Ushqim apo ilaçe? Zgjedhja e vështirë për të sëmurët kronikë në Sudan

Lufta civile në Sudan ka rritur kostot e ilaçeve, duke i detyruar personat me sëmundje kronike të përballen me vështirësi gjithnjë e më të mëdha për të siguruar trajtimin e nevojshëm

Hasanat al-Rashid, 48 vjeçe, vuan nga diabeti prej 15 vjetësh. Lufta civile trevjeçare mes ushtrisë sudaneze dhe Forcave të Mbështetjes së Shpejtë, një grup paramilitar, ia ka vështirësuar edhe më shumë jetën. Gjetja e ilaçeve dhe e trajtimit të nevojshëm është kthyer në një sfidë të përditshme.

Kur lufta shpërtheu në prill të vitit 2023, ajo u detyrua të largohej nga shtëpia e saj në Haj Jusif, në veri të kryeqytetit Khartum, dhe të zhvendosej më në jug, në Umm Daw Ban, në shtetin e Khartumit.

Gjatë zhvendosjes, Hasanat kaloi disa ditë pa ilaçe. Ajo u detyrua gjithashtu të konsumonte ushqime që nuk i përshtateshin gjendjes së saj shëndetësore, si asida, një qull tradicional sudanez.

Për shkak të ndërlikimeve të diabetit, përfshirë një infeksion të rëndë, ajo iu nënshtrua dy ndërhyrjeve kirurgjikale në këmbë.

Në kërkim të trajtimit, Hasanat u detyrua të lëvizte mes spitaleve në shtetin Gezira, në jug të Khartumit. Ajo kërkoi ndihmë mjekësore në Rufaa, Wad Madani dhe Al-Hasahisa. Por, kur luftimet u përhapën edhe në këto zona, në dhjetor të vitit 2023, ajo u largua sërish, duke gjetur strehim në Port Sudan, qytet në brigjet e Detit të Kuq, i cili ishte më pak i prekur nga lufta.

Gjendja e saj shëndetësore është përkeqësuar aq shumë, sa tani ka nevojë për insulinë çdo ditë. Kjo i ka shtuar shpenzimet, duke e detyruar atë dhe shumë persona të tjerë me diabet në Sudan të zgjedhin mes blerjes së ilaçeve dhe nevojave të tjera bazë, si ushqimi.

“Dozat ndryshojnë, në varësi të faktit nëse niveli i sheqerit në gjak është i lartë apo i ulët”, tha ajo për Al Jazeera.

Sipas Programit të Kombeve të Bashkuara për Zhvillim, lufta e ka kthyer nivelin e të ardhurave në Sudan në atë të viteve 1990. Për pasojë, Hasanat dhe shumë persona të tjerë që vuajnë nga diabeti po kanë vështirësi për të përballuar koston e ilaçeve që u nevojiten.

Mjeku i saj i ka rekomanduar përdorimin e një stilolapsi të posaçëm për injektimin e insulinës nën lëkurë. Asaj do t’i duheshin një ose dy pajisje të tilla në muaj, por çmimi prej 70 mijë paundësh sudanezë, rreth 8 dollarë, është tepër i lartë për t’u paguar menjëherë. Për këtë arsye, ajo zgjedh insulinën në flakon.

Flakoni kushton më pak, rreth 17 mijë paundë sudanezë, ose 1.80 dollarë. Megjithatë, për ta ruajtur insulinën në temperaturën e duhur, ajo duhet të blejë akull çdo ditë. Për këtë shpenzon rreth 180 mijë paundë sudanezë, ose 20 dollarë në muaj.

Pavarësisht se kostoja e përgjithshme është më e lartë se ajo e stilolapsit të insulinës, blerja e flakonëve i mundëson të shpërndajë shpenzimet gjatë gjithë muajit. Kjo është e vetmja mundësi që mund ta përballojë financiarisht.

