërisht, unë dhe disa njerëz të tjerë kemi menduar se çka është ajo... dhe ti që ke pasur kontakte edhe me njerëz që merreshin me çështje të sigurisë, cila mund të jetë përgjigjja jonë për së paku valën e parë të agresionit, si do të përgjigjeshim... sepse ka pasur njerëz që thoshin me pirunë do të luftojmë, po nuk është bash ashtu...
Shala: Po ato janë kësi metafora poetike, që s’luajnë rol fare në rrethana të mirëfillta të luftës, ne gjithmonë e kemi ditë që mund të jetë edhe lufta si opsion i fundit dhe për këtë shkak edhe njerëzit tanë patën filluar, të organizuar e të paorganizuar, të shkojnë në Shqipëri dhe me u trajnua.
Në mesin e tyre ka qenë Zahir Pajaziti, që ka qenë në Parlamentin Rinor, në Partinë Parlamentare, i cili në një mënyrë na pati treguar edhe mua edhe ty...
Në të vërtetë unë e di një detaj tjetër. Në tetor të 1990-s vjen në banesën time me mikun e tij, Ajetin, i cili është në Aleancë tash, edhe në dhjetor të 1990-s kërkon prej meje leje që të fillojë e të luftojë.
Zahir, është e pamundur që në këto rrethana të bëhet diçka.
Surroi: Edhe kjo ka mbetur prej Çetës së Llapit.
Shala: Po, Çeta e Llapit ka qenë organizimi i parë faktikisht i 1989-s. Kështu që ka pasë embrione të rezistencës luftarake, por po them neve na ndodhi ajo këputja që nuk i ndodhi Kroacisë e Sllovenisë, mbetëm pa mbrojtje territoriale, mbetëm pa Sekretariatin a sektorin e Mbrojtjes qysh ka qenë, mbetëm pa mbrojtjen civile, pa armatim, neve na e konfiskuan të gjithë armatimin... Kosova ka blerë armatim. Armatim të lehtë, jo të rëndë, po armatim të lehtë, e ka blerë.
Tash ne nuk e kishim atë trashëgiminë në organizimin e mbrojtjes që e kishin Kroacia e Sllovenia dhe duhet ta bënim prej asgjësë.
Kishim pak oficerë në APJ, për dallim prej kroatëve e sllovenëve, kemi pasur shumë pak, dhe të përndjekur, sepse ata kanë qenë gjithmonë me filtra shumë të veçantë, edhe kanë qenë të burgosur, Naim Maloku, Fadil Demiri, edhe ky grupi që shkoi pastaj në Lubjanë me Alternativën, që na ndihmonin, do të thotë prandaj edhe mundësitë për një organizim të madh s’ka pasur.
Po ne me këtë takat që kishim, provonim të bënim diçka. E vendosëm komunikimin me Qeverinë e Shqipërisë, ke qenë edhe ti në takim me Ministrin e Mbrojtjes...
Surroi: Po, por s’po na bie ndër mend...
Shala: Ka qenë i Partisë Demokratike.
Edhe ai na thoshte mundësitë tona janë tepër, tepër të vogla. Tepër jo ekzistuese dhe ai momenti gjeopolitik që ishte në favor tonin se ndryshimet e mëdha u bënë, ra komunizmi, ra Lufta e Ftohtë, Bashkimi Sovjetik u zhbë, si faktor i rëndësishëm, Serbia s’kishte më aleatë natyrorë faktikisht, Serbisë i ka ndihmuar shumë më tepër Franca në vitet e para të luftës sesa Rusia.
Ne e dimë që Franca e Mitterandit ka ndikuar shumë, sidomos në luftën e Bosnjës, kështu që nuk kemi pasur çare pa menduar se çka të bëjmë, po mundësitë i kemi pasë të limituara.
Surroi: Dhe plus kemi qenë në një presion të jashtëzakonshëm prej Serbisë, sepse në qershor kur përgatitej çështja e Deklaratës...
Shala: Perikli Teta, ministri i Mbrojtjes, që mos t’i mbesim borxh.
Surroi: Saktë.
Në qershor të vitit 1990, në javët e fundit, derisa përgatitej Deklarata e 2 Korrikut, ne kemi pasur një ofertë prej njësitit tonë special, të cilin e ka kryesuar, komandant atëherë ka qenë Nuredin Ibrishi, më vonë i njohur si Leka, dhe ata janë në ofruar që me e mbrojt fizikisht...
Shala: Po, është e vërtetë, mesazhi na ka ardhë përmes Halilit, Halil Matoshit. Ne kemi qenë në atë tubimin, takimin konsultativ pasditen e 1 korrikut në shtëpinë e Arbën Xhaferit, profesor Agani ka qenë, unë, ti, Arbni, Shkëlzen Maliqi nja shtatë a tetë edhe Halili...
Surroi: Atëherë bënim kishe po luanim pingpong.
Shala: E ka pasur një tavolinë pingpongu Arbri, ndjesë pastë, që është figurë me të vërtetë madhore e Lëvizjes sonë në përgjithësi, dhe Halili tregoi ofertën e Njësisë Speciale, që e ka pasë bazën në Ajvali.
Po profesor Agani qysh ka qenë, tha “Shiko nuk kemi nevojë. Po hyjmë në konflikt kushtetues me Serbinë” dhe në atë kohë, bile nëse s’gaboj, ka qenë edhe oferta e Muharrem Ismajlit, ka qenë drejtor i Bankës që edhe salla e bankës mund t’u lejohet deputetëve tanë..., e pati ofruar po ideja e deputetëve ka qenë shumë e mençme: jashtë Kuvendit, brenda Kuvendit ne e kryejmë punën. Më mirë është në oborrin e Kuvendit ta shpallim deklaratën e 2 Korrikut, që të shkojmë në një objekt tjetër, se do të merrte konotacion krejt tjetër. Kështu që ishte shumë ide e mençme. Po ofertë, gatishmëri e policisë sonë dhe të gjithë atyre që e kanë pasur zanat sigurinë, ka pasur gjithmonë.
Surroi: Edhe menjëherë policia e formoi sindikatën e vet. Por, Serbia filloi përndjekjen kështu, kanë qenë të rrahun e disa prej tyre ikën prej vendit.
Shala: Po pastaj u krijua ky sistemi i mbrojtjes, sistemi i punëve të brendshme, e dimë, me Anton Kolën, Rexhep Gjergjin, po nuk e pati jetën e gjatë, sepse në ato rrethana ka qenë e pamundur të realizohet diçka, duke e ditur gjithë atë aparat përgjimi që kemi pasur të gjithë ne, gjithë atë përndjekje që kemi e pasur nga forcat serbe.
Surroi: Në fakt, kur Këshilli Konsultativ i Partive, i cili e themeloi Qeverinë Bukoshi, atëherë, kërkesa jonë ka qenë që të kemi resorin e mbrojtjes dhe resorin e punëve të brendshme, por emrat të jenë në kompetencë vetëm të Ibrahim Rugovës, mos ta dinim këtë.
Por penetrimi ishte i shpejtë.
Shala: Penetrimi ka qenë i shpejtë. Unë besoj, ta them krejt të drejtën, që penetrimi më lehtë ka qenë në Tiranë sesa në Prishtinë, në ato vite.
