Si u përdorën shantazhi, ndarja e territorit e stabilokracia në dëm të vendit...

Surroi: Në “PIKË”, Donika Emini, nga Universiteti i Grazit, një karrierë e gjatë e hulumtimit që nga Qendra për Studime të Sigurisë të Kosovës, Universiteti i Westminsterit, tash në Graz. Një kosovare në Vjenë, një vjenezë në Kosovë, kur vjen këtu.
Donika, mirë se vjen!

Emini: Mirë se ju gjeta! Faleminderit shumë për ftesën!

Surroi: Prej herës së kaluar, ndonëse jemi takuar ndërkohë disa herë, por ke kaluar nëpër disa kriza shëndetësore kjo është ana negative, ana shumë pozitive është ndërkohë je bërë nënë, ke një djalë tetëmuajsh dhe je në Graz, në Qendrën për Evropën Juglindore, i ke të dy këta komponentë, e shikon Evropën nga perspektiva e një kosovareje dhe e shikon Ballkanin Perëndimor nga pozita e dikujt që është në Graz.
Si të duket krejt kjo lëvizje dramatike në jetën tënde?

Emini: Është, megjithatë, shok kulturor. Unë e kujtoj edhe fillimisht, për herë të parë kur jam shpërngulur në Gjermani për studimet ‘master’. Ai ka qenë shoku i parë kulturor, të cilin e kam pësuar, edhe pse kam qenë në Gjermaninë Lindore.
Edhe historikisht, është një pjesë e Gjermanisë e cila është shumë ndryshe nga ajo Perëndimore, nga ajo që e njohim edhe hyra në një botë komplet ndryshe të historisë të Evropës, mirëpo edhe Ballkanin pastaj e sheh ndryshe.
Gjithmonë i ke dy anët. Kur je vetëm në Kosovë, e ke shumë lehtë me arrit në përfundime shumë të forta në lidhje me proceset politike apo frustrimet e brendshme apo të jashtme, sidomos edhe në raport me sjelljen e Bashkimit Evropian ndaj Kosovës, mirëpo kur je nga jashtë, kur punon edhe jashtë, mandej sheh të dy anët e medaljes.
Unë kam punuar pastaj edhe në Paris, në Institutin e BE-së për studime të sigurisë është Agjenci e BE-së, i cili asokohe i ndihmonte Zyrës së Mogherinit me hulumtim për Ballkanin Perëndimor, pastaj edhe doktoratura në Britaninë e Madhe, në Londër, pastaj dhe fellowshipi në Washington vitin e kaluar, të gjitha këto e krijojnë një përvojë interesante, sepse unë gjithmonë e kujtoj një filozof francez, i cili ka udhëtuar në SHBA dhe ka thënë: “Dua ta shoh Evropën nga SHBA-ja”. Kur ka shkuar atje, thotë: “Nuk e pashë Evropën fare prej atje”. Sepse është një botë aq e madhe atje, saqë nuk mund ta gjesh Evropën e lërë më Kosovën. Kështu që është një përvojë e cila ta jep një modesti, sepse këtu në Kosovë, sidomos nga ‘90-at e kemi atë ndjenjën që jemi qendra e botës, edhe kemi qenë asokohe, meqë ka pasur një intervenim të NATO-s, ka pasur një fokus të madh të botës perëndimore asokohe në Ballkan.

Surroi: Prej 1999-s mendojmë se çdo ditë zgjohen edhe mendojnë për neve.

Emini: Aq shumë ka ndryshuar rendi botëror, ne ende mendojmë që jemi qendra e botës dhe dikush e ka një plan për Kosovën dhe kjo është ajo që më së shumti më dhemb, kur tentoj ta diskutoj me njerëz në Kosovë, është që elita politike e të ‘90-e nuk ekziston më, fatkeqësisht.
As në Evropë e as në SHBA, kanë ngelur shumë pak njerëz që e njohin Ballkanin siç e kanë njohur më herët, që kanë fuqi politike të cilën e kanë pas në të ‘90-at. Ata mund ta kenë një plan për Ballkanin tani, ata mund ta kenë Ballkanin në zemrat e tyre, mirëpo nuk e kanë fuqinë politike, nuk janë rrethanat gjeopolitike që i kishin lejuar ata që zgjohen në mëngjes të mendojnë për Kosovën, ta kenë një plan për Kosovën, ta njohin Kosovën në detaje,edhe ta mbajnë në shpatulla Kosovën, siç e kanë mbajtur në të ‘90-t.

Surroi: Herën e fundit që kemi dalë në publik, ti dhe unë, kemi qenë në një tryezë të rrumbullakët. Moderator ka qenë Michael Martens, nga Frankfurter Allgemaine Zeitung dhe i ftuar i nderit ka qenë zoti Manuel Sarrazin, i dërguar i veçantë i Gjermanisë për Ballkanin Perëndimor. Dhe ti edhe unë jemi zënë pak me zotin Sarrazin në atë kohë, sepse në njëfarë forme bëhej një automatizëm foljor me të cilën na thuhej ju duhet t’i bëni këto, këto dhe ishte e nënkuptueshme se duhej të bëheshin. Ishte një lloj teatri në të cilin çdokush nënkuptohej se e kishte një rol, ti e prishe rolin tënd, unë e prisha rolin tim, edhe doli diçka tjetër.
Desha ta ndërlidh këtë me faktin se ndërkohë ka ndryshuar në mënyrë dramatike. A propos, porositë që na jepeshin ishin nga zoti Lajçak nëpërmjet zotit Sarrazin, e tash na ka dalë një punë tjetër me zotin Lajçak.

Emini: Po më kujtohet eventi të cilin e kemi pasur në Prishtinë dhe ka qenë një pikë tensioni në mes meje dhe Sarrazinit, që pati pastaj edhe domino efekt në përgjithësi në qasjen e think tankeve dhe elitës intelektuale në Gjermani kundrejt meje, sepse u pa si një sulm edhe ndaj Gjermanisë.
Dëshpërimi im me Sarrazinin ka qenë shumë i madh, sepse unë e kam takuar para se ta marrë rolin. Ishim në një takim në Berlin, ku ai erdhi në tavolinë, në darkë, edhe tha: qasja ime ndaj Ballkanit Perëndimor do të jetë komplet ndryshe. Tha: unë jo që nuk do të kaloj kohë në Beograd, siç ka kaluar deri tani, sepse e kishte atë kritikë ndaj zonjës Merkel, e cila sipas tij e kishte forcuar presidentin Vuçiq në Serbi...

Surroi: ...edhe ishte e vërtetë...

Emini: ...edhe ishte e vërtetë, edhe qendra e Ballkanit u konsiderua Serbia. Edhe tha: Kjo do të ndryshojë me qeverinë tonë. Tani kemi një qasje të re. Unë jo që nuk do të qëndroj në Beograd, do të qëndroj në vendet e tjera të rajonit, po tha edhe do të shkoj edhe në katunde, jo veç në kryeqendrat e vendeve të tjera të rajonit. Tha do të ndryshojë komplet qasja. Mandej gjatë mandatit, ishte marrëveshja e litiumit, ajo që komplet e ndërroi...

Surroi: Marrëveshja e litiumit mes Gjermanisë dhe Serbisë... potenciali për marrëveshje, në fakt.