“Një flakon mund të më zgjasë një muaj ose më pak, por problemi është se nuk kam frigorifer dhe e kam të vështirë ta ruaj insulinën siç duhet”, tha ajo.

Përveç insulinës, Hasanat ka nevojë të përdorë rregullisht edhe qetësues kundër dhimbjeve dhe vitamina, për të përballuar ndërlikimet që ia ka shkaktuar diabeti.

Rritja e kostos së trajtimit

Fatima Adam, 75 vjeçe, është një nga pacientet në spitalin e Port Sudanit që po përballet me vështirësi për të blerë ilaçet e nevojshme për kontrollin e tensionit të lartë të gjakut dhe trajtimin e problemeve me tiroiden.

Ajo u shtrua në spital për shkak të ndërlikimeve nga tensioni i lartë, i cili ka filluar t’ia dëmtojë edhe zemrën. Gjendja e saj është tepër e rëndë për të folur vetë për Al Jazeeran, ndaj vajza e saj, Aisha, tregoi se si rritja e kostos së trajtimit ka ndikuar në të gjithë familjen.

Para luftës, Fatima i siguronte ilaçet përmes Fondit Kombëtar të Sigurimeve Shëndetësore. Ajo paguante një të katërtën e kostos, ndërsa pjesën tjetër e mbulonte fondi. Por, pas shpërthimit të luftës dhe kolapsit ekonomik, ilaçet që i nevojiteshin nuk mbuloheshin më nga kjo skemë.

“Nëna ime merr gjashtë lloje të ndryshme ilaçesh, sepse tensioni i lartë ia ka dëmtuar zemrën. Përveç tyre, ajo merr edhe ilaçe për tiroiden. Lufta i ka vështirësuar gjërat, sepse çmimet e këtyre ilaçeve janë rritur”, tha Aisha për Al Jazeeran.

Shpenzimet për trajtimin e Fatimas dhe për nevojat e saj e të së bijës i mbulon djali i saj, i cili punon me ditë. Meqë nuk ka të ardhura të rregullta, ai shkon çdo ditë në treg në kërkim të punës, por ndonjëherë kthehet në shtëpi pa fituar asgjë.

“Ndonjëherë, kur vëllai im gjen punë, blejmë ilaçe për një muaj. Herë të tjera, detyrohemi të blejmë sasi më të vogla dhe t’i marrim ilaçet me ndërprerje”, tha Aisha.

Pak ditë më parë, ajo bleu ilaçet e nënës për një muaj, për 160 mijë paundë sudanezë, ose 17.80 dollarë. Ky është një shpenzim i madh për një familje që varet nga puna me mëditje, por ilaçet janë të domosdoshme për trajtimin e Fatimas.

Dëmet e shkaktuara nga lufta

Lufta ka shkaktuar humbje që vlerësohen në rreth 500 milionë dollarë, si pasojë e dëmtimit të rezervave të ilaçeve, infrastrukturës dhe mjeteve të transportit. Kjo ka goditur rëndë sistemin e furnizimit me produkte farmaceutike në Sudan, bëri të ditur Fondi Kombëtar i Furnizimeve Mjekësore.

Ndërkohë, Bordi Kombëtar i Barnave vlerëson se vetëm tetë nga 30 fabrikat farmaceutike në Khartum, të cilat u mbyllën gjatë konfliktit, kanë rifilluar punën, pavarësisht përmirësimit të fundit të situatës së sigurisë në kryeqytet.

Kjo e ka bërë Sudanin më të varur nga ilaçet e importuara. Por zhvlerësimi i paundit sudanez ka rritur kostot e blerjes së lëndëve të para dhe produkteve farmaceutike, si dhe të prodhimit të tyre.

Hossam al-Naeem, farmacist në Port Sudan, thotë se personat me diabet dhe tension të lartë kanë nevojë të rregullt edhe për qetësues kundër dhimbjeve dhe vitamina, për të përballuar problemet shëndetësore.