Në ato vite ka qenë sistem i shpartalluar... nuk dua të jem më kritik ndaj Shqipërisë sesa ndaj Kosovës, po mendoj që në ato vite ka qenë e paimagjinueshme që shkosh ti, vetë i njëzeti, të bësh ushtrime diku te Mali i Dajtit e të mos merret vesh, me emër e mbiemër.
Surroi: Dhe prandaj kanë qenë në lista e të gjithë aktivistëve që kanë shkuar me u trajnu.
Shala: Absolutisht.
Kështu që, po e them... po e kuptueshme e guximshme edhe e duhur prej anës tonë, pa asnjë dilemë, po e kuptueshme që mundësitë për me ba diçka më shumë kanë qenë të paimagjinueshme.
Tek e fundit, mos të harrojmë, se po kërcejmë prej kohës ose në kohë, po mos të ishte shpartallimi i Shqipërisë 1997-n, nuk do të kishte UÇK në 1998-n.
Sepse u delegjitimua Shqipëria si shtet, i cili ka nën kompetencat e veta, siç e dimë, definicioni i Max Weberit i shtetit është monopoli mbi fuqinë. Mbi dhunën. Atë monopl e humbë Shqipëria 1997-n.
Surroi: Në fakt tash ma kujtove që ti e ke pasur një bisedë me një mik tëndin në klandestinitet dhe ai qysh në vitin 1992, më duket, e ka pasur idenë me i thye këto depot e armëve. E patëm biseduar pastaj për këtë punë.
Shala: Po, e ka edhe Pal Shtufi në librin e tij, pikërisht këtë: qysh e ku me i tubu në Tropojë, e pastaj prej Tropoje në Kosovë, po atmosferë të luftës nuk ka pasur, duhet të themi akoma, ne e dinim që do të vijë lufta. Më kujtohet, ndjesë pastë, një tjetër mik i yni i madh, Bajram Kelmendi, një gjigant i judikaturës kosovare, i cili vazhdimisht thoshte, në çdo intervistë: “O nuk ka pa gjak liri s’di çka po folni”.
Me gjithë aftësinë e tij të jashtëzakonshme intelektuale që e ka pasur, kur vinte puna, edhe kishte pasur edhe biografinë familjare, fatkeqësisht, katastrofale, me sa veta janë vranë në familjen e Bajramit, ai thoshte pa luftë, pa gjak - nuk ka liri.
Ne po provojmë kështu...
Surroi: Por në atë moment, mbas Stubiçke Toplice në vitin 1991, hyn në frikë në Kosovë. Ka qenë një atmosferë e frikës.
Në atë kohë vetëm disa prej nesh mendonin se duhej me dalë me protestu, me dalë me rruge patëm ardhur në ide që ne duhet të manifestonim në formë aktive orientimin tonë paqësor edhe njëra prej ideve ka qenë “Varrimi i dhunës”.
Shala: Po, “Varrimi i dhunës” ka ndodhur në qershor të 1991 , dmth akoma nuk ka eskalim të plotë të luftës në Kroaci. Ka incidente, por luftë ka. Ka luftë, s’ka dilemë.
Edhe ne vendosëm që ta bëjmë, mbasi edhe ashtu fatkeqësisht, tubimet më masive tonat bëheshin nëpër varrime, aty nuk kishte kush na ndalë. Bëheshim me dhjetëra-mijëra e veta në varrime, megjithëse pika kulminate ka qenë, normalisht, Pajtimi i gjaqeve. Edhe aty Parlamenti Rinor ka luajtur rolin fillestar faktikisht,
Surroi: Ideja fillestare ka rrjedh...
Shala: ...tash nuk dua të them, po njerëzit që i kam njohur, Parlamenti rinor në Pejë dhe gjetiu...
Surroi: ...Nurije Zeka ka qenë...
Shala: ...po, Nurije Zeka dhe Hava Shala e shumë të tjerë.
Prandaj, në qershorin e 1991-s, menduam se ia vlen edhe një herë ta demonstrojmë këtë potencialin tonë për demonstrata jo të dhunshme paqësore dhe ka qenë faktikisht tubimi më masiv deri në 1998-n. Me siguri 100 mijë vetë kanë qenë në mos më tepër.
Edhe Baca Adem na u pati bashkëngjitë, sepse ti u pate arrestuar në mëngjes dhe faktikisht ishte edhe opsion alternativ që Baca Adem me e udhëheqë, me i pri kolonës, nëse ti nuk lirohesh, po ti u lirove për fat, pastaj je burgosë..., por qat ditë je liru, edhe kemi qenë së bashku në protestë.
Masa ka qenë e madhe, edhe pse në fillim nuk ka qenë shumë e madhe, a të kujtohet? Kanë qenë disa qindra veta, po ka pasë kësi rrugë anësore plot me njerëz që prisnin çka po ndodh sepse megjithatë qershor 1991-s është. Do të thotë mundësia që dikush të gjuajë me snajper ose që të rrihesh, ka qenë shumë e lehtë tue ecë rrugës Agim Ramadani, tash bulevardi Agim Ramadani, filloi masa të rritet në mënyrë enorme dhe në fund u bë masë e jashtëzakonshme.
Surroi: E kur mbërritëm te Kuvendi, nuk shihej mbrapa.
Shala: Po, nuk shihej mbrapa, absolutisht.
Kështu që ishte tubimi i fundit i madh i protestës paqësore. Ka pasur edhe protesta për lirimin e objekteve të universitetit, e dimë, por ato kanë qenë më të vogla.
Surroi: E përmenda këtë, sepse në atë kohë përpiqeshim ta animonim krejt skenën politike dhe unë shkoj të bisedoj me kryetarët e partive politike dhe përfaqësues të partive politike shqiptare.
Ishim në Shoqatën e shkrimtarëve, edhe njëri prej zyrtarëve të lartë të një partie, jo të LDK-së tha: “Çka po bën kësi cirkuza, çfarë varrimi?”
Unë i thashë “A doni me ardhë a s’doni me ardhë? Se s’kam ardhë këtu me ju spjegu çka po bëjmë”.
Edhe aty u vendos që me na bojkotu. Edhe në fakt i vetmi, i cili doli, krejt kohën ka qenë konsistent, ka qenë Baca Adem (DemaçI, v.j.) i cili tha: “O, unë jam me juve, mos u mërzit”.
Shala: Po dihet. Për kësi çështje ka qenë...
Surroi: ...i palëkundshëm...
Shala: ...i palëkundshëm.
Surroi: Edhe tha: “Në qoftë se dalim tre vetë, tre vetë, s’ka dert, na tre kemi me dalë”.
“Dakord Baca Adem”. Por dolën njëqind mijë vetë. Dhe, ajo çka ishte për mua me rëndësi, ishin disa mesazhe.
I pari, që nuk kemi frikë, sepse filloi të kthehej frika te ne dhe është e vështirë me jetu me frikë. E dyta ishte ky mesazh botës që ne jemi për paqe, e treta ishte invencioni: mbanim një tabut të zbrazët, për me tregu që ne nuk jemi ata që do t’i mbushim tabutet, janë ata të tjerët, që i bëjnë këto punë dhe sikur me manifestimin me çelësa që i patëm organizuar e me qirinj, tregonim, përçonim mesazhe gjithandej botës, për kreativitetin tonë.