Emini: Po, sepse tash ajo marrëveshje nuk është duke u implementuar, mirëpo, asokohe ishte edhe kancelari gjerman, ai që shkoi në Beograd, duke i mbyllur sytë komplet ndaj qasjes së Beogradit, jo veç në raport me Ballkanin Perëndimor, por edhe mosrreshtimin me Evropën në raport me Rusinë edhe ishte ajo politika që “neve po na duhet strategjikisht Serbia, sidomos për litiumin, sepse është më mirë se sa litiumi kinez, megjithatë”.
Edhe u ndërrua komplet qasja gjatë mandatit. Kur erdhi këtu, erdhi me qasjen që prej asaj që unë do të jem mik i Kosovës dhe do ta njoh Kosovën prej brenda...

Surroi: ...dhe ka qenë tradicionalisht i tillë.

Emini: ...ka qenë, absolutisht, edhe mendoj që edhe ai e ka pasur këtë tension brenda dhe prandaj ishte sjellja e tij në raport me mua dhe juve pak e tensionuar, sepse normalisht që për të ishte e vështirë të mbronte një qëndrim të tillë të Gjermanisë dhe të ishte ai zë që e kushtëzon Kosovën deri në atë nivel.
Kritika ime ka qenë ajo që mbetet edhe sot nga të gjitha vendet e Bashkimit Evropian. Nuk duhet Kosova të shihet vetëm përmes Asociacionit, përmes dialogut me Serbinë. Do të diskutojmë më tutje këtë çështje. Edhe këtu ishte ai tensioni. Në raport me Gjermaninë, tash jam duke e përcjellë edhe kancelarin Merz, edhe në Munih e kishte një ndryshim të qasjes. Për herë të parë një gjerman, i cili duhet të jetë i kompozuar dhe jo emocional, tha: Unë nuk dua t’ju humb juve, Ballkanin Perëndimor,

Surroi: Po, kjo ishte përgjigjja ndaj presidentit të Malit të Zi.

Emini: Edhe e pranoi që qasja ndaj Ballkanit Perëndimor ka qenë jo e mirë dhe jo strategjike dhe duhet të ndryshohet. Megjithatë, nuk e di se ku qëndrojmë ne në këtë plan, meqë ka dinamika të ndryshme në Ballkanin Perëndimor.

Surroi: Por, të kthehemi te kjo... , është ndryshim konceptual. Nuk është vetëm emocional, nuk është. Ti, në fakt, ia ke përkushtuar doktoratën tënde këtij koncepti, i cili quhet “stabilokraci”.
A mund ta identifikojmë këtë politikë si pjesë të saj?

Emini: Po, mundemi. Fatkeqësisht, kjo ka qenë qasja e Bashkimit Evropian

Surroi: Prej kur?

Emini: Kjo si doktrinë ka ekzistuar gjithmonë dhe nuk është diçka të cilën Bashkimi Evropian e ka shpik. Në fakt ka qenë një kopje shumë e keqe e doktrinës, dhe sepse ajo ka ekzistuar më herët edhe kryesisht ka qenë nga SHBA-ja, në Amerikën Latine dhe ka qenë kjo që ne kemi një partner për dialog brenda, partneri për dialog i shtyn agjendat tona përpara, të cilat janë agjenda më të mëdha sesa mikromenaxhimi i shtetit, shumë shpesh janë mbyllë sytë ndaj problemeve fundamentale në vend,

Surroi: Të të drejtave të njeriut, demokracisë...

Emini: Absolutisht! Edhe nga vendet të cilat kanë qenë sponsorët më të mëdhenj të demokracisë, i kanë mbyllur sytë kur kanë qenë në pikëpyetje agjenda të mëdha gjeopolitike dhe këtë agjendë e ka identifikuar shumë mirë presidenti Vuçiq në Serbi, i cili e ka luajtur kartën e stabilitetit edhe vazhdimisht e ka portretizuar Ballkanin si një, ne themi një shah gjeopolitik, ku ka përplasje të fuqive të mëdha edhe Serbia ka mbajtur një pikë hyrëse për Rusinë dhe kjo çështja hapur me Kosovën.
Dhe këtu unë i quaj xhepa të jostabilitetit, “instability pockets”, të cilat Serbia i ka instaluar në rajon dhe i ka aktivizuar sa herë që është dashur të luajë politikë me Bashkimin Evropian, me SHBA-në, por dhe, në anën tjetër, me Rusinë dhe Kinën. Kjo ka qenë e suksesshme, mirëpo tash duket që i ka ardhur fundi, se tash e kemi një lider të ri, një model të ri të liderit në një botë të re transaksionale.

Surroi: Po para se të kalojmë aty, si do të përkthehet stabilokracia në Kosovë? Si është manifestuar stabilokracia?

Emini: Atëherë ka qenë ndoshta më lehtë se në raport me Serbinë, po BE-ja ka tentuar t’i krijojë dy liderë të fortë dhe ata dy liderë të fortë kanë qenë në Serbi, Vuçiqi, në Kosovë, Thaçi. Dhe, janë munduar që përmes liderëve të fortë, të cilët kanë pasur një legjitimitet politik, t’i shtyjnë përpara çështjen e Kosovës dhe Serbisë.

Surroi: Edhe Bashkimi Evropian është bashkëpjesëmarrës në çoroditjen e brendshme në Kosovë, që nënkupton themelimi i Gjykatës Speciale,

Emini: Absolutisht!

Surroi: ...negociatat e Brukselit.. “ We are not problematic guys” për këmbim territoresh...

Emini: Deri sa doli situata nga kontrolli, edhe pse edhe atëherë nuk ka qenë komplet dalje nga kontrolli, sepse ka pasur edhe vende të Bashkimit Evropian, të cilat kanë qenë ok me çfarëdo propozimi që vjen nga rajoni. Unë mbaj mend, asokohe kam qenë në Paris me punë edhe ka pasur, sidomos Franca, ka qenë pro çfarëdo aranzhimi që vjen nga rajoni.

Surroi: Ka pasur edhe lobim nga Kosova në Francë.

Emini: Ka pasur ndikim edhe në SHBA, sepse vazhdimisht neve na thonë “ky ka dashtë me nda Kosovën” dhe zakonisht i referohemi ndonjë lideri, për shembull, administrata e parë Trump, apo ndonjë lider i BE-së. Unë mendoj se është ndryshe. Kjo është e rëndësishme te stabilitokracia...

Surroi: Boltoni e ka shpjeguar këtë. Ideja për ndarjen e Kosovës nuk ka rrjedhë prej Washingtonit, po ka shkuar nga liderët lokalë, në Washington.

Emini: Absolutisht! Ideja ka ardhur nga brenda dhe unë besoj që liderët lokalë kanë shumë më shumë ‘agjenci’ sesa që ne i mendojmë, sepse neve na pëlqen t’i mendojmë këta si lojtarë...

Surroi: “Agjenci” është terminologji politikologjike, ta shpjegojmë, “agjenci” është kapacitet ndërmarrës...

Emini: ...ndërmarrës, po, kanë pronësi në atë se çka ndodh, sepse ne tentojmë me i pa të gjithë liderët e Ballkanit si lojtarë të një fuqie politike globale apo tjetrës. Këta liderë i kanë agjendat e tyre. Këta tentojnë edhe i ftojnë, si në rastin e Vuçiqit, këto fuqi të mëdha për të luajtur lojën e tyre, mirëpo i kanë agjendat e tyre të brendshme edhe kjo ka qenë edhe evidente në Kosovë. Kur e sheh që është një proces më i madh, procesi i dialogut në mes të Kosovës dhe Serbisë, Kosova relevancën e vetme e ka pasur në BE përmes atij procesi. Prandaj, edhe e luan lojën që transaksionalizimi ndodh në kuadër të atij procesi.

