За некои, тој е првиот Албанец во Приштина кој фотографирал со години, негативите на снимките на Реџеп Раковица остануваат неразвиени како скапоцени богатства што чекаат да бидат откриени. Десетици фотографии на Раковица сега се претставени на јавноста за прв пат преку изложбата „1928“ во новоотворената галерија „Луми91“, во она што е познато како „Уметнички кварт“ во „Улпијана“. Насловот на изложбата се однесува на годината на првата снимка, која беше почетна точка на фотографско патување кое денес е наследство.
Роден во Приштина во 1909 година, Реџеп Раковица, млад фармацевтски техничар, малку пред своите 20-ти години, ќе биде заведен од хоби: фотографија. Бил вработен во аптека во сопственост на Евреин во градот и, според записите, во 1928 година, со фотоапаратот „AGFA“ на сопственикот на аптеката, Раковица го направил својот прв кадар. И оттогаш, Раковица никогаш не престанала. Неговите кадри денес се културно наследство на главниот град. Десетици фотографии од Раковица сега се претставени на јавноста за прв пат преку изложбата „1928“ во новоотворената галерија „Луми91“, во она што е познато како „Уметнички кварт“ во „Улпијана“.
Сликите немаат легенда ниту година. Но, јасно е дека тие се еден вид одраз на Приштина тука и пред речиси еден век. Во долги бели кошули, тројца мажи штотуку излегле од реката. Под нив се риби наредени, а во рацете држат јагула. Тоа е иконска фотографија што ги спојува занаетчиството од тоа време, посебните носии и тројца мажи од тоа време.
Единствената фотографија со натпис, насловена како „Прошетка со Пајтон“, од 1928 година, претставува речиси целосен поглед на Приштина во тоа време. Во Пајтонот има шест лица. Две од девојчињата имаат посебен костим кој изгледа како да бил облека на ученичка. Во позадина се малите куќи на Приштина, минарињата на џамиите и тука и таму малку повисока зграда. Раковица, кој почина во 1988 година, направи голема услуга на традицијата со фотографиите што се изложени. Тој има замрзнати моменти што го покажуваат патувањето на градот, облеката и карактеристиките на времето. Во неговиот објектив, времињата се движат, деновите се движат од традиционална облека кон помодерна.
Синот на Реџеп Раковица, Енвер Раковица, откри дека плановите биле оваа изложба да се одржи порано. Тој призна дека професорот Шиќри Нимани, исто така, бил соработник во оваа иницијатива и напишал монографија за Реџеп Раковица. Според него, постојано се појавувале работи што довело до одложување на отворањето.
„Сега решивме да отвориме галерија и да ја подготвиме оваа изложба. Околу 90 проценти од фотографиите не се видени претходно. Дури и не сме ги виделе, бидејќи имаше само негативи. Тој направил многу фотографии, особено за време на Втората светска војна. Сепак, бил принуден да уништи многу негативи пред партизаните да влезат во градот. Малкуте што останале за време на последната војна биле уништени, но нешто останало“, рече Раковица, кој е и сопственик на галеријата што се отвори во четврток вечерта. Тој рече дека неговиот татко многу ја сакал фотографијата, но никогаш не отворил комерцијално студио.
„Фотографираше сè и секого. Немаше бизнис, туку љубов. По професија беше фармацевт и знаеше да снима филм. Знаеше многу технички работи што ме научи и мене. Потоа почнав да фотографирам како ученик во основно училиште во 1953 година. Во тоа време, фотографијата беше зачувана откако беше испечатена на хартија, а сега зачувуваме многу малку“, рече тој. Според Раковица, неговиот татко е првиот Албанец во Приштина кој фотографирал. Тој рече дека има индиции за други, но не се презентирани негативи.
Во еден стар сандак, семејството изложило и фотоапарат „Компур“, заедно со неколку негативи „Ломберг“. Тоа се алатки што ги користел Реџеп Раковица. Секоја од фотографиите има своја приказна.
Универзитетскиот професор и ветеран етнолог, Уке Џемај, даде етнокултурно читање на изложбата. Тој рече дека таа претставува извонредно богатство на културно наследство, на животот на градот Приштина пред речиси еден век. Според него, фотографиите истакнуваат многу албански етнокултурни вредности.
„Прво на сите, материјалната култура, облеката. Имаме многу традиционални носии кои зборуваат за тоа како пред речиси еден век имало активен живот во градот. Тоа е облеката на Турците со шајак, жгун од типичната албанска типологија, и рурална и урбана, што значи дека тие коегзистирале“, рече тој.
Тој ги опиша фотографиите велејќи дека обликот на наборот на главата открива многу.
„Младите имаа ист турбан како и постарите, но поголем и им ги допираше ушите, што значи дека не се стари. Кога имаат околу 20-25 години, може да се види дека турбанот се движи малку над горниот дел од десното око, а тоа многу зборува за комуникацијата со околината. Ако излезе во град, оние што го забележуваат знаат дека е слободен. Старецот на фотографијата го имал турбанот малку зад главата, што покажува дека е сериозен човек од збор и вера“, рече Џемај. Во своите објаснувања, преку турбанот како идентификациски дел од облеката, тој зборува и за етнопсихолошки и етнокултурни вредности и изразува многу внатрешни чувства.
„Фотографија од тројца мажи кои штотуку се вратиле од риболов, секој со јагула во рацете, покажа многу интересен костим. Таа долга машка кошула што во селата дури и денес, на пример во Хас, ја наоѓаме како летна работна кошула. Тоа е типична албанска машка кошула. Тука е претставен коегзистенција на процесот на етнокултурен развој на облеката. Од онаа на традицијата што успеала да преживее дури и во градот со постепената модерна облека“, рече тој.
Потоа застана на едно мало девојче на фотографијата, кое носи лента на главата, со прекрасен фустан, чевли и чанта. Според Џемај, ова покажува дека културата во градот се движела напред, но, според него, како и насекаде, таа култура не може да се земе одделно, туку одржува континуитет. Тој рече дека ова е вредноста на изложбата и на авторот кој знаел како да ги долови тие моменти.
„Значи, оваа изложба зачува еден момент од историјата што денешната помлада генерација, кога ќе се осврне наназад, ја гледа Приштина од зад сцената, со мали еднокатни куќи. Како таква, изложбата го освежува сеќавањето на постарите генерации, но и на младите луѓе кои имаат можност да ја видат изложбата и да ја запознаат Приштина и нејзината култура, барем малку, преку овие фотографии“, рече Џемај.
Фотографиите од Раковица откриваат дел од идентитетот на градот Приштина, тука пред речиси 100 години. Идентитет кој денес, малку или ништо, останува. Но, фотографиите го враќаат во живот преку слики.