Shala: Po ishte një rast tjetër i kreativitetit tonë rezistues. E di që pati ardhë në “Varrimin e dhunës” edhe Ervini, miku ynë i përbashkët, Ervin Hladnik Milharçiç, me ardhë 1991-n për një protestë tillë, do të ishte goxha paradoksale, sepse Sllovenia vetëm sa s’kishte hyrë në luftë, edhe dy javë do të hynte në luftë, po atij dukej interesant kjo, pat bë një reportazh të madh në “Mladina” dhe me të vërtetë në ato rrethana kur përplasja ishte brutale edhe politike dhe gati ushtarake, ne provonim të përçonim mesazhe që ishin edhe të mençura, edhe kreative, edhe faktikisht ne shtrinim dorën, ne ishim të gatshëm për një lloj dialogu me këdo qoftë që është i interesuar që çështja e Kosovës të zgjidhet në mënyrë paqësore dhe mbi të gjitha të mos harrojmë, këto ishin porosi të dobishme për senatorët edhe kongresmenët amerikanë, sepse ata donin të na shihnin në rrugën e drejtë, në rrugën paqësore, nuk donin që ne të provokonim ndonjë zhvillim në ato rrethana.
Surroi: Nja dhjetë ditë mbas, mua më arrestojnë, më fusin në burg ma rruajnë kokën, me porosi të Millosheviqit, sepse...
Shala: ...atëherë nuk është rruar koka, në atë periudhë.
Surroi: Jo, ishte porosia e tij për të gjithë kundërshtarët e tij me ua rruar kokën... ia tha drejtori i burgut, Bajramit, Kelmendit, i cili ishte avokat, i cili vinte me më pa. Edhe përderisa unë jam në burg, vazhdojnë protestat, unë i ndi prej qelisë burgut, por njëkohësisht fillon lufta në Kroaci.
Shala: Ato janë ditët e luftës, saktë.
Surroi: Dhe menjëherë, pas daljes sime prej burgut, nisemi për në Slloveni. Shkojmë me avion prej Shkupit në Zagreb, ende funksiononte ajo. Mikun tim, Vebi Velia, e lus për veturë. Ai thotë: Unë s’mundem me ju çu, se ka filluar lufta, urdhëroni veturën, por a jeni të sigurt që doni me shku? I thashë, po, po mos u mërzit për atë punë.
Dhe ne nisemi ti, Halil Matoshi dhe Hazir Reka. Edhe mbërrijmë te kufiri i Sllovenisë, edhe ku do me pa katër vetë, njëri prej tyre i rruar si unë, e këta dy në gjumë, ishin Halili me Hazirin, edhe sllovenët të cilët kishin pirë gjatë tërë natës, ishin dehur, mbrojtja territoriale, na ndalin dhe na nxjerrin prej veturës.
Shala: Po, po, është e vërtetë.
Mos të harroj që është interesant, sepse ti ishe vozitës edhe rruga kryesore ishte e mbyllur për qarkullim. Rruga kryesore Zagreb-Lubjanë. Edhe e di që edhe treguesit e rrugëve i kishin bërë për të mashtruar.
Nëse i shihje treguesit, ne s’kishim mbërritur akoma në Lubjanë po diqysh gjendeshim, po gjithmonë ka qenë rrugë dytësore. S’ka qenë rruga kryesore. Që shihej se ishte organizuar e gjithë shoqëria sllovene për me rezistu
Surroi: ...edhe shihnim tanke të djegura në...
Shala: Po, tanke të djegura si rezultat i luftës. Edhe neve na ndalin edhe sjellja ka qenë brutale... mirë, ne nuk jemi rrahur, por ka pasur... sepse kanë qenë njerëz të dehur, edhe na pati thanë Ervini pastaj, se u patëm takuar me Ervinin, keni pasur fat se ka mundur gjithçka të ndodhte aty, sepse s’mërzitështe kush për viktima civile në atë kohë.
Po ne, ashtu siç ishim pak më shumë guximtarë sesa që duhet, me ato rrethana, a ndoshta për shkak se ishim nga Kosova e na kishte humbur frika, që e thamë disa herë deri tash, hajt po ia mësyjmë, bile nëse s’gaboj, e patëm vënë, me idenë tënde njëfarë mbishkrimi aty, ky si Mision vëzhgues i Bashkimit Evropian, a Komuniteti Evropian, se s’ka pasur atëherë Bashkim Evropian akoma. Paksa joserioze sjellja jonë, dorën në zemër, po fati jonë që në fund megjithatë përfundoi mirë, pastaj patëm takime shumë të rëndësishme në Lubjanë...
Surroi: Edhe rezultati më i rëndësishëm është ky: i ushtarëve tanë.
Shala: Po, po absolutisht se aty edhe Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut ka bërë punë të madhe, Adem Demaçi ka qenë atëherë kryetar,
Surroi: ... sepse ideja jonë ishte shumë e qartë, duhet t’i nxjerrim ushtarët tanë... ata i kishin futur në do fabrika, në do halla... i kishin zënë si rob lufte.
Shala: Kështu që ne ndikuam që ata të lirohen të pajisen me fletëkalime, fletëkalim si e thonë, edhe ata dolën të gjithë jashtë e shpëtuan. Ne, objektivisht, s’di a kemi pasur, ndoshta jam gabim, s’di a kemi pasur viktima në luftë në atë kohë.
Surroi: Në Slloveni jo.
Shala: Po kemi pasë shumë më tepër tash të ashtuquajtura vetëvrasje në APJ, ku faktikisht ushtarët tanë vriteshin e ktheheshin në sandëk të mbyllur, kinse e kanë vrarë veten. Ishte absurde. Ne e dimë që kanë qenë raste të rënda. Edhe gjatë vitit 1990 na kanë ardhur sa herë dhe kemi marrë pjesë në varrimin e tyre.
Mu kujtohet një Jetullah Desku ka qenë një prej ushtarëve që “e ka vrarë veten” me pesë-gjashtë plumba, tash merre me mend...
Surroi: Nga Klina
Shala: Po, i Klinës. Tash paramendo me vra veten me pesë-gjashtë plumba, ishte absurde.
Surroi: Po këtu flitej... se neve na ndihmuan, na ndihmoi Bavçari (Igor Bavçar, ish-ministër i Brendshëm i Sllovenisë, v.j.), na ndihmoi.
Shala: Igori ka qenë ministër i Punëve të Brendshme. Jansha ka qenë i ushtrisë edhe të dy ata, ti i ke pasur kolegë të Mladinës
Shala: Për fatin tonë.
Surroi: Edhe me shokun tonë, Ervinin, i cili ende punonte në Mladinë, më duket kanë qenë, nëse s’gaboj dikund mbi dy mijë ushtarë që i patëm nxjerrë atëherë.
Shala: Ka pasë shumë ushtarë, se gjenerata më e re atëherë akoma shkojshin në ushtri. Deri në luftën e Kroacisë e Sllovenisë ne na rekrutonin dhe njerëzit tanë shkonin, djemtë e ri shkonin në ushtri. Mandej ka pasur numër të madh, se përqindja e ushtarëve tanë ka qenë 30-40% e krejt ushtarëve të Jugosllavisë.
