Sprovë për një koment mbi poezinë e Kujtim Shalës Foto: Alban Bujari / KD

Sprovë për një koment mbi poezinë e Kujtim Shalës

Fatbardha Statovci 04 December 2019 17:24

Kujtimi i Zonjës n’zi – Kujtim Shala

Kujtimi i Kujtimit

Kur Kierkegaardi gjendet përballë pyetjes se çka është një poet, ai nënvizon: Një njeri i palumtur, që fsheh vuajtjen e thellë në zemrën e tij, por buzët e së cilit janë aq të kalitura sa edhe psherëtimat e vaji përshkojnë mbi to si muzikë e mrekullueshme.

Nga këndi i një vetmie të thellë, mbushur me psherëtima vuajtjeje e malli, jehon zëri i mekët i poetit që kujton, ëndërron, lëngon e përgjërohet. Dashuria e kthyer në humbje dhe përjetimi i tretur në kujtim, dëshmojnë për dhimbjen që konvertohet në poezi, si artikulim i fuqishëm pohues i orvatjes së shpirtit për ataraksi.

Me ëndrrën e rrënuar në gji, Kujtimi përmend Zonjën e vet, bëhet një me të, shquhet si i saj, e kujton atë dhe e vuan mungesën e saj. Zonja rri në zinë e vet, e heshtur si varr, ndërsa imazhin e saj na e plotëson ngadalë e kujdesshëm poeti,i cili flet për të dhe në emër të saj. Copëza malli e mërzitjeje, fuqishëm dhe vërshimthi mbushin hapësirat që vargjet lënë zbrazur, atëherë kur fjalët mungojnë apo janë të pamjaftueshme ta shprehin të gjithën, tërësinë.

Humbja pason dhimbjen e dhimbja ia lëshon vendin kujtimit. E Kujtimi, i humbur nëpër kujtime, i palumtur dhe i shqetësuar, thur ndjesi e ndjenja që gëlojnë nga vaji e mërzia, përherë në trajtën e një afeksioni ekstatik që padyshim burim të parë ka mungesën e Zonjës. Kujtimi kujton dhe ringjall, pikërisht me anë të kujtimit, përjetimet e dikurshme në një botë që rri pezull mes të tashmes dhe të kaluarës, mes dëshirës dhe mungesës, mes reales dhe irreales.

Kujtimi i Zonjës është i mbytur në zi, në vaj e mërzi, ashtu sikundër figura e saj na del: e zezë, e futur në zinë e pashembullt të saj. Të gjitha këto të unisuara vijnë jo si kaos por si harmoni, jehet e së cilës bukurtingëllojnë si ‘muzikë e mrekullueshme’.

Zonja, strumbullari me fuqi të jashtëzakonshme centripetale, boshti rreth së cilit vërtitet çdo gjë, është kujtimi që vret pambarimisht, si tmerr i paemër që sublimohet vazhdimisht nëpër rrugë pa krye e pafund, nëpër qorrsokakë ku verbazi lëvizet në kërkim të të padefinueshmes, të asaj që quhet dashuri. Dhe ende më shumë rëndohet situata kur dihet se kjo e fundit dikur ka ekzistuar dhe çka ka mbetur sot janë të lënat e saj, thërrimet e imëta që s’plotësojnë asnjë zbrazëtirë shpirtërore.

Metafora e madhe e humbjes, mallit dhe vetmisë, nis qysh në poezinë e parë dhe këputet në të fundit, për të mos mbaruar kurrë. Lidhja fine që i mban poezitë e lidhura të krijon përshtypjen se je në rrugëtimin e leximit të një poezie të vetme dhe jo të një cikli të ndarë në kapituj të veçantë.

Kjo vihet në shërbim të shpërfaqjes së një kontinuitetit të lidhur fort organikisht, që shpreh vuajtjen dhe lëngimin e përhershëm i cili shtrihet përtej kohës objektive, me synimin për ta rrokur eternalen. Vaj që ka pikënisje, por s’ka mbarim. Vaj që sëmbon shpesh e të ngjall trishtim. Vaj që nis qetas (E shoh si hapet drita andrrueshëm / nata tretet majë malit e n’lugina), e mbaron po kështu, heshtazi e pazë (Zonjë në zi t’kujtoj andrrueshëm / me dhembjen e egër paskaj).

E, kujtimi i Kujtimit për Zonjën mbetet një dhe po ai i përhershmi, i trishtë, melankolik dhe elegjiak:

Zonjë në zi me sytë përlotur përjetë

lumenj zie në ty rritur

ruan fytyrën time mërzinë praruar

tanë qiejt e rënë n’zemër shkrumbuar.

Zia si përhershmëri dhe drita si shpresë shpëtimi

I gjithë skeleti i sagës së përvuajtshme të shprehur me nota vaji të theksuara, përbëhet nga kontrasti i madh vuajtje-shpëtim. Kjo mund të lexohet si bardh apo zi, jetë apo vdekje, lëngim apo çlirim. Përherë janë dy korentë, përherë është një udhëkryq, përherë ekziston një dyzim udhësh që të lë përballë dilemave, mëdyshjeve, frikës e ankthit.

