“Her” – kritikë vetmisë dhe kapitalizmit modern

Theodori vendos t’i drejtohet teknologjisë, përkatësisht inteligjencës artificiale, duke komunikuar me të dhe duke i vënë emrin Samantha, me një zë femëror. Ky është një indikacion i qartë i kalimit drejt asaj gjendjeje që sociologët e quajnë post-humane, një fazë në të cilën marrëdhëniet njerëzore zëvendësohen nga teknologjia. Komunikimi mes Theodorit dhe Samanthës vazhdon; madje ata vuajnë, pavetëdijshëm, nga hiperkomunikimi. Lidhja duket perfekte: nuk ka drama, Samantha është e dëgjueshme, e butë, përkëdhelëse me fjalë, gjithmonë në dispozicion dhe pa kufizime

Autor: Fisnik Dragusha

Filmi “Her” (2013), i regjisorit Spike Jonze, është një dramë romantike futuriste që trajton marrëdhëniet midis njeriut dhe inteligjencës artificiale, raportet me vetminë, individualitetin, intimitetin dhe dimensione të tjera të ekzistencës bashkëkohore.

Theodor, protagonisti i filmit, është një djalë i ndrojtur që ndahet nga e dashura e tij dhe përjeton një krizë emocionale, për të rrëshqitur më pas drejt një krize ekzistenciale. Është i vetmuar, madje edhe në sferën profesionale, ku shkruan letra për njerëz të huaj që nuk i takon kurrë fizikisht. Kalon nëpër peripeci të ndryshme derisa arrin njëfarë stabiliteti emocional.

Në këtë kontekst, ai vendos t’i drejtohet teknologjisë, përkatësisht inteligjencës artificiale, duke komunikuar me të dhe duke i vënë emrin Samantha, me një zë femëror. Ky është një indikacion i qartë i kalimit drejt asaj gjendjeje që sociologët e quajnë post-humane, një fazë në të cilën marrëdhëniet njerëzore zëvendësohen nga teknologjia. Alain Badiou, në parathënien e librit të Byung-Chul Han, “Agonia e erosit”, parashtron me vendosmëri se dashuria, me tërë kuptimin e fjalës, e fituar përmes një tradite të gjatë historike, po kërcënohet, mbase ka vdekur tashmë, por sidoqoftë po lëngon. Por cili është armiku që po e godet për vdekje dashurinë? Është, pa dyshim, individualizmi bashkëkohor: mungesa e guximit për ta mohuar veten në mënyrë që të zbulohet tjetri. Bota e sotme e shtyp erosin, duke u orientuar ekskluzivisht drejt përmbushjes së qejfit dhe kënaqësisë narciste.

Komunikimi mes Theodorit dhe Samanthës vazhdon; madje ata vuajnë, pavetëdijshëm, nga hiperkomunikimi. Lidhja duket perfekte: nuk ka drama, Samantha është e dëgjueshme, e butë, përkëdhelëse me fjalë, gjithmonë në dispozicion dhe pa kufizime. Për ironi, ajo është e dashura perfekte, një marrëdhënie jo e zakonshme, që nuk kërkon prani fizike, por vetëm intimitet emocional. Kështu, Theodor ndërton një lidhje të thellë dhe të përkushtuar, edhe pse kjo marrëdhënie është thjesht vokale, duke u shndërruar në një lloj transcendence brenda kornizës teknologjike.

Filmi trajton vetminë e njeriut modern, dashurinë, intimitetin dhe problemet relacionale. Gjendja e Theodorit nuk është një rast i izoluar, por reflektim i një problemi më të gjerë, sistemik.

Theodor (Joaquin Phoenix) shfaqet si produkt tipik i kapitalizmit: ai jeton një jetë dinamike në një botë me shpejtësi ekstreme, automatizon ndjenjat dhe komunikimin e tij, i cili është pothuajse tërësisht teknologjik, duke përjashtuar elementin human. Zgjedhjet e tij janë po ashtu teknologjike. Ai vuan nga “pozitiviteti”, sipas filozofit Byung-Chul Han, dhe në shumë aspekte është mishërim i koncepteve të tij; “Burnout Society” duket se flet pikërisht për Theodorin.

“Njeriu nuk ka lindur për punë. Kush punon, nuk është i lirë”, thoshte Aristoteli. Ky mendim krijon një kontrast të fortë te figura e Theodorit. Për Aristotelin, njeriu i lirë është ai që nuk është i varur nga nevojat dhe detyrimet e jetës. Sot, në shoqërinë e konsumit dhe performancës, secili është pjesë e një kategorie detyruese, një “kamp pune”. Brenda këtij kampi, njeriu është njëkohësisht i burgosur dhe roje, viktimë dhe dhunues, zot dhe shërbëtor. Ne e shfrytëzojmë veten; xhelati dhe viktima nuk dallohen më. Optimizimi shkon deri në kufijtë e shkatërrimit dhe funksionimi “më i mirë” interpretohet si vetëpërmirësim katastrofik.

Vetëshfrytëzimi është më efikas se shfrytëzimi nga të tjerët, sepse shoqërohet me ndjenjën e lirisë.

Jeta kapitaliste, e zhveshur nga çdo transcendencë, reduktohet në funksione biologjike dhe rutina të thjeshta, ku qëllimi kryesor është zgjatja e jetës me çdo kusht. Shëndeti vendoset në piedestal si një perëndeshë e re, duke u bërë autoreferencial dhe i zbrazët, dhe duke çuar drejt një përshtatshmërie pa qëllim.(Byung-Chul Han, “Shoqëria e sfilitur”)

Theodor duket se e ka këtë fat: jeta e tij është e zhveshur nga çdo përmbajtje narrative. Ajo zhvillohet paralelisht në dimensionin sentimental dhe atë profesional, brenda një kuadri që duket i zbrazët dhe pa përmbajtje reale.

Filmi mbyllet pa një përfundim të qartë. Samantha vazhdon të komunikojë me mijëra burra në të njëjtën kohë; duke qenë se është inteligjencë artificiale, ajo nuk u nënshtrohet formave tradicionale të dashurisë dhe kufizimeve të saj, ajo evoluon dhe rritet në një dimension apo update të ri. Ndërsa Theodori është ai që ende ballafaqohet si qenie humane me pasiguri, dëshirë për të qenë i vetëm dhe ekskluziv, shfaq dimensione humane që nuk mund të përputhen me ritmet emocionale të Samanthës.