Surroi: 20%
Shala: 20%, por shumë më e madhe sesa përqindja e popullsisë.
Surroi: E popullsisë, po.
Shala: Tetë për qind, a sa ka qenë.
Surroi: Çdo i pesti ushtar ka qenë shqiptar.
Shala: E dimë ne gjithsesi. Kështu që ka qenë një arritje e madhe mendoj për atë kohën. Të vriteshin në luftë e cila megjithatë nuk ka qenë e jotja dhe nuk kanë pasur problem as sllovenët e as kroatët, si e përmenda më herët. Po kryesorja kanë shpëtu jetë njerëzish edhe shumë prej tyre me siguri janë kthyer 1998-n në UÇK pastaj, se kanë qenë të moshë ma të mirë për me luftu.
Surroi: Pjesa e dytë e vitit 1991, na e zë kështu: Sllovenia e Kroacia, kanë filluar luftën e tyre të pavarësisë. Ne nuk jemi të gatshëm, por ndodh një ide interesante – kjo është e referendumit, e cila është prapë një aksion politik, më shumë sesa... s’ka ndonjë vlerë tjetër, por demonstrojmë se vullneti i qytetarëve tanë është i palëkundur.
Shala: I palëkundur dhe nga anë tjetër konstatohet një evoluim i qëndrimit tonë, sepse më 2 Korrik 1990 dhe më 7 Shtator 1990 akoma mbetej opsioni i Republikës në kuadër të federatës/ konfederatës, tash s’ka më. Referendumi po bëhet që Kosova të bëhet shtet i pavarur.
Dhe ka qenë tri ditë nëse s’gaboj, pjesëmarrja ka qenë masive, normalisht vota ka qenë e qartë, po ka qenë spontane, organizim shumë i mirë. Po spontanisht. Njerëzit me vullnet i kanë bërë këto punë.
Duhet të kuptojnë brezat e rinj, ndoshta që normalisht nuk kanë qenë atëherë, se gjithçka çka kanë ndodhë në ato vite, kanë ndodhë me vullnetin spontan të njerëzve. S’ke mund ta detyrosh askënd ti të votojë në referendum, sepse veç ka qenë rrezik. Veç ka qenë rrezik të shkosh, se dikush të ka incizuar, dikush ka mundur të thotë që krejt fshati votoi për që Kosova të bëhet shtet...
Kështu që ne evoluam dhe e bëmë mirë që e bëmë referendumin më 1991, se edhe ashtu pak më herët pati filluar Konferenca e Hagës, Konferenca Paqësore e Hagës, duhej të definohej çka do të ndodhë me Jugosllavinë akoma ekzistuese në atë kohë edhe referendumi jonë ishte një lloj bilete hyrëse për atë konferencë: shikoni, ne duam që Kosova të bëhet shtet i pavarur. Pastaj ne kemi përgatitur dokumente, e di me siguri, edhe ne sa kemi mundur kemi kontribuuar, Kosova ka përgatitur dokumente për Konferencën e Hagës.
Bujar Bukoshi, si kryeministër i Qeverisë në Ekzil, i ka dërguar në dhjetor të vitit 1991. Mesiqi që ka qenë kryetar i Kryesisë, akoma ekzistuese, i ka çuar letër Konferencës së Hagës, duke thënë që Kosova ka të drejtë të vetëvendosjes. Ka qenë e guximshme edhe ka qenë kundër vijës së Tugjmanit, dorën në zemër, pra Mesiqi e ka bërë kokë më vete, ka thënë: Kosova ka qenë njësi konstitutive e ish-RSFJ-së dhe ka të drejtë të vetëvendosjes, posi Kroacia.
Po, normalisht, ne në ato rrethana nuk hymë, nuk u bëmë pjesë e Konferencës së Hagës. U pati propozu nëse na kujtohet një lloj statusi special për Kosovën, për shqiptarët e Maqedonisë edhe për serbët Kroaci...
Surroi: ...edhe për shqiptarët në Mal të Zi
Shala: Ajo konferencë dështoi, nuk realizoi asgjë, në fund i mbet shteteve veç e veç të pranojnë një shtet apo jo. Gjermania pati luajt rol kapital për me e njohtë Kroacinë dhe Slloveninë. Amerika ka qenë kundër, se ju keni pasur takim, ti, Baca Adem e Ibrahim Rugova me Bakerin pak ditë para shpërthimit të luftës në Slloveni, një ditë-dy ditë.
Surroi: Pak më shumë.
Shala: Jo, më shumë, më shumë. Bakeri ka ardhur me porosi të prerë. Nuk bënë Jugosllavia të prishet. Këtë porosi ua ka dhënë gjithëve, dhe bile me ne, me ju, më duket është sjellë më së miri prej të gjithëve, më tjerët është sjellë shumë më keq.
Surroi: Po, po me të gjithë.
Shala: Kështu që qëndrimi ynë ka qenë i qartë, tash ne duhej të adaptoheshim rrethanave të reja, por të evoluonim në kërkesat tona dhe referendumi e ka luajtur një rol kapital, sepse këtu edhe Putini duket që s’është i informuar, se pati thënë, të kujtohet, për dallim prej Kosovës, Krimea me referendum është shkëputur prej Ukrainës, kishe ne s’kemi pasur referendum.
Me thënë që jo, ne kemi pasur referendum.
Surroi: Po stupci ka qenë më i madh.
Shala: Po normalisht.
Surroi: Kur jemi të stupci, Serbia..., njëra prej shpresave të Perëndimit ka qenë do të rrëzohet Milosheviqi, rrëzohet komunizmi fillon... prej vitit 1990 neve na është thënë Serbia do të demokratizohet dhe ju do të merreni vesh me një Serbi demokratike.
Ndodhin demonstratat e 9 marsit të vitit 1991 në Beograd dhe Serbia i nxjerr tanket në rrugë. Ishte një kërkesë për gjendje të jashtëzakonshme edhe neve na shpëton, të gjithë neve na shpëton Bogiq Bogiqeviqi i Bosnjë-Hercegovinës
Shala: Po, po, po, është e vërtetë. Ai është zgjedhur çuditërisht anëtar i Kryesisë, sepse serbët e kanë pasur rendin me u zgjedhë...
Surroi: ...në rotacionin etnik të Bosnjës...
Shala: ...anëtar me rotacion, edhe ka qenë një Kecmanoviq, Nenad Kecmanoviq
Shala: i cili në momentin e fundit, pushteti boshnjak nuk e lejon, sepse thonë që ka qenë, ka punuar për një shërbim zbulimi të jashtëm, kështu diçka ka qenë...
Surroi: ...më duket për britanikët...
Shala: Po tash paramendo çka është fati: hiqet Kecmanoviqi, vjen Bogiq Bogiqeviqi, një njeri me integritet edhe kur vjen çështja e votimit, a të shpallet gjendje e jashtëzakonshme në të gjithë Jugosllavinë, gjegjësisht a t’i jepet ushtrisë kapaciteti që të vendosë rend dhe rregull, katër me katër ndan votat.