Surroi: Si është e mundur që Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë jep mendimin e vet në vitin 2010 mbi pavarësinë e Kosovës dhe Kosova heq dorë nga mendimi i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë, sepse në vitin 2011 thotë jo, ndoshta nuk është krejtësisht e pavarur Kosova.

Emini: Gjithmonë kthehem te gjitha këto vendime. Ne e diskutuam edhe dje në takim, janë vendimet të cilat i importojmë edhe janë vendime të cilat tek më vonë e marrim vesh që kanë qenë vendime jo të duhura të merren në atë kohë dhe tash pikërisht po e diskutojmë tek vendimin për Gjykatën Speciale, sepse...

Surroi: ...para kësaj është, para vendimit të Gjykatës Speciale, është precedenti i Marrëveshjes së Brukselit, i cili ratifikohet në Kuvendin e Kosovës. Domethanë, nuk është vetëm lideri në pyetje,

Emini: Jo, absolutisht.

Surroi: Është një parlament i tërë, i cili voton diçka që është nënshkruar, e cila nuk është krejtësisht në interes të Kosovës.

Emini: Kjo është problemi me pronësinë vendore, të cilën e ka pasur Kosova dhe kjo varësia nga ata që kanë një plan për ne, ne që nga shpallja e pavarësisë zakonisht tentoj edhe t’i kuptoj rrethanat këtu, sepse kemi qenë në pavarësi të mbikëqyrur. 
Nga pavarësia e mbikëqyrur, ka ndodhur GJND-ja, pastaj menjëherë jemi futur në dialog me Serbinë. Kanë qenë vendime të njëpasnjëshme, në të cilat ne kemi qenë komplet në defensivë. E kemi minimizuar fuqinë lobuese të cilën e ka Serbia. Normalisht, Serbia ka qenë vendi më i madh në Jugosllavi, kryeqendra e Jugosllavisë kur bota ka qenë e ndarë në dysh, Jugosllavia ka ditur të luajë lojë në mes të të dyja poleve edhe krejt ai kapaciteti diplomatik aty ka qenë edhe ka qenë i përgatitur shumë mirë që të sfidojë shtetësinë e Kosovës në mënyrë shumë, shumë të përgatitur. Dhe ndodhin edhe sot këto. Secili hap në dialogun me Serbinë atje analizohet shumë mirë.
Ka vendime të cilat merren në mënyrë shumë të thuktë, kurse ne jemi gjithmonë te ata që dikush e ka një agjendë për neve, ky proces po shtyhet përpara, ne duhet ta pranojmë si të tillë.
Ne e kishim ëndrrën për t’u anëtarësuar në Bashkim Evropian, gjithmonë në histori kemi qenë ta zgjedhim të keqen më të vogël. E keqja më e madhe ka qenë Kombet e Bashkuara, ku është Rusia dhe Kina me të drejtë të vetos dhe Bashkimi Evropian, në të cilin i kemi pesë vende jonjohëse, mirëpo nuk janë po aq të mëdha dhe po aq problematike sa Kina dhe Rusia dhe po e zbresim lojën në këtë nivel, po e fillojmë një proces të dialogut, i cili ishte komplet i pamenduar strategjikisht nga elita politike në Kosovë.
Edhe e njëjta ndodhi edhe me marrëveshjet. Unë në Londër e kam pasur komshi edhe Robert Cooperin edhe gjithmonë jemi takuar për kafe dhe kemi diskutuar. Tash edhe nga ana e BE-së ka shumë pishmanllëqe. Ata të cilët e kanë kryer mandatin, që kanë dalë nga procesi, mendojnë ndryshe tash. Kanë shumë teori se si do t’i bënin gjërat ndryshe, mirëpo asokohe, ato rrethana i kanë imponuar ato procese.

Surroi: A është pjesë e stabilokracisë shantazhimi?

Emini: Absolutisht!

Surroi: Dhe a ka diçka në Kosovë që mund të tregojë se kjo është?

Emini: Në Kosovë gjithmonë është luajtur me veriun, edhe kjo ka qenë, është një hapësirë e vakuumit të sundimit të ligjit,edhe gjithmonë, sa herë është dashtë edhe të ripozicionohet Kosova në raport me dialogun, është luajtur me veriun.

Surroi: Jo vetëm me veriun, për shembull, unë mendoj se pjesë e shantazhimit ka qenë kjo e dërgimit në Hagë të liderëve të Kosovës apo liderëve të UÇK-së. Se unë mendoj se një pjesë e madhe e historisë së shekullit 21 në Kosovë është fakti i trysnisë i cili zhvillohet se nëse nuk e bëni këtë, do të përfundoni në Hagë, nëse zbërthehet në mënyrë banale.

Emini: Gjithmonë ekzistojnë këto teori konspirative se si çka është zhvilluar pas dyerve të mbyllura, a kanë qenë liderët e shantazhuar për të pranuar diçka, mund të jetë edhe një kombinim, dëshira për të qëndruar në pushtet, për të mbajtur një pozicion politik sepse, unë thashë edhe më herët, partnerët për dialog janë partnerët të cilët mbështeten pa rezerva, edhe në raport me Serbinë e kemi parë kur e gjithë bota e ka parë që zgjedhjet në Serbi janë zgjedhje, të cilat megjithatë janë të manipuluara, liderët e BE-së i kanë uruar liderët serbë dhe i kanë ftuar për bashkëpunim.
E para është sa do të jesh relevant në elitën politike të vendit. Sot ende ka liderë nga opozita, të cilët e shesin kartën e “ne jemi më bashkëpunues”.

Surroi: ...më besnikë...

Emini: ...më besnikë..., politika e jashtme, dhe nëse sheh në programet politike, politika e jashtme e Kosovës është sa po e kundërshton dhe sa po i nënshtrohesh fuqive të mëdha. 
Opozita ende ka një ofertë politike, e cila është “ne jemi proamerikanë, ne jemi properëndimorë, edhe me ne gjërat lëvizin më shpejt”, që është shumë problematike, sepse nuk lëvizin më shpejt. Çka është bërë nga kjo elitë politike? Është dakorduar Asociacioni, të cilin nuk e kanë implementuar as vetë, kjo është pjesë e një jomaturie politike, ku dakordohesh për diçka dhe pastaj nuk ke kapacitet implementues. Është Gjykata Speciale, të cilën sot diskutojmë për çka kishim mundur të bënim para dhjetë viteve, edhe pse ka qenë gabim të pranohet.

Surroi: Zhvillon protesta kundër një gjykate, të cilën e ka themeluar Kuvendi i Kosovës.

Emini: Është e Kosovës, pa marrë parasysh sa problematike është ajo. Kjo është, në njëfarë mënyre, një problem të cilin e kemi me vendime të cilat janë marrë duke i importuar, duke mos i diskutuar nga brenda, duke mos i debatuar edhe janë marrë veç pse po vijnë nga jashtë

Surroi: Në fakt është dashur të ndryshohej Kushtetuta.

Emini: Është ndryshuar edhe Kushtetuta për të. Mbaj mend që diskutimi rreth Gjykatës Speciale nuk ka qenë aspak juridik, ka qenë shumë politik dhe ka qenë shumë i thjeshtësuar, si për Asociacionin. 
Nëse nuk e bëni këtë, bëhet një gjykatë nga Kombet e Bashkuara, e keqja më e madhe. Nëse nuk e pranoni këtë, Kosova pëson, do të ketë ndarje, do të ketë izolim, gjithmonë përdoret kjo frika nga izolimi, nga ndarja dhe nga kthimi i shpinës nga partnerët tanë strategjikë.

