Ai Weiwei: Censura po ndihet edhe në Perëndim

Ai Weiwei flet për procesin e vendimmarrjes përpara vizitës së tij të parë në Kinë pas më shumë se një dekade. Artisti, i njohur në mbarë botën si kritiku më i famshëm i regjimit komunist kinez, u detyrua të bënte një llogari të vështirë përpara se të vendoste të kthehej në atdhe.

Para se të hipte në avion bashkë me djalin e tij – i cili nuk e kishte takuar kurrë nënën e moshuar të artistit – Ai u kthye me mendje te koha e tij në paraburgim, kur rrëmbyesit i thanë se do të kalonte 13 vjetet e ardhshme në burg me akuza të rreme: “Më thanë: ‘Kur të dalësh, djali yt nuk do të të njohë’. Kjo ishte shumë e rëndë dhe ishte vërtet i vetmi moment që më preku thellë”.

Në fund, ai kaloi disa muaj në robëri. Lao, djali i tij, mbushi 17 vjeç. Ai thotë se Lao nuk ka më shumë nevojë për udhëzimet e tij, ndaj vendosi të rezervonte biletat dhe ta merrte rrezikun. “Njerëzit më thanë: ‘A ke frikë?’ Unë u thashë: ‘Jo, pse duhet të kem frikë? Jam kinez. Kam pasaportë kineze. Kam të drejtë të kthehem dhe të shoh nënën time’. Dhe kështu u ktheva”.

Mirë se vini në jetën e Ai Weiweit. Për shumicën e njerëzve, kthimi në shtëpi nuk nënkupton të peshojnë rrezikun se mos nuk i shohin më kurrë familjarët e afërt, por kjo është realiteti për një 68-vjeçar, jeta e të cilit është formësuar tërësisht nga autoritarizmi dhe lufta kundër tij.

Udhëtimi i tij në Kinë shkoi mirë. Ai u intervistua në aeroport dhe pas disa orësh u lejua të hynte në një vend, aromat, pamjet dhe tingujt e të cilit i gjeti qetësues. Ai e përshkroi udhëtimin si “një telefonatë që lidhet papritur sërish”. Sot, ai është edhe më poetik, duke e përshkruar si “një copë nefriti e thyer që mund ta ribashkosh sepse përputhet shumë mirë. Gjithçka është kaq e njohur: drita, temperatura, njerëzit”.

Ai gjendet në zyrat londineze të botuesit të tij për të folur rreth librit të ri, “On Censorship”, një polemikë 90-faqëshe mbi natyrën e kontrollit shtetëror, inteligjencën artificiale dhe mbikëqyrjen. Ky është një njeri që i njeh mirë këto tema. I lindur në Pekin në vitin 1957, ai u rrit në kampe pune në Kinën veriperëndimore pas internimit të babait të tij, poetit Ai Qing. Në vitin 2011, ai u ndalua për 81 ditë në një qeli pa dritare prej rreth 16 metrash katrorë për shkak të aktivizmit të tij. Pas lirimit, u ndoq, u mor në pyetje dhe u kërcënua nga shteti kinez; më pas, në vitin 2015, iu kthye pasaporta dhe ai nisi një jetë në mërgim. Aktualisht, ai e ndan kohën mes Lisbonës, Berlinit dhe Cambridgeit.

Veprat e tij artistike janë po aq dramatike sa edhe historia e tij personale. Një ushtri prej 1.600 artizanësh kinezë krijoi 100 milionë “fara” porcelani të pikturuara me dorë, të shpërndara në dyshemenë e Turbine Hall në Tate Modern në Londër 16 vite më parë. Ai mbuloi Konzerthaus-in e Berlinit me 14 mijë jelekë shpëtimi portokalli fluoreshent, të veshur nga refugjatë; dhe realizoi një film kushtuar fëmijëve që vdiqën në tërmetin e Sichuanit në vitin 2008. Kjo sfidë e drejtpërdrejtë ndaj narrativës zyrtare shtetërore e bëri atë “personin më të rrezikshëm në Kinë”.

Vepra e tij e ardhshme, në Aviva Studios në Mançester, përfshin 30 tonë kopsa, të shpëtuara nga një fabrikë londineze që po mbyllej dhe të kontrabanduara në Kinë për t’u shndërruar në vepra të mëdha të varura nga artizanë vendas.