Po, në atë mbledhje, me siguri të kujtohet edhe ty, ata i kanë shti në një sallë shumë të ftohtë të Shtabit të përgjithshëm...
Surroi: ...në bodrum...
Shala: ...bodrum, shumë ftohtë, edhe Riza Sapunxhiu, ky i yni, ndjesë pastë, është me një bundë ushtarake, me pallto ushtarake
Surroi: Plus ka qenë në spital.
Shala: Ka qenë në spital, prej spitalit e kanë nxjerrë.
Po e di që një moment iu thotë Mesiqi... pijshin cigare, atëherë lejohej, ka qenë ambient tjetër, I thotë Mesiqi Joviqit: “Seti se Kosova!”
Kur i thotë ky cilat janë argumentet tua, i thotë, “Kujtoje Kosovën”. Çfarë argumente ke nevojë më shumë me të dhënë unë ty se çka bën ushtria, nëse e shtini ushtrinë e Jugosllavisë në të gjithë territorin...
Neve s’na bëhej vonë, dorën në zemër, se ne ishim në gjendje të jashtëzakonshme vazhdimisht.
Surroi: Jo, unë frikohesha asokohe prej kësaj vote, sepse kjo do t’i jepte... ushtria mandej sendin e parë që do të bënte, do të provokonte konfliktin te ne.
Shala: Natyrisht. Edhe e dyta, megjithëse, po them, krejt në bazë të librave që i kam lexuar, i kishte pas thënë bile në një moment, Bllagoje Axhiq ka qenë Shef i shtabit, Velko Kadijeviqi ka qenë ministër i Mbrojtjes...
Surroi: ...i cili në mënyrë sekrete pati shkuar në Moskë.
Shala: Po Axhiqi, megjithatë, sipas burimeve të sigurta që i kam lexu, i kishte pasë thënë Millosheviqit: “Nëse duhet me ia nis me arrestu, duhet ma së pari ty me të burgosë, kështu që lëri këto punë. Se këta kanë pasë në mend me e burgosë Kuçanin, Tugjmanin, me vendosë regjim ushtarak në gjithë Jugosllavinë
Surroi: Faktikisht krejt ata që kanë votu kundër
Shala: Po, absolutisht! Po, kështu që kjo ka qenë ideja.
Surroi: Edhe pse vota e Kosovës ka qenë për.
Shala: Për! Për ka qenë, është e vërtetë.
Surroi: Shpëtimin na e ka bërë Bogiq Bogiqeviqi.
Shala: Tupurkovski ka qenë kundër edhe ai. Edhe kroati e slloveni kanë qenë, Dërnovsheku dhe Stipe Mesiqi. Do të thotë po ka qenë shumë pisk puna, për shkak që Millosheviqi e kuptoi më 9 mars të 1991-s që mund t’i ketë ditët e numëruara, sepse vetë Serbia ishte kundër një regjimi të tillë.
Surroi: Dhe ky ishte shtytësi pastaj për të hyrë në luftë më shpejt...
Shala: ...me atë fjalinë e famshme të Millosheviqit, ne ndoshta nuk dimë me punu, por me luftu dimë!
Surroi: Po, atë e ka thënë këtu në Gazimestan.
Shala: S’dimë me punu, por dimë me luftu... u pa që s’dinë as me luftu, dorën në zemër, ma pak bile me luftu, sesa që dinë që dinë me punu.
Po kryesorja hynëm në luftë, 1991-a ishte periudhë shumë e rrezikshme, ke të drejtë, edhe ishte një vit i stagnimit për ne, se ne nuk hymë në Konferencën e Hagës, me gjithë dëshirën tonë, me gjithë punën që kishim bërë, ishte pazar.
Surroi: Nuk hymë as në Londër.
Shala: As në Londër, 1992-n, po. Ju keni shkuar si vëzhgues me Rugovën... delegacioni ynë, nëse s’gaboi, një sallë... e ka parë në televizor çka po ndodh aty...
Surroi: E ka parë në televizor dhe unë isha në një konferencë paralele, më thanë a po vjen me e këqyrë në televizor..., thashë televizor për televizor, e këqyri edhe prej dhomës së hotelit.
Shala: Ishim të anashkaluar. Jo që nuk e kuptonin faktorët kryesorë perëndimorë që puna e Kosovës ka me ardhë, po thjesht ishte punë pazari, domethënë, nuk kishim përkrahje të mirëfilltë në Kroaci, deri diku në Slloveni e kishim, edhe secili i këqyrte punët e veta, Dhe ishte periudha e ndryshimeve të pushteteve në Britani, Margaret Thatcher ishte nga fundi, ideja e bashkimit e Gjermanisë ishte predominuese, momenti gjeostrategjik ndryshoi në mënyrë sinjifikative në Evropë dhe në Ballkan, dhe mbi të gjitha, të mos harrojmë edhe luftën në Irak dhe Kuvajt, se ne gjithmonë mendojmë që qendra e botës jemi Kosova dhe rajoni.
Dhe për Amerikën, çështja e Ballkanit dukej të ishte minore.
Në krahasim me Kuvajtin, me Irakun e me gjithë atë hallkamë botërore,dhe Bakeri e ka pasë thënë atë të famshmen: “Nuk kemi qen në këtë garë”. Ishte goxha fyese, po, nuk kemi tha qen këtë garë, pse m’u lodhë ne çka po ndodh në Ballkan.
Faktikisht do të ndryshon pak me Bosnjën, shumë më tepër me Kosovën. Është e vërtetë që Amerika vazhdimisht, në bazë të gjitha kontakteve që ke pasë edhe unë e ti, e ka pasë çështje si prioritet strategjik Kosovën, edhe kur e ka thënë, edhe kur s’e ka thënë që është kapitalja tekefundit për ne.
Surroi: E tash ky vit po është po ashtu një moment në të cilin ne e krijojmë idenë e shoqërisë paralele, apo shtyhemi ta krijojmë, dhe kjo ndodh me shkollimin.
Shala: Po, po, është mendoj një ide, sidomos nga perspektiva e sotme e mrekullueshme, sistemi paralel, jo vetëm në arsim, po edhe shëndetësi në masë të madhe. Do të thotë nuk dorëzohemi. Ideja e sistemit paralel ka qenë: ne nuk dorëzohemi.
Ju jeni sundues tanë me dhunë, po sa i përket çështjeve tjera, ne do t’i kryejmë vetë.
Do të organizohemi në mënyrën më të mirë të mundshme me një mbledhje të parave, e cila ka qenë e madhe edhe në diasporë, por edhe këtu te ne dhe është mbajtë krejt ai sistem me qato paratë vullnetare... ka qenë tre përqindëshi i famshëm.
Edhe mua më kujtohet, pati ardhë një mik yni i përbashkët, Shlomo Avineri, që ka qenë zëvendësministër i Jashtëm i Izraelit, një mik shumë i madh i Kosovës, i jashtëzakonshëm i Kosovës, edhe më pati pyet: “Po mirë, ju që e mbledhni këtë tre përqindëshin, nëse nuk u japin çka bëni?
Jo bre, po japin krejt vullnetarisht.
Na tha e kemi pas dhjetë për qind. A di çfarë kemi bërë me ata që s’kanë dhënë? I kemi vrarë.