Surroi: Dhe kjo doli haptazi atje në tryezën tonë, me mikun tonë Sarrazin, të cilin e kemi njohur krejtësisht në rrethana tjera, i cili na thoshte: ju duhet të bëni këtë, ju duhet të bëni këtë. Ju është thënë se duhet ta bëni këtë, nuk ishte pjesë e negociatës.

Emini: Jo, absolutisht.

Surroi: Por ju është thënë se do të duhet të bëni këtë. Dhe kjo ishte pjesë e një bote, e cila shumë shpejt kaloi, i skadoi mandati, tash jemi në një botë tjetër...

Emini: Realitet të ri, komplet.

Surroi: Si po duket?

Emini: Realitet i cili është shumë i jorehatshëm për një sistem në të cilin sa ia morëm dorën. Ka qenë një sistem multilateral, i bazuar në rregulla ku kanë ekzistuar mekanizma ndërkombëtarë, të cilat kanë përcaktuar se si sillen shtetet në arenën ndërkombëtare. 
Normalisht shtetet si Shtetet e Bashkuara të Amerikës nuk është gjithmonë janë përmbajtur këtij rendi, të cilin vetë e kanë sponsoruar. Ndërhyrja në Kosovë ka qenë ajo ndërhyrje e cila është bërë edhe pa miratimin e Këshillit të Sigurimit,

Surroi: ...ndonëse ka pasur precedent në një rezolutë...

Emini: ...që dhe ka qenë doktrina e “responsibility to protect”, “përgjegjësia për të mbrojtur”, ka pasur baza të tjera, mirëpo gjithmonë kemi pasur një rend, i cili në vija të trasha, ka përcaktuar si vendet duhet të sillen edhe Evropa ende është në këtë rend, përderisa bota ka lëvizur dikah tjetër.

Surroi: Edhe ne jemi pjesë... edhe ne jemi pjesë e asaj.

Emini: Ne jemi pjesë e asaj, sepse ne jemi një rend edhe më të fortë të multilateralizmit, sepse Evropa i kupton problemet të cilat për momentin i kemi, sepse ky rend botëror është duke u shuar dhe po shuhet për faktin që për herë të parë kemi SHBA-në, e cila në mënyrë direkte po e sfidon këtë rend.
Nuk e kemi Kinën apo Rusinë, të cilët kanë qenë vazhdimisht ato vende, të cilat i ke pa si sfiduese të atij rendi po tash e kemi edhe një zbehje të administratës Trump në përdorimin e këtij rendi botëror për politikën e jashtme të SHBA-së.
Kemi komplet një rend të ri, i cili ende është i panjohur,

Surroi: Ndonëse duhet thënë, dokumentet të cilat i ka prodhuar Kongresi Amerikan dhe Administrata Amerikane për vitin 2026, në fakt, administrata amerikane në Kongresin Amerikan, Ligjin për autorizim të shpenzimeve ushtarake për pothuajse tërë mandatin e kësaj Qeverie, Ballkani Perëndimor dhe Kosova janë pjesë të pandryshueshme e politikës amerikane të sigurisë. Pra, kjo është një zonë e interesit të sigurisë e Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe NATO-s.

Emini: Ky është një lajm i mirë, megjithatë, ende nuk dihet se çfarë implementimi do të ketë dhe sa do ta do ta marrë parasysh Shtëpia e Bardhë. 
Kur isha në Washington vitin e kaluar, isha aty për një vizitë kërkimore studimore për gjashtë muaj, aty e kupton se edhe tensionet në mes të Shtëpisë Bardhë dhe Departamentit të Shtetit kanë qenë shumë të mëdha edhe gjatë periudhës së Bidenit.

Surroi: Gjithmonë janë të tilla, edhe me Kongresin

Emini: ....edhe me Kongresin, mirëpo ka pasur edhe moskoordinim, për shembull, nga Shtëpia e Bardhë, sidomos ambasadorit Hill në terren dhe Escobarit asokohe me politikat të cilat i pati përcaktuar Departamenti i Shtetit edhe ka pasur tensione shumë të mëdha.

Surroi: Ishte një paradoks i madh i administratës Biden, të cilët ishin njohësit më të mirë të Ballkanit.

Emini: ...e kemi pasur pritshmëri shumë të mëdha...

Surroi: ...miqtë më të mëdhenj të Ballkanit Perëndimor, me rezultatet më të dobëta ndonjëherë.

Emini: Mendoj që nëse atëherë nuk kemi arritur të kemi një marrëveshje në mes Kosovës dhe Serbisë, ku jo veç kemi pasur njerëz të cilët e kuptojnë Ballkanin dhe kanë qenë këtu aktivë në të ‘90, mirëpo ka pasur edhe komplet një rreshtim të BE-së dhe SHBA-së dhe kanë qenë në një anë, nuk ka pasur kurrë koordinim më të madh, së paku në publik. sepse është parë që Escobari dhe Lajçaku kanë qenë gjithmonë afër njëri-tjetrit edhe duke organizuar vizita në rajon, mirëpo edhe takime së bashku me njëri-tjetrin.

Surroi: ...jo shumë produktivë dhe pozitivë

Emini: Absolutisht jo!
Dhe po kthehem te çështja e Lajçakut, që mua më ka ardhur shumë, shumë çudi, sepse ne ishim duke organizuar një event në mes të të dërguarve specialë të Francës, të Austrisë, edhe kjo ishte një iniciativë e Ambasadës së Francës në Sllovaki...

Surroi: Kur?

Emini: Tash, para dy muajve. Eventi do të duhej të ishte për këtë muaj.

Surroi: ...në vitin 2026.

Emini: ...2026, edhe partnerët lokalë ende pa u publikuar as Epstein files, këto krejt të dhënat të cilat jemi duke i parë vazhdimisht edhe secili është i obsesionuar për të gjetur se kush është aty edhe nga Ballkani, edhe nga BE-ja, në Sllovaki ka pasur shumë rezistencë, rezistenca e elitës intelektuale atje ka qenë që “ne nuk bashkëpunojmë me Lajçakun, sepse është në dosjen e Epsteinit”.
Edhe kjo ka qenë një linjë, të cilën partnerët lokale e kanë përcjellë dhe janë tërhequr. Kur doli, edhe për së dyti, edhe më shumë dosje ku pati përfshirje më të madhe të Lajçakut, ky u detyrua edhe për dorëheqje, atëherë edhe eventi u desh të riorganizohet. 
Mirëpo, ky nivel i debatit nuk ekziston në Kosovë, as nga elita politike, as nga ajo intelektuale, as në raport me BE-në, se pse e kemi Lajçakun e dosjet Epstein, që e lidhin edhe me Rusinë, edhe ka përmendje edhe të Lavrovit asokohe. Edhe e ke Mogherinin, e cila është nën hetime dhe u arrestua në Bruksel.
I kemi dy persona, të cilët në faza të ndryshme, kanë qenë kyç për dialog, Në kohën e Lajçakut, ne kemi pasur penalizim shumë të madh në raport me Kosovën, prej BE-së, jemi vendosur nën masa ndëshkuese, të cilat kanë qenë komplet të padrejta.

Surroi: Jemi sulmuar nga Serbia në Banjskë dhe jemi izoluar nga BE-ja....

Emini: ...jemi ndëshkuar për një sulm të cilin nuk e kemi organizuar; nuk ka përgjegjësi dhe llogaridhënie nga Serbia dhe, në anën tjetër, Kosova aplikoi për statusin e vendit kandidat, nuk ka pasur asgjë. Ata nuk e shtynë këtë proces përpara qysh e shtynë në raport me Serbinë, në kuadër të dialogut edhe gjatë gjithë kësaj kohe kemi pasur penalizim aq të madh të Kosovës, saqë duhet të ri kërkohet ose hapje e hetimeve ose të vihen në pikëpyetje vendimet të cilat janë marrë gjatë kohës sa ka qenë Lajçaku aty. 
Sepse dihet shumë mirë që plani franko-gjerman ka qenë një plan, i cili është draftuar në zyrat e BE-së dhe aty është një statut, e cila...

