Support TIME. Preserve the truth.
World

Russia's super-rich imagine a future without Putin

Vladimir Putin

Disa pjesëtarë të elitës dikur të fuqishme të biznesit në Rusi duket se kanë filluar të përfytyrojnë një Rusi pas Putinit. Ata pyesin veten nëse, pasi presidenti të largohet nga detyra ose të vdesë, vendi mund t’i ngjajë sërish Rusisë së viteve ‘90, kur oligarkët gëzonin frytet e pushtetit, apo nëse mund të krijohen kushtet për një politikë më të shëndetshme

Disa orë pasi nisi pushtimin e plotë të Ukrainës, më 24 shkurt 2022, Vladimir Putin mblodhi në sallën madhështore Jekaterininsky të Kremlinit disa nga njerëzit më të pasur të Rusisë.

Shumë prej tyre ishin ulur ngjeshur përgjatë një muri, të gjithë me maska për shkak të pandemisë së COVID-19. Një gazetar i një gazete ruse i përshkroi si “të zbehtë dhe të pagjumë”. Me të hyrë në sallë, Putini u ul në anën e kundërt, duke krijuar një hapësirë të madhe mes tij dhe biznesmenëve. Si zakonisht, ai nuk mbante maskë.

Duke përdorur gjuhën e tij karakteristike, shpesh të tërthortë, ai u tha se priste mbështetjen e tyre për luftën.

“Do të doja t’ju bëja thirrje të tregoni mirëkuptim për atë që po ndodh”, tha ai, “dhe të punoni së bashku me qeverinë për të gjetur mekanizmat që do të mbështesnin prodhimin, ekonominë dhe vendet e punës”.

Në videon e këtij takimi të publikuar nga Kremlini, asnjëri prej miliarderëve të ftuar nuk tha asnjë fjalë.

Kjo heshtje është kthyer në një tipar të të pasurve të Rusisë. Gjatë dekadave të sundimit të Putinit, ata kanë mësuar se çmimi i ngritjes së zërit mund të jetë i lartë.

Në vitin 2003, manjati i naftës Mikhail Khodorkovsky, në atë kohë njeriu më i pasur i Rusisë, i cili financonte disa grupe opozitare, e akuzoi Putinin se po drejtonte një sistem të përfshirë nga korrupsioni i shfrenuar. Ai kaloi 10 vjetët e ardhshme në burg, pasi u dënua për evazion fiskal, mashtrim dhe përvetësim fondesh, një paralajmërim për të gjithë ata që mund të mendonin të kritikonin pushtetin. Ai i mohoi akuzat.

Edhe nëse ndonjëri prej oligarkëve kundërshtonte luftën, ata përgjithësisht kanë zgjedhur t’i mbajnë mendimet për vete.

Por, edhe në këtë heshtje, ka zëra të ulët. Disa pjesëtarë të elitës dikur të fuqishme të biznesit në Rusi duket se kanë filluar të përfytyrojnë një Rusi pas Putinit. Ata pyesin veten nëse, pasi presidenti të largohet nga detyra ose të vdesë, vendi mund t’i ngjajë sërish Rusisë së viteve ’90, kur oligarkët gëzonin frytet e pushtetit, apo nëse mund të krijohen kushtet për një politikë më të shëndetshme.

Gazetari Arkady Ostrovsky, një vëzhgues i njohur i Kremlinit për revistën The Economist, i cili së fundmi kaloi disa orë duke intervistuar një nga njerëzit më të pasur të Rusisë, thotë se ndien se po ndodh një “ndryshim historik dhe politik” në mënyrën se si super të pasurit e shohin të ardhmen e vendit.

Disgruntled tycoons

Shpërbërja e Bashkimit Sovjetik në vitin 1991 solli në skenën e brendshme një forcë të re dhe të fuqishme: njerëz që shfrytëzuan fundin e komunizmit për t’u pasuruar jashtëzakonisht shumë dhe më pas kërkuan të kontrollonin politikanët për përfitimet e tyre. Ata u quajtën “oligarkë”, një term që vjen nga greqishtja e lashtë dhe nënkupton “pakicën që sundon”. Ata kishin para dhe, në atë kohë, kjo nënkuptonte pushtet.

Kjo periudhë, e njohur si “vitet e egra 1990”, ishte koha kur në skenë dolën të ashtuquajturit “rusët e rinj”. Ndërmarrjet e mëdha shtetërore u nxorën në shitje dhe njerëzit me lidhjet e duhura u bënë milionerë, madje miliarderë, pothuajse brenda natës. Korrupsioni ishte i përhapur, nepotizmi lulëzonte dhe vrasjet me pagesë ishin të shpeshta.