U habita, thashë të ne s’ka nevojë me e kërcënu kurrëkend, se vullnetarisht po i japin njerëzit. Edhe u mbante një sistem, i cili me të vërtetë tregoi që jemi të pamposhtur, se Serbia mendoi, në atë kohë ka menduar qëndo të na detyrojë të shpërngulemi gati të gjithë prej Kosovës, e ka pasë me qindra-mijëra veta që kanë shku, këta do të dorëzohen herët a vonë... thjesht nuk do të ketë më masë relevante për me rezistu ndaj nesh.
Surroi: Edhe këto Fehmi Agani e pati përsëritur me vite të tëra, e kishte në çdo takim, me çdo kënd, përfshi edhe kur bisedonin mes nesh gjëja më e rëndësishme që ka ndodhur te ne është se me gjithë këto vite të pushtimit nuk ka pasur një figurë bashkëpunëtore me pushtetin. Kjo ka qenë ideja.
Shala: E kemi dëgju ndoshta së bashku, ndoshta është vetë një anekdotë, se profesori ka qenë i mrekullueshëm në anekdota, ka pasur një sens humori të jashtëzakonshëm... edhe kishin pas shku tre hajna në shqiptar, s’po du me thanë prej cilit vend, në LDK, dhe thonë duhet të shihemi me profesor Aganin. Pse? Do t’i tregojmë profesor Aganit çka.
Hyn profesori. Çka të mira ju ka sjellë?
I nxorën paret prej xhepit: që tre përqindëshi për sistemin paralel.
Edhe kur dolën, profesori nisi me qeshë, e i thirri krejt, e tha: Mbasi edhe hajnat po e paguajnë trepërqindshin, dihet që na kemi me u ba shtet.
Kështu që me të vërtetë ka qenë vullnetare. Asi entuziazmi s’ka me pasë në Kosovë. Duhet ta themi hapur se...
Surroi: Por, kjo kishte tash dy efekte.
Efekti i parë ishte që hymë në proces mbijetese. Pra, këto janë masa për mbijetesë, jo për zhvillim, se sistemi paralel krijoi pastaj degradim të nivelit të arsimit, ishte e njohura edhe në shkolla të mesme, edhe në fakultete.
Por nga ana tjetër e krijoi këtë idenë mobilizuese dhe rezistuese dhe idenë që kemi institucione funksionale. Është njëfarë iluzioni por, ke nevojë për iluzione, kur je në konflikt.
Shala: Po nga tjetër ne i kishim mediat. Pak, pak media, po e mbanin qat frymën e rezistencës dhe përshtypjes, si po thu edhe ti, që megjithatë ne nuk jemi dorëzu dhe do të funksionojmë, do të ekzistojmë.
Gjithmonë ekzistonte një ngjarje që na paraqitej në ndërkohë e cila na jepte njëfarë inputi optimizmi.
Ta zëmë, e di veç hapja e Zyrës Amerikane kur ka ndodhë në prill të 1996-s, nja gjashtë muaj përpara dhe nja dy-tri vjet mbrapa na kemi jetuar me hapjen e Zyrës Amerikane.
Që është ambasada. Po, ambasada... edhe dorën në zemër ajo nuk ka qenë qendër kulturore, ka qenë shumë ma tepër, ne e dimë, po megjithatë ndodhte diçka, dikush kur fliste për Kosovën, amerikanët u kujdesshin gjithmonë zyrtarët më të lartë, ose me pritë Aganin, ose presidentin Rugova ose delegacione të ndryshme. Do të thotë kanë pasë komunikim me ne dhe porositë që ata na i përçonin, ishin shpresëdhënëse.
Ne e dimë një muaj, dy muaj pas Daytonit pati ardhë Christopher Hilli me na taku mua, ty dhe Afërdita Saraçinin, nëse gaboj ka qenë korrespondente e Zërit të Amerikës, në atë kohë Afërdita, me na tregu që mos keni merak se ju po vini në rend. Se ekzistonte droja amerikane që tash kosovarët pasi që nuk kishin të pranishëm në Dayton do të dëshpërohen në mënyrë dramatike dhe do të ketë kushedi çfarë zhvillimi, prandaj...
Surroi: Për që jemi dëshpëruar, jemi dëshpëruar
Shala: Po jemi dëshpëru, është e vërtetë, sepse ne mendonim që meritojmë me qenë në Dayton. Tash, librat që janë botu në ndërkohë po tregojnë që Holbrookeu e ka përmendur çështjen e Kosovës. Edhe Hilli, edhe James Pardew, që të tre, bile Holbrookeu kishte shprehur në mënyrë kategorike, “mirë është që në këtë harxh, si thuhet, me Daytonin, Kosova të bëhet shtet”.
Shumica e delegacionit amerikan janë ngritë në këmbë: “Çka je kah flet?”
- Po, ka me u ba shtet!
Edhe Pardew i kishte thënë, po, Holbrooke, por jo qetash, pak më vonë ka me ndodhë kjo.
Po, kanë folë, po ne as që i kemi ditë ato.
Edhe, ka qenë Rudolf Perina, të kujtohet ushtrues detyre, Charge d’Affaires, i cili ia ka thanë e ka një fjali sinjifaktive te presidenti Rugova i LDK-së në janar 1996-s: “Në Dayton kanë qenë ata që kanë luftuar” Po nëse thua “në Dayton ata që kanë luftu...” ti s’ke luftu... atëherë kap lufto!
Faktikisht kjo ka qenë porosia e Perinës.
Surroi: E tash në vitin 1991 ndodh zhvillimi ndoshta më i rëndësishëm, sepse përfundon mandati i Bushit...
Shala: Jo, 1992-n përfundon
Surroi: 1992-n përfundon po, por “Kërcënimi i Kërshëndellave” është në dhjetor të 1992-s
por Gjatë tërë vitit 1991-1992 është ardhja e shpeshtë, edhe kontakti i jashtëzakonshëm që kemi me diplomacinë amerikane. Unë shkoj, më ftojnë në Washington për atë vizitën trejavore që duhej bëhej dhe një javë ditë e kaloi në Washington, prej atëherë ushtruesi i detyrës të sekretarit të shtetit...
Shala: Lawrence Eagleburger ka qenë
Surroi:...por ai s’ka qenë... “Acting” u bë një me prejardhje... Habib. Philip Habib ka qenë, Domethënë ai ishte ushtrues, përderisa nuk ishte Eagleburger atëherë. Prej aty e deri te takimet e shpeshta në Senat, në Kongres, në shtëpinë e përfaqësuesve etj., deri në pjesën e dytë të vitit 1992 kur na thuhet: “Ne kemi një vendim të jashtëzakonshëm për, Kosovën, i cili po ndërtohet në nivel të Këshillit të Sigurisë Kombëtare dhe ne diku në vjeshtë të vitit 1992 na e tregojnë që do të vijë një kërcënim unilateral”.
Shala: Po, “Kërcënimi i kërshëndellave” nuk ka pikë prej qielli, ke të drejtë, do të thonë kanë qenë analiza strategjike e Këshillit të Sigurisë Kombëtare, Shtëpisë Bardhë, State Departmentit, e nga ana tjetër, ka qenë një kontekst i ri politik në Serbi dhe në Jugosllavi, në atëhershme.