Surroi: Jo... plani franko-gjerman i është dhënë Lajçakut dhe Lajçaku prej një plani franko-gjerman e ka shndërruar në diçka tjetër.

Emini: Prandaj, nëse Kosova tash po mbahet për atë draft-statut, ai draft-statut është kërkuar të dërgohet edhe në Gjykatën Kushtetuese, po atë draft-statut, Kosova edhe në mënyrë shumë misterioze është kushtëzuar edhe për anëtarësim në Këshillin e Evropës. Se ne kemi pasur atë fërkim me Sarrazinin pikërisht për këtë, sepse ishte ajo pabesia që ndodhi në momentin e fundit, kur Kosova u kushtëzua në Këshill të Evropës me draftstatutin e Asociacionit, që ishte në një proces komplet tjetër, ishte shumë problematik. 
Në Kosovë duhet të ketë më shumë reagime, sepse megjithatë është mungesë e besimit në raport, jo veç me Serbinë, sepse ajo gjithmonë ka qenë aty, po me raport edhe me qasjen e BE-së.
Nuk mundet BE-ja të thotë tash i kemi Kallasin e Sorensenin, është një dyshe e re edhe të pretendojë që nuk ka pasur aspak ndikim në një proces aq delikat siç është dialogu në mes të Kosovës dhe Serbisë.

Surroi: Po, në fakt kjo periudhë tash ka kaluar, dhe kam shumë dyshim se mund të kthehemi mbrapa dhe të themi shikoni sa ka ndikuar Jeffrey Epstein në dialogun Kosovë-Serbi, por atë çka mund të bëjmë është të themi, shikoni se çka ka ndodhë në vitet e kaluara dhe shikoni pse nuk ka ndodhë ndonjë rezultat pozitiv dhe filloni të pyeteni pse keni pasur një politikë asimetrike mes Kosovës dhe Serbisë? Pse gjithmonë Beogradi duhet të miklohet në këtë proces

Emini: Edhe kjo është kërkesa ime e vazhdueshme që të ndryshohet qasja dhe kjo pritshmëri ka qenë ndaj Kallasit dhe Sorensenit, e cila mund të themi që është mjaft zhgënjyese, sepse kemi pritur që të ketë një pronësi më të madhe në proces. Kallas po duket shumë larg në horizont në procesin në mes Kosovës dhe Serbisë. Kemi pritur që ajo t’i njohë më mirë rrethanat gjeopolitike, sidomos në raport me Rusinë sepse ajo ka qenë shumë këmbëngulëse në raport me masat ndëshkuese ndaj Rusisë, sanksionet edhe pritshmëria ka qenë që do ta marrë procesin më shumë nën kontroll, sepse unë mendoj që BE-ja kot mundohet që të ketë ulëse në tavolinën e Ukrainës, nëse nuk e merr drejtimin siç duhet në dialogun në mes Kosovës dhe Serbisë.
Është një proces shumë i vogël në raport, në krahasim me Ukrainën, mirëpo do duhej të ketë vëmendje më të madhe dhe kapital më të madh politik të investuar në proces. Është gabim të vazhdohet me një strategji të gabuar, strategjia inkrementaliste, ku vazhdojmë e diskutojmë nivelin teknik edhe pastaj kur të dalë koha për të diskutuar nivelin politik dhe kur përcaktohen rrethanat në terren, mund të vazhdojmë me nivelin politik.
E dyta, është të ndryshohet qasja në raport me Kosovën. Se Marta Kos nuk ka qenë asnjëherë në Kosovë.
Marta Kos është marrë gati se me të gjitha vendet e rajonit, përveç Kosovës. Është shumë prezente në Shqipëri dhe Mal të Zi me të drejtë, sepse ajo po do ta shtyjë procesin e zgjerimit..., kanë caktuar afate kohore për anëtarësim të të dyja vendeve... posaçërisht Malit të Zi, më pak Shqipërisë..., me Edi Ramën shihet që e ka edhe një raport personal ku takimet ndodhin, ka prezencë, Marta Kos aty, ka pasur prezencë edhe në Maqedoni, sepse u tentua që në Maqedoninë veriore të organizohen disa takime që të rikthehet ajo prezenca e BE-së aty, sepse pas zhgënjimit në vitin 2017-2018, kur Maqedonia ndërroi edhe emrin për të filluar një proces të negociatave për anëtarësim, u la poshtë nga BE-ja. Ka pasur edhe prezencë në Bosnje, në Serbi, ka qenë kritike, mirëpo ka qenë aty, po në Kosovë duket që nuk ekziston Kosova për BE-në.

Surroi: Nuk duket se nuk ka ndonjë relevancë të madhe, a vjen a jo.

Emini: Nuk ka, mirëpo...

Surroi: Më duket se paradigma themelore e ndryshimit është Ukraina. Sepse lufta në Ukrainë e shndërroi Ballkanin Perëndimor, e vendosi Ballkanin Perëndimor në një vijë tjetër të interesit gjeopolitik, andaj, edhe u bënë gjithë këto përpjekje me Malin e Zi dhe me Shqipërinë. Por, ky është një rrëfim i papërfunduar për dy arsye. E para, nuk dimë kur bëhet armëpushimi dhe, nëse bëhet, atëherë fillon një proces i shpejtë i anëtarësimit të Ukrainës në Bashkimin Evropian, i premtuar në planin njëzet pikësh për armëpushim dhe kjo e vërë në sprovë Bashkimin Evropian, për të cilën ti je kritike, posaçërisht Francën, por e vërë në sprovë edhe politikën e Bashkimit Evropian ndaj Ballkanit Perëndimor, sepse nuk mund të krijosh, sa do të avancuara të jenë Mali i Zi e të tjerët, edhe të lihet Kosova pa status kandidati, pa hapje të negociatave apo të varet Kosova prej disponimit që ekziston në Beograd, i cili është kundër Bashkimit Evropian.

Emini: Dhe ky është penalizimi më i madh. Fakti që ka zëra shumë kritikë tash nga BE-ja kundrejt Serbisë nga një “frontrunner”, të cilin e quajmë, një vend që ka më së shumti perspektivë për anëtarësim, tash Serbia, është krahasuar dhe me vend që ka probleme fundamentale me sundimin e ligjit edhe nëse...

Surroi: Është më afër Gjeorgjisë sesa Malit të Zi.

Emini: Absolutisht. Dhe kjo e vë në pikëpyetje komplet qasjen e BE-së, nëse e ardhmja e Kosovës në BE kalon nga Serbia, është kanalizuar në një proces, i cili megjithatë varet nga disponimi politik në Serbi, atëherë ku mbetemi ne? Kjo është kritika më e madhe, të cilën kam edhe ndaj vendeve anëtare. Kosova duhet të shihet si partner bilateral. Kosovës duhet t’i jepet statusi i vendit kandidat.

Surroi: E imagjinojmë për një moment skenarin që më 1 mars nënshkruhet armëpushimi Ukrainë e Rusi, një skenar i këtillë. Çka ndodh?

Emini: Mund të ndodhë gjithçka, por jo anëtarësim i Ukrainës në Bashkimin Evropian

Surroi: Në vitin 2027...