Por, pothuajse menjëherë pasi Putini u zgjodh për herë të parë president në vitin 2000, ai i vuri oligarkët nën kontroll. Ai nuk kishte aspak interes të ndante pushtetin me dikë tjetër. Mund t’u dilte përballë miliarderëve, sepse ekonomia ruse po rimëkëmbej dhe pushteti i qeverisë qendrore po forcohej.

Bill Browder, një financier që dikur ishte investitori më i madh i huaj në Rusi dhe që u ndalua të hynte në vend në vitin 2005, pasi nisi një fushatë kundër korrupsionit, thotë se manjatët rusë përkuleshin dhe zmbrapseshin përballë Putinit, për shembull në forumin ekonomik të Davosit, në vitet para luftës, kur ende mirëpriteshin atje.

“Më kujtohet kur i shihja oligarkët të ecnin sikur e kishin gjithë vendin në pronësi, si njerëzit më arrogantë dhe më të vetësigurt. Pastaj shfaqej Putini dhe ishte e jashtëzakonshme të shihje se si këta individë, që supozohej se ishin meshkuj alfa në shkallën më të lartë, shndërroheshin në njerëz plotësisht të nënshtruar, pothuajse në nxënës të dëshpëruar shkolle”, i tha ai BBC-së.

Që nga shpërthimi i luftës në vitin 2022, Kremlini i ka mbajtur biznesmenët e pasur të Rusisë nën kontroll përmes një politike të pamëshirshme, duke përdorur shpërblimet dhe ndëshkimet.

Kritikëve të luftës u janë sekuestruar pasuritë, ndërsa besnikët janë shpërblyer me kontrata të majme qeveritare për nevojat e luftës. Sot Rusia ka më shumë miliarderë se kurrë më parë: gjithsej 155, sipas revistës Forbes. Pasuria e tyre e përbashkët ka arritur një rekord të ri, prej afro 700 miliardë dollarësh (525 miliardë paund).

Megjithatë, duket se gjithë këto para nuk po i bëjnë të lumtur as manjatët që kanë qëndruar besnikë dhe janë shpërblyer nga pushteti. Disa prej tyre po bëhen gjithnjë e më të pakënaqur.

Autocracy, oligarchy or democracy?

Miliardat e tyre nuk kanë më të njëjtën fuqi si dikur. Brenda Rusisë, ata nuk mund të blejnë shumë ndikim politik.

“Ata nuk kanë asnjë kartë në dorë, nuk kanë asnjë mundësi për të luajtur. Janë të pasur sepse kanë lidhje me Putinin, jo anasjelltas”, thotë politikani dhe analisti në mërgim, Dmitry Nekrasov.

Ndërsa jashtë Rusisë, ata janë të përjashtuar për shkak të sanksioneve perëndimore të vendosura ndaj vendit pas pushtimit të plotë të Ukrainës.

“Ata trajtohen si kriminelë të dorës së dytë. Nuk mund të fluturojnë me avionët e tyre privatë. Jahtet e tyre nuk mund të ankorohen në të gjitha portet më të mira të Evropës. Kjo duhet të jetë shumë e rëndë dhe poshtëruese për ta”, thotë Browder, një kritik i hapur i Putinit.

Prandaj, në heshtje, disa prej tyre kanë filluar të mendojnë se çfarë do të ndodhë pasi Putini të largohet nga skena politike. Këtë ma kanë thënë analistë me pozita të rëndësishme, të cilët e njohin nga afër botën e këtyre manjatëve.

Nuk ka asnjë shenjë se presidenti do të largohet së shpejti nga pushteti dhe nuk ka arsye të mendohet se ai ka probleme shëndetësore. Por Putini, i cili mbushi 74 vjeç muajin e kaluar, ka qëndruar në Kremlin për një çerek shekulli. Në Moskë, njerëzit e dinë se një ditë ai do të largohet.

Kur u pyet nga Reuters vitin e kaluar nëse synon të qëndrojë në pushtet deri në vitin 2036, kur përfundon zyrtarisht mandati i tij kushtetues, Putini u përgjigj: “Vetëm Zoti e di nëse do të kemi shëndet të mjaftueshëm”.

Nëse Putini do të jepte dorëheqjen ose do të vdiste gjatë ushtrimit të detyrës, kryeministri Mikhail Mishustin do të merrte drejtimin e vendit. Por Mishustin nuk ka shfaqur ambicie për t’u bërë president, gjë që ndoshta është edhe një nga arsyet kryesore pse u emërua në atë post. Kjo do të krijonte një lloj vakumi në pushtet.

Në një skenar të tillë, vëzhguesit e Rusisë, me të cilët BBC-ja ka biseduar, parashikojnë disa opsione të mundshme.