Konteksti i ri e ka pasur emrin Milan Paniq, dhe u kriju një ambient goxha negativ për Milosheviqin dhe Milosheviqi ka llogaritë që mund edhe të humbë në zgjedhje.
Ka pas oferta atëherë Lubisha Rakiq ka qenë akademik dhe këshilltar i Paniqit, e ai ka shku te Sali Berisha, e Sali Berisha na ka informu neve pastaj, s’di a të kujtohet që Rakiqi ka thënë që Paniqi e jep statusin e Republikës në kuadër të Jugosllavisë, në qoftë se ai merr pushtetin.
Ka qenë një presion jashtëzakonisht i madh i senatorëve amerikanë që ne të marrim pjesë në zgjedhje, sidomos Denis DeConcini ka qenë shumë senator i njohur edhe
Surroi: ...hala është.
Shala: Hala është. Edhe e di që profesor Agani dhe Rugova patën shku në Bruksel një takim me të, diku në nëntor të 1992-s, zgjedhjet mbaheshin në dhjetor, edhe di që kur pati ardhë, nuk e mbante gëzimin: “Blerim, nuk na thanë me marrë pjesë në zgjedhje”, se ka qenë problem shumë i madh me i rezistu pjesëmarrjes në zgjedhje në 1992-n.
Ka qenë problem tepër i madh, se Amerika llogariste, me qat teorinë që e përmende ti, që demokratizimi i Serbisë sjell rrethana shumë më të volitshme që Kosova ose të pavarësohet ose ta marrë një status shumë më të avancuar..., kështu që shumë i lumtur.
Po, në ato rrethana më të kujtohet shumë mirë që patën fillu me i bartë këto reliktet, kisha ortodokse serbe prej Kosovës në Serbi, që është shenja e parë që mund të ketë luftë në Kosovë, e ne s’ishim autorë të luftës. Nuk kishte kurrfarë shenja 1992-n që Kosova ose shqiptarët mund ta bëjnë luftën.
Shenjat ishin të qarta që, në qoftë se Millosheviqi e sheh rrezikun e humbjes nga Paniqi në zgjedhje, ai do ta iniciojë luftën në Kosovë.
Surroi: Edhe s’e lë me e marrë pushtetin.
Shala: Edhe se lë me e marrë pushtetin.
Prandaj ka qenë brutale. “Kërcënimi i kërshëndellave”, ka qenë brutal, sepse për herë të parë dhe të fundit, nëse s’gaboj... në këtë periudhën e Trumpit, tash po, në atë Amerikën tradicionale, kërcënim unilateral, pa u thirr në NATO-n, apo në Perëndimin apo Evropën, kur s’është bërë!
Dhe ka thënë që në atë kërcënim thuhet që “...ne do të luftojmë me ju, në qoftë se ju jeni autorë të luftës, ose përgjegjës për luftën në Kosovë”.
Millosheviqi ka qenë i shokum. Tash si thuhet, për lajme të mira ka shumë baballarë, për të këqija të gjithë janë jetimë. Frowicku më pati thënë, që është një prej autorëve, Robert Frowick, besoj Eagleburger vetë ka qenë ushtruesi detyre edhe Montgomery që tash ka ndërru shumë, edhe Bill Montgomery ka qenë një prej autorëve të kërcënimit..., po normalisht Xhorxh Bushi e ka lënë si amanet vetin, të cilën e ka rikonfirmuar, që ka qenë shok për ne, në shkurt të 1993-s, e rikonfirmon Clintoni.
Ka qenë shok për ne, se megjithatë u frikoheshim në atë, se ne e dimë që Clintoni në atë kohë nuk njihej prej nesh. Nuk e dinim kush është.
Surroi: As ai s’njihte politikë të jashtme, s’kishte ndonjë...
Shala: Warren Christopher e ka rikonfirmuar “kërcënimin e kërshëndellave” dhe të mos të harrojmë, ne tash po kërcejm prej kohës së kohës, por ju kur keni qenë në maj të 1998-s një prej arsyeve pse Clintoni është zotu që ta mbrojë Kosovën, ka qenë “Kërcënimi i kërshëndellave”, sikurse edhe qëndrimi që nuk do të lejojmë më përsëritjen e Bosnjës. Këto dy parime ka qenë, por “Kërcënimi i Kërshëndellave” ka mbetë dokument bazë i sjelljes së Amerikës, nëse do të ketë luftë në Kosovë.
Surroi: Në fakt, takimi jonë me Bakerin në qershor të vitit 1991, domethënë ka qenë dr. Ibrahim Rugova, Adem Demaçi edhe unë, aty janë vu parametrat zyrtarisht nga Bakeri, dhe kjo ka mbetur si pozicion, që rruga e rezistencës paqësore të Kosovës do ta ketë përkrahjen e Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Kjo ka shku një shkallë më tutje të “Kërcënimi...” se ai është, siç po thua ti i paprecedent: “Këtë pjesë të territorit mos e nguc, se unë të sulmoj ty”.
Shala: Po më kujtohet që unë pata pas një takim, ka qenë një Rod (Roderick, v.j.) Moore që më vonë është bërë ambasador i Amerikës në Podgoricë. Rod Moore ka qenë shef i Zyrës diplomatike në Maqedoni, dhe jam taku me të 1991-n, jo 1992-n më saktë, dhe ai ma ka shpjeguar shumë qartë çka është interesi humanitar dhe interesi strategjik i Amerikës.
Bosnja tha është interes humanitar i yni. Asgjë më pak, asgjë më shumë. Me gjujt paketa për ushqim. Më vonë e dimë çka ndodhi pas Srebrenicës, por po flas për 1992-1993. Të mos harrojmë që amerikanët vijnë në kuadër të UNPROFOR-it në Maqedoni 1993-n edhe 600 “rangersa” vijnë ekskluzivisht për çështjen e Kosovës, e s’ishte Maqedonia e rrezikume, por domethënë porositë amerikane kanë qenë “Kosova është interes strategjik i yni, Bosnja është interes humanitar”.
Interesi strategjik lidhej nga një segment që për mua ishte i habitshëm se ne e rrezikojmë konfliktin mes Greqisë e Turqisë për shkak zhvillimeve në Ballkan. Turqia është në anën e juaj dhe në anën e Bosnjës, Greqia është në anën e Serbisë, që është e saktë. Më kujtohet që atëherë Millosheviqi pati propozuar njëfarë unioni midis Maqedonisë, Greqisë dhe Serbisë pa e pyet Maqedoninë hiç. Mitsotakis ka qenë kryeministër, kështu që atëherë ishte e qartë që Amerika ka një interes strategjik për Kosovën dhe dorën në zemër ndoshta edhe sjellja jonë e luajti rolin, mënyra si i kemi respektu qëndrimet amerikane, si e the ti pak më herët që ne lëvizjen paqësore nuk e ndryshuam edhe ishim jetikisht i interesuar të sillemi si perëndimorë.
Surroi:Edhe aty një rol të madh ka luajtur, natyrisht figura e Rugovës, i cili në maj të vitit... ne kemi zgjedhje...
Shala: ...1992-n...