Libri është një lexim tronditës, duke argumentuar se Perëndimi e keqkupton natyrën e censurës. Ai e përkufizon atë si “ushtrimin e pushtetit mbi hapësirën intelektuale”, njëkohësisht “një mjet të domosdoshëm të skllavërimit mendor dhe një burim themelor të korrupsionit politik”. Nuk janë vetëm regjimet autoritare, paralajmëron ai. Shoqëritë liberale mendojnë se censura është e rrallë, “por njerëzit harrojnë se edhe në ditët me diell, hijet janë të pashmangshme”.

Disa nga argumentet janë të vështira për t’u kuptuar. Në një pjesë mbi kufizimet e inteligjencës artificiale, artisti përmend një “selfie” që bëri me lideren e AfD-së, Alice Weidel, në vitin 2018. Ai thotë se inteligjenca artificiale vendosi se imazhi, i cili është real, duhet të kishte qenë i rremë, sepse të dy dukeshin në skaje të kundërta të spektrit politik. Në kohën e selfies, Weidel – gjyshi i së cilës ishte nazist – konsiderohej pjesë e krahut më të moderuar të partisë së ekstremit të djathtë, por që prej marrjes së drejtimit ka bërë thirrje për “riatdhesime në shkallë të gjerë” të të huajve, duke thënë se përqendrimi i Gjermanisë te Holokausti është i ngjashëm me një “kult faji”.

A pendohet ai për atë selfie? Ai më thotë se në shumë çështje, kërkesat e saj politike “mund të jenë të gabuara”, por ajo është ende “më racionale se kundërshtarët e tjerë politikë në Gjermani”. Po retorika e saj kundër emigrantëve – a nuk është kjo në kundërshtim me bindjet e tij? “Disa shtete nuk pranojnë as edhe një [emigrant], ndërsa Gjermania pranon 1.2 milion, që është një vendim mjaft bujar,” përgjigjet ai. “Pra, nëse ata e ndryshojnë politikën dhe duan ta kufizojnë, nuk ka asgjë të gabuar”.
Ai është gjithashtu i impresionuar nga fakti që Weidel “hapur dëshiron që Gjermania të jetë më e pavarur nga ndikimi amerikan”. Shton: “Mendoj se këto janë disa nga gjërat që duhet t’i bëjmë.” Ata që e njohin politikën gjermane do ta gjenin këtë argument befasues, pasi AfD-ja shihet si partia më e afërt me Trumpin dhe pothuajse të gjitha partitë në vend duan më shumë pavarësi nga SHBA-ja. Një mbështetje kaq e fortë për dikë në skajet më ekstreme të së djathtës evropiane mund të shkaktojë habi, dhe ka edhe surpriza të tjera.

Qëndrimi i tij ndaj Kinës ka ndryshuar ndjeshëm. Kombi ka thënë ai së fundmi, ndodhet “në një fazë ngjitjeje”, duke përmendur përparimet teknologjike dhe rritjen e lirive personale. Perëndimi, nga ana tjetër, përpiqet të “mbajë gjallë logjikën e vet”, ka humbur “autoritetin etik” dhe ka “rrëshqitur në diçka që mezi njihet”.

Edhe pse një vështrim i shpejtë përtej Atlantikut, drejt Amerikës në epokën e bastisjeve të ICE-it, e mbështet disi këtë pikë, ai e ka fjalën edhe për Evropën. Pra, a po ndjek tani kritiku më i famshëm i regjimit kinez vijën e partisë? “Pozicioni im ndaj Kinës ka nisur përpara se të mund ta njihja veten si individ. U rrita në këtë vrimë të zezë me babanë tim,” thotë ai, duke treguar një fotografi në Iphonein e tij të një vendi të shkretë në Kinën veriperëndimore.

Ai nuk është saktësisht i zemëruar, por sugjerimi se është zbutur ndaj qeverisë kineze e ka prekur një nerv të ndjeshëm. “Unë ende kam një pasaportë kineze. Nëna ime është ende kineze. Pra, kjo është e vetmja marrëdhënie që kam me Kinën”, thotë ai. “Nuk jam nostalgjik. Nuk jam patriot.” Po pretendimi se Perëndimi përqafon censurën? A është kjo përvoja e tij në Mbretërinë e Bashkuar? “Nuk mund të hyj në detaje”, thotë ai në mënyrë enigmatike. “Por ndiej të njëjtën lloj mbikëqyrjeje, të njëjtën lloj censure edhe në Perëndim”.