Disa në Perëndim, e pa dyshim edhe brenda Rusisë, shpresojnë që pas largimit të Putinit demokracia të lulëzojë, me një qeveri të drejtuar nga populli dhe jo nga një grup i ri oligarkësh apo nga një autokrat i vetëm. Por, sipas analistëve, kjo duket si rruga më pak e mundshme. Institucionet kryesore demokratike janë dobësuar ose shkatërruar gjatë sundimit të Putinit.

“Rusia është mësuar aq shumë me dhunën, saqë nuk është më e familjarizuar me procedurat e zakonshme demokratike”, thotë Alexandra Prokopenko, gazetare dhe analiste ruse në mërgim.

Një tjetër mundësi është vazhdimi i autokracisë. Një figurë tjetër mund ta zëvendësojë Putinin dhe të vazhdojë kulturën e tij të represionit. Por Prokopenko mendon se kjo nuk do të ishte një diktaturë tjetër e një udhëheqësi të fortë, të paktën jo menjëherë. Këto gjëra kërkojnë kohë, thotë ajo. Fillimisht, pasardhësi i Putinit do të ishte më i dobët se ai dhe do të kishte më pak burime në dispozicion.

Ekziston edhe një mundësi e tretë: manjatët të rimarrin pushtetin dhe Rusia t’i kthehet një sistemi që i ngjan oligarkisë së viteve ‘90. Dmitry Nekrasov, ish-këshilltar i Kremlinit dhe politikan i opozitës, i cili tani jeton në mërgim, thotë se në këtë skenar vendi do të drejtohej nga një grusht klanesh të fuqishme të elitës, në aleancë me interesat e biznesit.

Natyrisht, kjo është mundësia që dëshirojnë shumë nga manjatët.

“Ata do të donin të ktheheshin në një kohë kur zëri i tyre dëgjohej, kur nuk u sekuestroheshin pasuritë dhe kur i kuptonin rregullat e lojës”, thotë Prokopenko, e cila ka intervistuar njerëzit më të pasur të Rusisë.

Edhe pse pushteti i tyre është kufizuar ndjeshëm që nga vitet 1990, manjatët ia vlen të dëgjohen. Duke pasur parasysh pasurinë e tyre të jashtëzakonshme, duket e mundshme që herët a vonë ata do të përpiqen të rikthejnë ndikimin politik.

Tashmë, disa prej tyre po “përpiqen të krijojnë miqësi me zyrtarët e duhur të sigurisë ose me ministrat”, thotë Nekrasov. Por, sipas tij, çdo hap i mëtejshëm është “tepër i rrezikshëm për t’u ndërmarrë”.

Ai thotë se sjellja e manjatëve në vitet e ardhshme do të varet pjesërisht nga gjendja e tyre financiare. Ata që kanë shumë para në dispozicion do të ndihen më të sigurt për të “luajtur lojëra politike” dhe për të garuar për pozita, duke u përgatitur për një Rusi pas Putinit. Ndërsa ata pasuria e të cilëve varet nga kontratat shtetërore ose vullneti i mirë i qeverisë, do të kenë shumë frikë të ndërmarrin hapa të tillë, nga frika se mund të humbasin gjithçka.

Prokopenko thotë se tashmë ka ndryshuar mënyra se si biznesmenët flasin për Putinin. Dikur e quanin “Nachalnik” (që përkthehet si “shef”), si dhe “Perviy” (“i pari”), ose përdornin inicialet e tij “VV”. Të gjitha këto nofka përcillnin një shkallë respekti.

Tani e quajnë “Ded”, me atë që Prokopenko e përshkruan si “një dozë përçmimi”. “Ded” përkthehet si “plak” ose “gjysh”, një nofkë shumë më pak respektuese.

Disa rusë të pasur, thotë ajo, dëshirojnë një “rikthim të politikës në jetën e njerëzve”, me më pak represion, më shumë liri të shprehjes dhe konkurrencë më të shëndetshme mes partive dhe politikanëve.

Megjithatë, për momentin, ata kanë shumë frikë të kontribuojnë në realizimin e kësaj, për shkak të atmosferës shtypëse në Rusi.

Prokopenko intervistoi një manjat, i cili gjatë gjithë bisedës qëndroi ulur mbi telefonin e tij, sepse mendonte se në këtë mënyrë do ta bënte më të vështirë përgjimin elektronik nga policia sekrete.

“Mendova se kjo ishte një frikë e tipit krejtësisht stalinist. Është absolutisht irracionale”, thotë ajo.