Surroi: ...1992-n. Dhe në ato zgjedhje mbaj mend si paradoks, edhe paradoks komik, që shkoj unë me votu aty, mezi mbërrita isha në Londër, në një konferencë, mezi mbërrita, dhe po hy aty në sallë të votimit edhe po më thotë njërinumri ynë është ky, ai ishte i një partie tjetër, tash sugjeronte, as s’më kishte parë kush jam. Po tha veç numri ynë është ky.
Nejse, me këtë numër u bënë zgjedhjet, u zgjodh dr. Rugova president. Bëmë një parlament i cili kurrë s’u mblodh, as s’thuhej kanë me u mbledhë komisionet; kishim një qeveri në ekzil, dhe filluan pritshmëritë ndërkombëtare, hajde tash po e fillojmë një proces negociator me Kosovën në emërtuesit më të ulët të përbashkët. Hajde t’i përmirësojmë kushtet e jetës së njerëzve.
Shala: Po ashtu e vërtetë, pastaj filloi procesi, Konferenca e Londrës u pasua me Konferencën e Gjenevës. Në Gjenevë përgjegjës për komunitetet ka qenë Gert Ahrens, një diplomat karriere gjerman, diplomat i dorës së parë, profesor Agani shkonte në takime me të, besa edhe pala serbe ka shku. Fillimisht ishte në bazë të kësaj ideje që e përmende ti që të rregullohet arsimi. Llogaritej që është temë ma beninje, po supozohej prej perëndimit,
Surroi: Për ne ishte prej jashtëzakonisht e rëndësishme
Shala: Edhe llogaritej që... është pak e pakuptimtë që mos të normalizohet arsimi në shkollat fillore...
Surroi: Mos të shkohej nëpër bodrume...
Shala: ...ishte e kotë, po ne e dimë çka ndodhi... zvarritet ky proces deri te Marrëveshja e Vincenco Paglias, më 1996, e cila po ashtu doli e kotë. Edhe filloi normalizimi pas fillimit të luftës dhe pas protestës së studentëve.
Surroi: Domethënë, ne fillojmë negociatat me Serbinë në vitin 1992...
Shala: ...në konferencën e Gjenevës...
Surroi: ...edhe ende jemi.
Shala: Edhe ende jemi. Po, faktikisht, negociatat e mirëfillta i kemi filluar në maj të 1998, kur kanë ardhë, mund ta llogaris, për status Kosovës, por formalisht prej 1992, po është e vërtetë.
Do të thotë një proces shumë i gjatë, i cili sot e kësaj dite nuk ka përfundu, po në atë kohë po them qëndrimi ynë po ashtu ka qenë goxha pragmatik, qëndrimi i lidershipit kosovar, që duhet të shfrytëzojmë çdo mundësi.
Ishte gabim të thoshe nuk shkojmë në Gjenevë, sepse po trajtohem veç si segment i arsimit, nuk po trajtohet çështja e statusit të Kosovës. Ishte gabim të mos shkohej dhe ishte përpjekje e mirë dhe kemi dalë mirë dhe në librin e kujtimeve të Ahrensit e kam pa që pala kosovare është ndarë mirë, është sjellë mirë dhe janë bërë përpjekje maksimale që të normalizohet gjendja, e cila po them, s’është normalizuar kurrë deri mbas lufte.
Surroi: Prej kësaj perspektive çka kemi mundur të bëjmë ndryshe në vitin 1991-1992?
Shala: Objektivisht asgjë, se sinqerisht... ndoshta do të duhej të organizoheshim ma mirë si politikë, pa dilemë, në aspektin diplomatik edhe politik, mes tyre kemi pasë zbrazëti.
Kemi pasë gabime, kemi pasë dështime, kemi pasë lëshime.
Surroi: Cili ka qenë gabimi më i madh?
Shala: Po, gabimi më i madh të zëmë ka qenë që të mos organizohemi në aspektin diplomatik dhe politik më mirë, sepse shihej që ne synimin kryesor e kemi ndihmën e faktorit ndërkombëtar, ndihmën e Amerikës, ta zëmë, atëherë kemi mujt me e hapë ndonjë zyrë të Kosovës në Amerikë. Nuk do të ishte problem i madh. Nuk besoj.
Surroi: E kush do të jetë përfaqësuesi?
Shala: E kush do të ishte përfaqësuesi...po, mirë e ke, se ne kemi pasë telashe në Tiranë, e jo ma në Washington. Po, është përmend, më kujtohet një kohë, është përmend...
Surroi: Edhe amerikanët na patën dhënë sinjal, në fakt herët na patën thënë, 1991-n që meqenëse Tajvani ka përfaqësi...
Shala: ...nuk është paragjykim i statusit, nuk është paragjykim. Po, është e vërtetë që, tash po më kujtohet, se mirë që po bisedojmë e po të kujtohen shumë sende, që kanë qarkullu shumë emra se kush do të jetë përfaqësuesi jonë në Amerikë, dhe në fund s’ka pasur vullnet...
Surroi: Ndoshta ky ka qenë shkaku.
Shala: Ky ka qenë, si zakonisht, po përndryshe atë kemi mund ta bëjmë.
Shiko, Gjermania ka bërë një sakrificë të madhe, nuk e di a ia dimë, me leju një qeveri një ekziltë Republikës së Kosovës, në periudhën kur Gjermania dhe Jugosllavia gjegjësisht më vonë, Jugosllavia ka ekzistu akoma, ka pas marrëdhënia relativisht normale.
Edhe po ashtu mos të harrojmë, se edhe kjo harrohet: tre përqindëshi në Gjermani janë pare gjermane, nuk janë paret tona, se i kanë heq prej bazës tatimore. Prej bazës tatimore janë llogaritë se më pak ke fitu, se tre përqindëshin ta kanë llogaritë si kontribut për shtetin gjerman.
Them kjo pak... s’përmendët. E ka leju Gjermania, Qeverinë në ekzil të Kosovës. Po pse me e leju? Kështu që edhe aty kemi mujt të bëjmë më shumë edhe në shtete tjera kemi mujt. Gjithkund kemi pasur miq. Pse mos të hapim zyrën në Itali? Pse mos të hapim zyrën në Angli?
Në aspektin diplomatik kemi mujt... kemi marrë pjesë në konferenca ndërkombëtare. Kemi marrë vetë pjesë në shumë konferenca ndërkombëtare, po qaty kemi mund me bo më shumë. Në aspektin tjetër organizativ, ushtarak e të sigurisë, më duket që i shteruam edhe në këtë diskutimin tonë mundësitë.
Surroi: Në fund, kur të kthehet njeriu mbrapa, kemi bërë maksimumin që të kemi një lloj uniteti politik. Nuk i kemi qitë jashtë këto mospajtimet të cilat kanë qenë të thella, personale, inate ka pasur kështu, ndërskamca ka pasur, por nuk kanë dalë jashtë. Në atë kohë jemi ruajtur, domethënë kemi bërë çmos për të mbërritur aty ku kemi mbërritur në fund të vitit 1992, me “Kërcënimin e kërshëndellave”.
Nëse pajtohesh Blerim, po e vazhdojmë bisedën në episodin tjetër. E të ndalemi te ajo periudhë, e cila na çon në disa vite pasivitet e pastaj Rambouillet.
Shala: Faleminderit edhe një herë!