I gjendur ballë saj, poeti ynë nuk pozicionohet; frikësohet, përgjërohet e lutet, por është i pasigurt dhe labil kur vjen në shprehje përcaktimi, e kjo sepse agonia ekzaltuese që e ka përfshirë është e atillë që pamundëson kthjelltësinë në të arsyetuar. I sfilitur nga zia, por edhe i kalitur prej saj, poeti nuk mallkon; thjesht lëngon për dritë dhe orvatet ta gjejë atë.

Orteku i madh i zisë, zbehet nga fuqia ëndërrimtare e subjektit lirik për bardhësi, ngrohtësi, rreze e dritë. Kështu, konstrukteve që ngrihen mbi bazën e zisë i kundërvihet me forcë gjigante ideja e dritës, që tenton të vërë rend në kaosin e krijuar nga e para. Kështu, me të, bëhet kthimi në esencë përmes impulsit emocional, në rend të parë, dhe atij artistik, në rend të dytë.

Në funksion të kësaj ideje, fjala dritë inkorporohet më shumë se 80 herë brenda poezive, herë si emër, herë si cilësor, duke rrumbullakësuar kështu mega-idenë e kontrastit të fuqishëm ‘bardhezi’. Prania e të bardhës ka një ndikim elektrizues mbi idenë e të zezës, zisë, dhe ani pse i përgatitur për një dominim absolut të të dytës, lexuesi vëren se pritmëria e tij prishet, me t’u gjendur përballë këtij fakti, sepse të dyja – zia dhe drita - vrullojnë në një bashkëjetesë ku marrin e japin në tentativë për ta theksuar më elementaren njerëzore, esencën humane.

-Drita më zbardhi n’dimnin e zi / dora më ngriu bota në shtat;

-Sa egër dorën ma shtrëngon / furtunat plot zi e dritë;

-Ma jep dorën më shpëto me dritë më laj / rrugën ma hap në pyllin e zi;

-E fortë si vdekja ashtu dashuria / errsinë e dritë praruar;

-Andrrat vijnë miqësisht të rralla / vrushkuj dritë n’terrin e zi;

Vjeshta zbulohet n’trishtimet e gjata / mërzi e zezë e qiejve pa dritë;

(...)

– janë vetëm disa nga vargjet ku zia e drita shihen në një simbiozë interesante e të pazakontë.

Poeti, ky mbret i shfronësuar rrugëve plakur, mediton mbi dashurinë dhe kërkon dritën. Drita është padyshim Zonja. Ajo nuk është, e drita mungon. Kërkimi i dritës është, literalisht, kërkimi i Zonjës e së këtejmi, dashurisë.

E nga përsiatjet e bëra mbi dashurinë, vjen përfundimi fatal e tragjik se:

Ma e zezë se vdekja asht dashuria

mërzi e zjarr i zi

mall i vjetër sa qiejt e rënë

përherë e përjetë i ri.

I pashpresë se kjo gjendje e skajshme do të mbarojë, poeti këlthet:

Mbyll derën mbyll jetën n’dimnin e zi

akujt thyejnë dritën n’errsina pa fund

kaos stuhi zjarre rruzuj pa dritë

shuhen sytë robnon mjegulla s’ka më ditë.

Me dritë kërkon Dante Zotin, me dritë kërkon Elioti hyjnoren, me dritë kërkon Migjeni shërimin, me dritë kërkon Zorba lirinë, e me dritë kërkon Shala dashurinë. Drita është shpëtimi, drita është ajo, Zonja e munguar, fryma e dritës.

Kujtimi i Zonjës është i zi, e kujtimi i Kujtimit mbi Zonjën zbardhëllen me dromca drite, shprese e druajtje. Dhe, e gjithë diskrepanca që shihet vazhdimisht në portretizimin e ‘atij’ dhe ‘asaj’, kulmon këtu, me idenë e dritës dhe territ, zisë dhe bardhësisë. Njëri, mes zisë së plotë, mban anën e të zezës dhe tjetri ngulmon për bardhësi. Litari mbetet i ngrehur dhe përfundimi i hapur.

Kujtimi vazhdon të jetojë.

Letha përshkon Lethen

Letha, appendix i Kujtimit të Zonjës n’zi

A mund të jetë Letha (personi), një Lethe (lumi)? – është pyetja që shtron Shala, krejt në fund të paratekstit shpjegues të librit, tekst që mjegullon e provokon, më shumë sesa sqaron e ndihmon.

Interpretimi duhet nisur detyrimisht nga kjo pikë, nga fundi, sepse fundi është targeti, objektivi dhe decizivja. Kështu, edhe ekskluziviteti i një revelimi potencial semantik i jepet poezisë së fundit të ciklit, që faktikisht shënjon kulmin e gjithçkaje, klimaksin e peripecisë, fillimin e fundit e fundin si tërësi, dhe gjithë ai gradacion ngjitës kulmon mu te kjo poezi.