Një intervistë që shkaktoi bujë

Një tregues interesant për atë që manjatët mund të dëshirojnë nga e ardhmja e Rusisë pas Putinit erdhi nga Andrey Melnichenko, i njohur si mbreti i plehrave kimike dhe aktualisht njeriu i tetë më i pasur në Rusi.

Në fillim të këtij viti, ai i befasoi vëzhguesit duke dhënë një intervistë për revistën The Economist. Kjo është diçka e rrallë për një rus të pasur, veçanërisht kur bëhet fjalë për një botim nga një vend që Kremlini e konsideron jomiqësor. Revista publikoi gjithashtu një ese të shkruar prej tij.

Në disa pjesë të intervistës, Melnichenko përsëriti qëndrimet e Kremlinit. Ai tha se Ukraina është një fushëbetejë mes Rusisë dhe Perëndimit, ndërsa pretendoi se Perëndimi i kishte shpërfillur shqetësimet e Rusisë për sigurinë dhe kërcënonte sovranitetin e saj.

Por më pas intervista mori një drejtim më interesant. Melnichenko nuk kërkoi largimin e Putinit, por, dhe ky është një dallim i rëndësishëm, argumentoi në favor të ndryshimeve që do t’i jepnin fund sundimit të një njeriu të vetëm në Rusi. Ai tha se Rusia duhet të angazhohet më shumë me pjesën tjetër të botës.

Prokopenko thinks the tycoon was trying to spark a public debate.

"It was a call for rich people like him to start speaking up," she says.

Gazetari që e intervistoi, Arkady Ostrovsky, tregoi se të dy zhvilluan “diskutime të tensionuara dhe të zjarrta” në “hotele dhe kafene, kryesisht duke pirë kafe, shumë kafe, e ndonjëherë edhe duke pirë duhan”.

Sipas tij, manjati dukej se po “mendonte sinqerisht” për përgjigjet e tij, në vend që të përdorte formulime të llogaritura si politikanët.

Asgjë në Rusi nuk është e thjeshtë dhe shumica e vëzhguesve mendojnë se intervista ndoshta u realizua me një formë miratimi, të heshtur ose të shprehur, nga Kremlini. Nuk dihet pse autoritetet do të kishin qenë të gatshme të lejonin një thirrje kaq të pazakontë për ndryshim. Është e mundur që të kenë dashur të tregojnë se në vend ekziston ende njëfarë pluralizmi.

Asnjë manjat tjetër nuk doli publikisht në mbështetje të tij. Megjithatë, gazetari mendon se Melnichenko nuk po fliste vetëm në emrin e tij, por edhe në emër të kolegëve të tjerë të biznesit.

Disa prej tyre shpresojnë që pas largimit të Putinit, Rusia mund të shndërrohet në një “republikë oligarkike”, siç e përshkruan gazetari Ostrovsky, pra në një sistem të ngjashëm me atë të viteve ‘90, kur vendin e drejtonin elitat e biznesit.

Duke u bazuar në përvojën e tij shumëvjeçare në raportimin për Rusinë, Ostrovsky thotë se shumë prej njerëzve më të pasur të vendit ndihen aktualisht të kapluar nga një “ndjenjë e një ngërçi të plotë, në të cilin kjo luftë e ka çuar Rusinë... mungesë e së ardhmes”.

Megjithatë, edhe pse manjatët po mendojnë për të ardhmen, duket se gjasat që ata të ndërmarrin ndonjë veprim në një të ardhme të afërt janë të vogla.

Browder, kritiku i Putinit, thotë se megjithëse shumë prej tyre janë të pakënaqur, nuk ka gjasa të komplotojnë kundër presidentit për sa kohë ai është gjallë.

“Ata e kuptojnë se nëse do të bënin diçka për ta sfiduar Putinin, ai do t’i vriste. Dhe Putini është një njeri i vogël, jashtëzakonisht paranojak”, thotë ai.

Mike Calvey, një financier amerikan që dikur ishte një investitor i rëndësishëm në Rusi, pajtohet me këtë vlerësim.

“Çfarë mund të bëjnë ata, përveçse të përfundojnë drejtpërdrejt në burg dhe të humbasin pasuritë e tyre? Është e lehtë për njerëzit që ndodhen në Londër të thonë: ‘Pse nuk ngriheni të gjithë dhe të shkoni drejt e në burg?’ Por pikërisht kjo do të ndodhte”, thotë ai.

Dikur, njerëzit më të pasur të Rusisë mund të ndikonin në vendimmarrjen në nivelet më të larta të pushtetit. Kur Putini të largohet, nuk ka dyshim se ata do të përpiqen të rimarrin ndikimin që kishin dikur.

Por pyetja që shtrohet është: a do t’i lejojnë mbetjet e regjimit aktual ta bëjnë këtë?