Emini: As në vitin 2027 edhe as pas vitit 2027. Është problematik zgjerimi i BE-së në raport me Ukrainën

Surroi: Ta bëjmë skenarin..., pjesë e këtij skenari të themi, bëhet Evropa e dy shpejtësive, në të cilën ideja e kahershme franceze dhe e disa shteteve ‘Core Europe’ disa shtete që përbëjnë thelbin e Bashkimit Evropian, thelbin origjinal që nga Traktati i Romës, integrohen, ndërsa kjo pjesa tjetër shkon me shpejtësi tjetër, ndoshta edhe rrethi i tretë i shteteve si Ukraina dhe Ballkani Perëndimor, të cilat hyjnë, po pa të drejtë të vetos.

Emini: Ky është një debat i cili po ekziston.
E para është integrimi gradual edhe pastaj anëtarësimi pa të drejtë të vetos. Kjo është shumë problematike, sepse Brukseli lëviz në mënyrë shumë të ngadalshme dhe nuk mund të adaptohet në realitete të cilat po do që t’i krijojë. Brukseli ka pasur aq shumë problem edhe ta ndryshojë qasjen e zgjerimit në raport me vendet e Ballkanit në krahasim me ato të Evropës Qendrore, ka pasur shumë, ka kaluar shumë kohë, derisa është specifikuar, sofistikuar edhe kapitujt dhe kushtëzimet për anëtarësim në BE, prej asaj që kemi pa në vendet e Evropës Qendrore, në raport me ato të Ballkanit.

Surroi: I janë dashtë nja pesë vjet për të kaluar në ‘cluster’

Emini: Unë kam qenë në Paris në 2017, kur për herë të parë Franca, për shkak që e bllokoi Maqedoninë e Veriut, tha: “Hajde, po e ndërrojmë metodologjinë”. Veç adaptimi në metodologjinë e re ende është problematik.
Pastaj doli diçka tjetër që erdhi prej rajoni, sepse u çua mesazhi që nuk mund të ketë zgjerim klasik, të cilin e kemi pasur deri në rastin e Kroacisë. Tash po flasim për një zgjerim gradual, ku në mënyrë sektoriale vendet tona do të do të bëhen pjesë të Unionit edhe normal pa të drejtë të vetos, kjo normalisht, për të mos krijuar probleme, sidomos me njëri-tjetrin, meqë vendet e rajonit tonë, si rajoni Lindor, por edhe ne kemi probleme fundamentale me njëri-tjetrin, dhe kjo ka qenë, po edhe normalisht që mos të krijohen Orbanë të tjerë brenda Unionit.
Për mua është shumë problematike për faktin që nëse nënshkruhet potencialisht, hipotetikisht, një marrëveshje armëpushimi në mes të Ukrainës dhe Rusisë, ajo marrëveshje ka pika, së paku ajo të cilën e kemi parë, ka pika të ndryshme, të cilat krijojnë tepër probleme për Bashkimin Evropian, aty ka një bashkërendim në mes të Rusisë dhe SHBA-së, sidomos për politikat e energjisë brenda Ukrainës, se do të jenë tepër problematike për rregullat të cilat i përcakton Bashkimi Evropian për anëtarësim.
E dyta, është territori, unë vetë kam punuar në Ukrainë dhe është një territor i cili për ta integruar në BE, veç për politikat e agrikulturës, ne kemi parë që në mes të luftës ka pasur edhe tensione në mes të Polonisë dhe Ukrainës pikërisht për këto politika.

Surroi: Polonia, Franca...

Emini: Kështu që nuk po flasim për aspektin e sigurisë. Unë jam shumë e befasuar që brenda Bashkimit Evropian edhe nuk ka strategji për Detin e Zi.
Tash ka filluar pak të diskutohet, mirëpo edhe me u pa Turqia, ose mos me u pa, se në strategji shumë pak flitet për Turqinë, kur Turqia është njëri ndër akterët kryesorë në Detin e Zi

Surroi: Është garanti i sigurisë.

Emini: Absolutisht! Tash kanë filluar disa debate për Detin e Zi dhe Evropa është komplet jo strategjike në raport me atë. Kështu që, kur Evropa ka problem ta integrojë një vend si Mali i Zi, dhe potencialisht Shqipëria, të cilat janë edhe pjesë e NATO-s, të cilat janë gjeografikisht brenda Bashkimit Evropian, është shumë problematike...

Surroi: Pa territor të kontestuar...

Emini: Nuk kanë nuk kanë probleme bilaterale, edhe pse kjo me Greqinë, me Shqipërinë del nganjëherë në sipërfaqe, mirëpo nuk duket të jetë aq i thellë sa ta bllokojë të ardhmen e vendit.
E në anën tjetër, kjo për këtë po flasim veç për faktin që Evropa ka qenë kaq e dëshpëruar saqë e vetmja politikë ka qenë: “Okej e kemi NATO-n dhe ndërhyrjen ushtarake potencialisht, sepse edhe BE-ja ka filluar në Bruksel të flitet sikur në NATO në qarqet e Brukselit tash nuk flitet për administratë publike, flitet për ushtri, flitet për mbrojtje, flitet për buxhete për mbrojtje, por e vetmja levë të cilën e ka pasur në raport me Ukrainën, ka qenë zgjerimi dhe unë mendoj që në mënyrë shumë gjeneroze e jep si ide zgjerimin, mirëpo shumë rrallë mund të ekzekutohet. 
Edhe te zgjerimi dhe një gjë tjetër, të cilën mua po më vjen keq që nuk po diskutohet në qarqet e Ballkanit Perëndimor, sepse na ka kapë entuziazmi i Malit të Zi dhe Shqipërisë, mirëpo janë vendet anëtare ato të cilat ratifikojnë traktatin e hyrjes së vendit në BE. Franca, është problemi më i madh, sepse në dy dhoma duhen tri të pestat është supra shumicë, quhet “super majority”

Surroi: ... edhe Holanda më duket

Emini: ...edhe Danimarka, mirëpo këto e kanë më pak problematike se Franca, sepse në Francë duhet shumica në të dy dhomat apo referendum. Dhe referendumi i vetëm që ka ndodhur në Francë, në pesëmbëdhjetë vitet e fundit, ka qenë për ta njohur të drejtën për abort në Kushtetutën e Francës.
Ky ka qenë i vetmi event në të cilin është arritur konsensus politik për të bërë një gjë të tillë. Na duhet ose t’i bindim dy dhomat të Parlamentit francez, një shumicë të cilën as presidenti Macron në fakt nuk e ka hiç, ose referendumin, të gjithë publikun francez që Mali i Zi dhe Shqipëria do të duhej të jenë pjesë e BE-së, e pastaj po flasim për një parlament problematik në Holandë, pastaj tani Danimarka..., Irlanda mund të jetë edhe njëra nga problemet bilaterale...

Surroi: Para se të mbërrijmë aty, se ajo është pjesa finale e kësaj... po ta pyeste Qeveria e Kosovës Donika Eminin për tri këshilla gratis, çka të bëjë me BE-në sot, çka do të ishin?

Emini: E para, është plani i rritjes është ratifikuar dhe mendoj që është shumë lajm i mirë. Kjo i hap, përveç aspektit financiar, unë mendoj që Kosova ka pasur një program shumë ambicioz dhe shumë të mirë. Edhe në Bruksel...