Fakti i parë që duhet të potencohet është që cikli i fundit i librit Letha, me po të njëjtin emërtim, është njëfarë appendixi i Kujtimit të Zonjës n’zi, më shkurt, faqe e re e veprës përfaqësuese të autorit. Poeti luan me dy koncepte prominente: Letha subjekti/personi dhe Lethe lumi/figura. Lethe ishte emri i shpirtit grek të harresës me të cilin identifikohej shpesh lumi, ndërkaq si toponim bart ngarkesën e lumit të harresës, një nga pesë lumenjtë e Hadit i vendosur në nëntokë, por këtu do të mjaftohemi vetëm me funksionin e tij simbolik dhe asaj rruge do ta trajtojmë. Zonja e Kujtimit këtu është Letha dhe Lethe është lumi që merr me vete Kujtimin, për ta tretur përjetësisht. Lethe merret si simbol dhe i vihet si opozicion Kujtimit. Pra, nga secili këndvështrim, është harrim.

Libri është i strukturuar – dhe kjo nuk bën të kapërcehet pa u theksuar - në katër cikle dhe kompozicioni ka domethënie të veçantë. Nis me Trajta, që shënjon primordialen, fillimin e hershëm e trajtësimin; vazhdon me Sh’pia, që simbolikisht paraqet vendosjen dhe thellimin e rrënjëve; pastaj kemi Efemerja që bart në vete ngarkesën e rrufeshmërisë dhe përkohshmërisë se jetës tokësore/fizike; dhe mbaron me Letha, si instanca e fundit e sagës jetësore, ku gjithçka materiale e jomateriale shpërbëhet, tretet, dekompozohet – përveç atij që ekziston pavarësisht trupit, pra shpirti. Pra, gjithçka ka një pikënisje dhe një mbarim: niset nga trajtësimi dhe shkohet deri te tretja, humbja e formës, shprishja e trajtës. Një rreth vicioz ky, që sugjeron një skemë të pritshme dhe logjike, nëpër të cilën kalon ekzistenca e qenies. Mes këndej (bota fizike) dhe andej (eternalja)- koncepte me të cilat manovron autori - qëndron Lethe, si mundësi purifikimi.

S’do mend fakti që kategori qendrore e ciklit është Kujtimi, i lidhur ngushtë me persona-n e Zonjës. Kujtimi është i predestinuar këtu të zhduket, të tretet, të vdesë. Me t’u zhdukur ai, soset dhe jeta. Sepse, fundja, gjithçka në jetë është një kujtim dhe s’ka gjë përtej tij; e sotshmja kthehet në të djeshme dhe e ardhmja në një të sotshme që në çast kthehet në të kaluar e, rrjedhimisht, në një kujtim.

Siç tha diku Ernesto Sabato: me kalimin e kohës, e tashmja konvertohet në të kaluar dhe ëndrrat e së ardhmes në realizime të papërsosura dhe të vdekura. Jeta është relativja, pasi është temporale par excellence. Kujtimi lidhet esencialisht me qenien dhe qenësinë. Të kujtosh domethënë të ekzistosh. Kujton, pra je. Kur nuk je nuk kujton, kur nuk kujton nuk rron, e kur jeton pa kujtime je qenie e zbrazur, je qenie bosh. Pra, po qe se kujtimi nuk është, harrimi e përfshin qenien dhe kështu rrezikohet deri në shprishje qenësia e saj. Ma lehtë / Letha / pa kujtime – pajtohet autori, i rënduar nga to, por mallkon Lethe-n, duke e quajtur shpikje të zezë, që është rrugë me u harrue. Mes kësaj pasigurie, bashkë me gjithë dilemën, lumi poshtë rrëzohet me rrëmbim, me tana kujtimet e tyre n’harrim, e klithja e fundit e poetit, mbaroi jeta, i drejtohet Letha-s. Zonjën bashkë me Kujtimin, i merr lumi i harresës. Përfundimisht, kështu, efemerizmi tregon fuqinë e vet, kthen të vdekur gjithçka në kthetrat e veta në të cilat rëndon pluhuri dhe shkatërrimi nga tretja.

E tashmja dhe eternalja bashkohen fuqishëm për t’u shkrirë në këtë të fundit, ku edhe ngjan eksplodimi i madh dhe shkatërrues njëherazi. (Dhe mos të harrojmë se poezitë e tejbartura nga Kujtimi i Zonjës n’zi, vendosen mu te cikli Efemerja.)

A mund të jetë Letha (personi), një Lethe (lumi)? – i bashkohemi pyetjes së autorit. Meqë Kujtimi Letha-n nuk është i gjallë, meqë Letha e ka tretur Kujtimin në vete, atëherë ka gjasa. Ashtu si Kujtimi parqet subjektin dhe figurën, konkreten dhe abstrakten, ashtu mund edhe Letha të jetë një Lethe.

Tani, litari këputet dhe përfundimi merr trajtë.

Kujtimi vdes.

© KOHA. Të gjitha të drejtat janë të rezervuara.

Komentet

Shto koment

Të ngjashme