“Më vjen shumë keq kur shoh shprehjen në fytyrat e disa pacientëve, teksa pyesin për çmimet e ilaçeve dhe kuptojnë se sa shumë janë rritur ato për shkak të zhvlerësimit të paundit sudanez”, tha Hossam.

Rënia e vlerës së monedhës vendase ka krijuar vështirësi edhe për farmacistët. Para luftës, një dollar këmbehej me rreth 600 paundë sudanezë. Tani, në tregun e zi, një dollar këmbehet me rreth 9.300 paundë sudanezë, duke shtrenjtuar shumicën e produkteve në vend.

Ndonjëherë, Hossam pëson humbje, pasi çmimet e ilaçeve rriten ndjeshëm dhe ai nuk arrin t’i shesë me fitim. Për pasojë, po bëhet gjithnjë e më e vështirë të mbajë në farmaci rezerva të mjaftueshme të ilaçeve të domosdoshme.

“Më parë, një fletë me tableta kundër ftohjes dhe gripit e shisja për 6.000 paundë sudanezë, ose rreth 70 centë. Por, kur shkova për të blerë furnizime të reja, zbulova se edhe çmimi i furnizuesit ishte 6.000 paundë. Kjo do të thotë se nuk fitova asgjë, madje as aq sa për të mbuluar shpenzimet e funksionimit të farmacisë”, tha ai.

Vështirësitë për të përballuar ilaçet e zemrës

Huda Mahmoud, 58 vjeçe, jeton në El Obeid, kryeqytetin e shtetit Kordofani i Veriut, në pjesën jug-qendrore të Sudanit. Në këtë zonë vazhdojnë sulmet me dronë dhe akte të tjera dhune, ndërsa ushtria po përparon drejt qytetit.

Huda vuan nga probleme me zemrën prej më shumë se 12 vjetësh. Ajo thotë se lufta e ka prekur në shumë mënyra, duke i shkaktuar vështirësi fizike, financiare dhe emocionale.

“Marr pesë lloje të ndryshme ilaçesh. Kishte një periudhë kur ato nuk gjendeshin dhe vuajta shumë. Ndonjëherë, më duhej t’u kërkoja njerëzve në Wad Madani, Sennar ose Port Sudan që të m’i dërgonin”, tha ajo për Al Jazeera-n.

“Ilaçet ishin jashtëzakonisht të shtrenjta dhe më kushtonin 300 mijë paundë sudanezë në muaj, ose 33.30 dollarë”, shtoi Huda.

Marrja e ilaçeve është kthyer në një rutinë që kërkon kujdes të vazhdueshëm, pasi secila tabletë duhet të merret në një orar të caktuar.

“Jeta ime tashmë varet nga tabletat: njërën duhet ta marr para ushqimit, tjetrën pas tij. Nëse harroj ndonjërën, zemra fillon të më rrahë shumë shpejt”, tha ajo.

Në mars, Huda u detyrua të udhëtonte nga El Obeid drejt Omdurmanit. Për shkak të zhvendosjeve dhe trazirave të përsëritura, ndjekja e rregullt e trajtimit është bërë gjithnjë e më e vështirë.

Ajo tani është kthyer në shtëpinë e saj në El Obeid, ku ilaçet që merr rregullisht kushtojnë 151 mijë paundë sudanezë në muaj, ose 16.80 dollarë. Kjo është një shumë që mezi arrin ta përballojë.

Frika e saj më e madhe është të mbetet pa ilaçe ose të mos ketë para për të blerë furnizimin e radhës. Një situatë e tillë do ta rrezikonte nga formimi i një mpiksjeje gjaku.

“Kam frikë se do të bëhem e paaftë për t’u kujdesur për veten. Dikur mbaja përgjegjësi për të gjithë familjen, ndërsa tani kam nevojë për ndihmë. Ndihem sikur jam bërë barrë për familjen time”, tha ajo.