Surroi: ...është vlerësuar ndër më të mirët

Emini: ... është thënë se agjenda të cilën e ka dërguar Kosova ka qenë njëra ndër më të sofistikuara dhe këto duhet dhënë meritë një ekipi brenda Qeverisë që ka punuar në atë aspekt.
Tash e bën edhe të mundur një bashkëpunim bilateral në mes të Brukselit dhe Kosovës, Prishtinës, dhe këtë duhet ta marrë me seriozitet Kosova, sepse ka pasur mungesë komunikimi dhe bashkëpunimi për shkak të masave, për shkak të tensioneve në mes Kosovës dhe Serbisë dhe normalisht edhe për shkak të faktit që nuk kemi pasur një qeveri legjitime, kemi pasur një qeveri kujdestare, e cila nuk ka mund t’i shtyjë agjendat përpara edhe për faktin që plani i rritjes nuk ishte i ratifikuar. E para është angazhimi me Brukselin.
Në Bruksel janë njerëzit. Duhet të kuptojmë që marrëdhëniet ndërpersonale janë shumë të rëndësishme. Këtu mund ta marrin edhe modelin e Edi Ramës, se Edi Rama gjithmonë ka qenë, aspektin personal e ka vënë para aspektit profesional në raport edhe me vendet anëtare dhe me Brukselin. Një riqasje ndaj BE-së do të ishte hapi i parë.

Hapi i dytë, normalisht, është që të rikalibrohet në procesin e dialogut. Normalisht nuk ka, unë nuk besoj që ka rrethana të mira politike për t’iu rikthyer dialogut të nivelit të lartë, për shkak të rrethanave edhe në Serbi. Dhe do të ketë zgjedhje, Vuçiq nuk mund të jetë më president, sepse i ka përdorë të gjitha mandatet të cilat i lejohen. Mund të ketë ndryshime politike.

Surroi: Sivjet është.

Emini: Sivjet është, mirëpo është nën tension edhe jo vetëm për shkak të protestave, mirëpo edhe për shkak të sanksioneve nga SHBA-ja, për shkak që NIS i Rusisë është sanksionuar dhe ato tash po blihen si asete potencialisht nga MOL-i i Hungarisë, kështu që po luhet një lojë gjeopolitike, megjithatë e ashpër.
Po Kosova duhet të angazhohet në aspektin bilateral me BE-në për dialogun, jo të implementojë Asociacionin. Të fillojë debatin për implementimin e Asociacionit brenda dhe unë mendoj që ky debat mund të mund të marrë kohë shumë

Surroi: Në fakt, janë dy ligje në Kosovë mbi vetëqeverisjen lokale dhe pushtetin lokal, të cilate kanë të integruar pjesën e debatit në të.

Emini: Dhe duhet të ketë, dhe jo vetëm me serbët dhe jo vetëm me serbët e veriut, sepse obsesionimi vetëm me një segment shoqëror është i gabueshëm, duhet të ketë edhe me serbë në jug, duhet të ketë një debat të hapur të mirëfilltë. Në këtë mënyrë do të ketë kohë Kosova të kalibrohet

Surroi: ...debat të brendshëm në vend të negociatave në Bruksel.

Emini: Dhe pastaj kur ka rrethana politike për negociata në Bruksel, Kosova do të duhej të angazhohet me vende anëtare, jo me Brukselin, përveç Brukselit, Kallasit edhe Sorensenit...,

Surroi: CIlat vende anëtare?

Emini: Unë mendoj që janë edhe “push paper”, ju themi që e ofrojnë pjesën teknike. Mirëpo Gjermania, rikthimi i Gjermanisë në Ballkan do të duhej të shfrytëzohet më mirë nga Kosova. Është potencialisht edhe Franca, sepse është një vend problematik, mirëpo edhe në Francë ka edhe dinamika të brendshme politike që megjithatë mund të mos ia lejojnë. Italia është vend, në të cilin Kosova nuk është angazhuar shumë, mirëpo ka, edhe për shkak të pozicionimit të Italisë në marrëdhëniet transatlantike, sepse Kosova nuk mundet t’i humbasë, nuk ka nuk ka llogari të humbasë aleatë strategjikë, është Mbretëria e Bashkuar, edhe pse është jashtë BE-së si palë e tretë në aspektin e sigurisë e ka e ka rifilluar bashkëpunimin me Bashkimin Evropian, me vendet e Bashkimit Evropian dhe normalisht angazhimi me këto vende....

Surroi: Është njeri prej partnerëve kryesorë të sigurisë në Kosovë.

Emini: Edhe me të drejtë. Kështu që janë këto vende të cilat Kosova do duhej të investojë.
Tash ju skadon afati i ambasadorëve, nuk duhet me i lënë pozitat vakante, duhet menjëherë të ketë intervenim në aspektin diplomatik. Kosova do duhej të mësohej se si të sillet në rend të ri botëror. Transaksionalizimi sepse në Kosovë ne e kemi një thikë edhe ndahemi gjithmonë. 
E edhe kemi atë kompleksin që si vend i vogël nga njëherë dalim edhe me deklarata shumë të hershme pa i menduar mirë, mund të luhet një lojë ku i mban marrëdhënie diplomatike shumë të mira me të gjitha vendet, të cilat kanë rëndësi strategjike për Kosovën, e gjithmonë kemi qenë në anën kundërt të Rusisë dhe të Kinës, mirëpo aleatët perëndimorë për ne duhet të mbahen pavarësisht rrethanave, sepse janë rrethana të reja gjeopolitike, ku multilateralizmi, vlera, të cilat i kemi diskutuar para dhjetë viteve, nuk ekzistojnë, kështu që më pak ligjërata për atë rend botëror e më shumë aktivitet politik pragmatik që do ta mundësonte navigimin e Kosovës në mënyrë të suksesshme në politikën ndërkombëtare dhe normalisht të ketë më pak drejtim të gishtave në partnerë apo akterë jashtë Kosovës.
Ka për disa gjëra të cilat me të drejtë mund ta hedhim fajin jashtë Kosovës, mirëpo ka gjëra të cilat mund t’i bëjmë pa problem brenda në Kosovë, është shumë ambicioze. Mirëpo Tajvani e ka problem Kinën dhe navigon gjithsesi një politikë të brendshme shumë të suksesshme. E ka krijuar një demokraci të konsoliduar pa marrë parasysh që pengohet në mënyrë të hatashme dhe nuk lejohet as të lëvizë në aspektin ndërkombëtar nga Kina. Ne mund të marrim shembuj nga vende të tilla, sepse në një vend kur krejt multilateralizmi është duke u shembur, këto rregulla, të cilat e kanë kufizuar Kosovën, nuk ekzistojnë më pse të mos bëhemi kreativë dhe të navigojmë një politikë të jashtme më aktive.

Surroi: Kur t’i prodhojmë 90% të çipave botërorë...

Emini: Përveç asaj është edhe mënyra se si funksionon vendi brenda. Unë kam qenë atje. Është normalisht edhe partneriteti me SHBA-në, janë normalisht edhe pozicionimi strategjik në një botë e cila është në krizë të materialeve kritike të rralla “rare critical materials”, të cilat Kina, sidomos pas politikave të taksave të SHBA-së, ka filluar edhe me e ndalë eksportin e tyre. Është shumë problematike, mirëpo, unë thashë, jo aq ambicioze, mirëpo ka gjëra të cilat mund t’i rregullojmë nga brenda në mënyrë që të krijojmë një shtet megjithatë që është funksional dhe i cili megjithatë ka progres në sundimin e ligjit dhe rendin demokratik. Për shembull, Serbia nuk ka ndërhyrë për të na lënë pa qeveri një vit e gjysmë.
Këto janë dinamikat e brendshme politike, të cilat ne duhet t’i tejkalojmë për një agjendë nacionale e cila ka rëndësi më shumë sesa dinamikat e partive politike brenda Kosovës.

Surroi: Donika po i afrohemi pjesës, ku tradicionalisht ti e merr tash rolin për të shtruar pyetje.

Emini: Unë pikërisht e kisha bërë gati një pyetje të tillë. Kisha shumë pyetje në mendje, sepse ke një përvojë dhe memorie institucionale, të cilën nuk e ka gati se asnjë person tjetër në Kosovë, ke qenë pjesë e proceseve shumë të rëndësishme dhe mund ta shohësh dallimin në rrethana ndërkombëtare, mirëpo edhe në pozicionimin e Kosovës nga Rambouillet e sot.
Në krejt këtë shembje të atij rendi që ka ekzistuar atëherë, dhe rrethanave të sotshme. Çka do të ishte këshilla jote për një vend si Kosova, jo Ballkani Perëndimor, po veç Kosova në raport me procesin negociues, në raport me BE-në, po edhe në raport me shtetet aleate tradicionale për Kosovën.

Surroi: Kosova e ka tash një fat, një fat që pozicionimi gjeopolitik e detyron prapë të bëjë vendime gjeostrategjike, të cilat i ka bërë në vitin 1989 me shembjen e Murit të Berlinit, ndonëse bota po kalon prej asaj unipolare në multipolare, ndonëse unipolare dhe brenda një sistemi multilateral 
Ne duhet prapë të mendojmë në të njëjtat vija strategjike, e kjo do të thotë ne jemi pjesë e Evropës, jemi shtet evropian, do të jemi shtet evropian. Duhet të jemi pjesë e një sistemi kolektiv të mbrojtjes. Kjo është NATO-ja. Duhet të aspirojmë në çfarëdo modaliteti të rirregullimit të hapësirës unike të sigurisë dhe të bashkëpunimit dhe të tregut evropian, çfarëdo forme që do të marrë Bashkimi Evropian, ne duhet të jemi pjesë e asaj.
Por elementi i tretë, i cili neve na karakterizon, për dallim prej shteteve tjera është se ne duhet të jemi, po ashtu, pjesë aktive kontribuuese për zgjidhjen e hapësirës së Ballkanit Perëndimor, si hapësirë unike e sigurisë. Kjo neve na paraqet një sfidë të veçantë, sepse kemi të bëjmë me një konflikt të papërfunduar me Serbinë. Ky konflikt duhet të përfundojë në atë mënyrë që Kosova, Serbia, të gjitha fqinjët tanë duhet të jenë pjesë të një hapësire të sigurisë edhe të shteteve të cilat nuk duan të jenë anëtare të NATO-s. 
Kosova do të jetë e gatshme ushtarakisht, të jetë në NATO në vitin 2028, sipas standardeve të NATO-s. Politikisht besoj po ashtu, kjo është një sfidë tash e hapësirës së sigurisë evropiane. Kjo do të thotë që çështja e relacionit mes Kosovës dhe shteteve mosnjohëse, Spanjës... nuk është më çështje mes politikave të brendshme spanjolle, por është pjesë e një interesi strategjik spanjoll që i tërë regjioni i Ballkanit Perëndimor, përfshirë Kosovën, të jetë pjesë e një hapësire të sigurisë, e cila shkon nga Mbretëria e Bashkuar deri te kufiri mes Ukrainës dhe Rusisë, kudo që të vendoset kufiri.
Pjesë e kësaj strategjie, pjesë e këtij ekuacioni, pjesë e kësaj hapësire të sigurisë natyrisht, s’do mend është Turqia, kjo hapësirë e sigurisë bëhet nga Mbretëria e Bashkuar, Turqia deri te kufiri mes Ukrainës dhe Rusisë. Kjo nënkupton natyrisht politika të reja të sigurisë, ndonëse mendoj se politikat e sigurisë të Kosovës janë të determinuara që të shkojnë... Do të thotë ne në vitin 2035 do të kishim 5%të GDP-së të dedikuar për mbrojtje. Kapaciteti i Kosovës do të jetë i gatshëm deri atëherë, nuk shoh ndonjë problem në këtë drejtim. Disponimi i popullit të Kosovës është në të gjitha matjet në nivel evropian, është pro NATO, është pro Bashkimit Evropian si asnjë vend tjetër.
Kështu që tash ne duhet të jemi proaktivë në hartimin e politikave të reja të sigurisë dhe të bashkëpunimit në regjionin tonë.

Emini: Dhe kjo pikërisht bie në debatin i cili është ringjallur së së fundmi është edhe këtë Edi Rama sidomos po e shtyn edhe me Samiti i NATO-s do të mbahet në Tiranë, është planifikuar të mbahet aty. E kishte edhe EPC-në. Vitin e kaluar ishte takimi i Komunitetit politik evropian, i cili u mbajt në Tiranë edhe krejt ribrendimi i Ballkanit po bëhet kjo, si të bëhemi nga konsumues të sigurisë, të shndërrohemi në ofrim të sigurisë dhe si kapacitetet tona në ndërkohë prej ‘90-e kanë ndryshuar aq shumë sa që tash mund të komplementojmë sigurinë, arkitekturën e sigurisë së Evropës, qoftë në infrastrukturë, në kapacitete, në ndarje të përvojave dhe këtu ky debat në Kosovë nuk ka ndodhur shumë, mirëpo ka një trajektore të mirë.
Pati shumë frikë në raport me buxhetin për mbrojtjen, kisha pyetje nga gazetarë ndërkombëtarë që a duhet të alarmohemi dhe nuk duhet të alarmohemi, sepse militarizimi, se a do doja të ishte një rend i tillë ku do të flisnim për militarizim, kjo është tjetër çështje, mirëpo në një trend të tillë, ku ke, shtyrje të mëdha nga SHBA-ja për vendet e Evropës, pjesë të NATO-s që të rrisin buxhetin e tyre për mbrojtje prej 2 deri në 5%, veç Spanja deri tash e ka rezistuar këtë politikë dhe këtë presion.
Kemi militarizim të vendeve të rajonit. Kosova megjithatë veç po i përgjigjet këtij trendi, e para dhe e dyta po i përgjigjet një plani për transformim të FSK-së në Forca të Armatosura ka qenë një plan, i cili gradualisht e ka paraparë një trajektore të rritur të kapaciteteve, por edhe të shpenzimeve.
Kosova ka bashkëpunim shumë të mirë me vendet të cilat ne i konsiderojmë perëndimore, vende të cilat janë pjesë të NATO-s, nuk ka një qasje si të Serbisë, e cila është pak më fleksibile në aleancat ushtarake dhe kjo duhet të shihet në aspektin pozitiv dhe duhet Kosova ta ribrendojë veten edhe në këtë aspekt.
Edhe këtu diplomacia, por edhe Kryeministri duhet të flasë në gjuhë të tillë që i përgjigjet atë atij ndryshimi që përmenda më herët që ka ndodhë në Bruksel.
Në Bruksel nuk flitet më për administratën reformën e administratës publike, siç është folur para pesë ose dhjetë viteve. Tash flitet për çka kontribuon ky rajon në arkitekturën e sigurisë së Evropës. Është bërë pjesë edhe e zgjerimit, në njëfarë mënyre, e debatit për zgjerim dhe besoj që këtu Kosova, nëse do ta kisha edhe një këshillë, do të ishte një këshillë ku ribrendohesh nga një konsumator në një ofrues të sigurisë, sepse Kosova ka një kapacitet të tillë.

Surroi: Dhe ky është momenti kur më së miri mund ta përfundojmë këtë bashkëbisedim, për ta lanë për ndonjëherë tjetër kur të jesh këtu në Kosovë. Mirë se vjen çdo herë!

Emini: Faleminderit!

Surroi: Faleminderit, Donika!