Ne ende flasim për lirinë, por në realitet nuk e kemi më

Për shkrimtarin e njohur slloven, Drago Jançar, nuk janë vetëm mekanizmat autoritarë dhe totalitarë që e kufizojnë lirinë dhe ëndrrat njerëzore. Thotë se në realitet nuk kemi më liri, se interneti ka sjellë edhe liri totale, ku gjithkush flet për gjithçka. Në intervistë ai flet për letërsinë si autobiografi, për komunizmin dhe konceptin e lirisë, për një takim që organizoi midis shkrimtarëve shqiptarë e serbë, për njerëzit e ngopur me politikë e për rrëshqitjet e teatrit...

“Jam i vetëdijshëm se po shkojmë drejt një të ardhmeje shoqërore që është shumë e pasigurt. Ne ende flasim për lirinë, por në realitet nuk e kemi më atë. Së bashku me kontrollin total teknologjik, interneti ka sjellë edhe liri totale, ku gjithkush flet për gjithçka, dhe ku dalin në dritë budallallëku dhe brutaliteti më i madh”, thotë Drago Jançar shkrimtar, dramaturg dhe eseist slloven. Ai është anëtar i Akademisë Sllovene të Shkencave dhe Arteve, ka qenë kryetar i Qendrës Sllovene të PEN-it dhe ka punuar si skenarist. Veprat e tij janë përkthyer në 21 gjuhë dhe kanë marrë disa çmime nga Sllovenia dhe bota. Si një nga shkrimtarët më të njohur bashkëkohorë sllovenë, Jançar ka botuar shumë vepra, duke përfshirë: “Pema pa emër” (2008), “Atë natë e pashë” (2010), “Dhe vetë dashuria” (2017), të cilat janë përkthyer dhe botuar në shqip, si dhe “Galioti” (1978), “Dritat e veriut” (1984), “Dëshira tallëse” (1993), “Skllavi i galerës” (1995), “Katarina, palloi dhe jezuiti” (2000), “Nxënësi i Xhojsit” (2003), “Shpirti i Evropës” (2006), “Profecia dhe tregime të tjera” (2009), ndër të tjera. Në intervistë ai flet për letërsinë si autobiografi, për komunizmin dhe konceptin e lirisë, për një takim që organizoi midis shkrimtarëve shqiptarë e serbë, për njerëzit e ngopur me politikë e për rrëshqitjet e teatrit...

Liria dhe burgosja diskutohen shpesh në veprat tuaja, qoftë si burgje të mirëfillta, brenda sistemeve totalitare, apo si burgje të kujtesës. A besoni se letërsia vetë është një mënyrë për të shpëtuar, apo ajo ndërton një burg brenda botës fiktive?

Drago Jançar: Pyetja e kufizimeve shoqërore dhe lirisë që individët lakmojnë është po aq e vjetër sa vetë civilizimi njerëzor. Megjithatë, në emër të lirisë shoqërore apo kombëtare, shekulli i njëzetë solli abuzime në një shkallë që njerëzimi nuk e kishte përjetuar kurrë më parë. Në dramën time “Valsi i madh shkëlqyes” (org. Veliki briljantni valček), njerëzit mbyllen në një institucion të quajtur “Liria të bën të lirë”. Ky është, natyrisht, një aludim për kampin e përqendrimit ku fjalët “Arbeit macht Frei” – puna të bën të lirë, ishin shkruar në hyrje. Në Bashkimin Sovjetik, ekzistonte një term popullor për institucionet psikiatrike: psihushke, ku mbylleshin armiqtë e shtetit. Kushdo që nuk e kuptonte se ky ishte një vend i lirë, ishte, natyrisht, i çmendur.

Sa më shumë që ideologji të ndryshme flisnin për lirinë në këtë shekull, aq më shumë e kufizonin atë. Një shekull progresi teknologjik ishte gjithashtu një shekull i errët burgjesh, censure dhe mungese lirie. Në fillim të shekullit të njëzetë, Franz Kafka e ndjeu këtë, dhe në gjysmën e dytë të të njëjtit shekull, Ismail Kadare e çoi atë në një nivel të ri absurdi kur shkroi “Pallatin e ëndrrave”, një metaforë madhështore mbi kontrollin total dhe vullnetin njerëzor për të gjetur një rrugëdalje nga ky labirint. Por, nuk janë vetëm mekanizmat autoritarë dhe totalitarë që e kufizojnë lirinë dhe ëndrrat njerëzore, mund të jetë edhe tradita (përsëri Kadare: “Prilli i thyer”), feja, familja, gjinia... Është e vërtetë që kjo pyetje shfaqet shpesh në veprat e mia, por për mua ajo lidhet gjithashtu me karakteret njerëzore, dashurinë dhe urrejtjen, frikën dhe guximin, besnikërinë dhe tradhtinë, gëzimin dhe pikëllimin.

“Çdo fjali që shkruaj është autobiografike,  letërsia nuk është një abstraksion hipotetik”

Gjatë leximit të librave Tuaj, është e pamundur të mos bëhen lidhje autobiografike. Ju keni shërbyer në jug të Serbisë për një kohë, ashtu si Stevani në romanin “Atë natë e pashë” (org. “To noč sem jo videl”). Duke gjetur këto lidhje, pyesim veten se çka quan realitet një shkrimtar? Si ndihmon realiteti në procedurën e shkrimit dhe në fiksion?

Jançar: Përmendët një shembull shumë të mirë për ta kuptuar këtë lidhje. Vite më parë, kur po shkruaja romanin “Atë natë e pashë”, u bllokova kur papritmas nuk dija se ku t’i dërgoja dashnorët – një oficer kavalerie serb dhe dashurinë e tij, Veronikën, e cila dëshiron t’u shpëtojë kufizimeve strikte të shoqërisë borgjeze të Lubjanës përpara Luftës së Dytë Botërore. Dhe, atëherë, më ranë ndërmend papritmas vitet e mia në Ushtrinë Popullore Jugosllave: në Vranjë, në Jug të Serbisë, natyrisht. E njoh qytetin dhe rrethinat e tij, kazermat janë ende të njëjta, dhe ushtria është ushtri, qoftë monarkiste apo komuniste, me rregullat, sjelljet, sharjet dhe rakinë. Dhe kështu heroina ime, e cila kishte tërhequr vëmendjen në rrugët e Lubjanës me elegancën e saj, u gjend në mes të realitetit patriarkal, në atë kohë ende në Ballkanin disi oriental dhe melankolisë së tij të çuditshme... Në fakt, çdo fjali që shkruaj është autobiografike në një farë mënyre, edhe pse historia është krejtësisht fiktive. Letërsia nuk është një abstraksion hipotetik, çdo histori kërkon situatën e saj të gjallë dhe konkrete, kohën dhe hapësirën e vet.

Ju keni jetuar mjaftueshëm nën regjimin komunist. Duke e ditur se si është të jetosh nën diktaturë, si e shihni stilin e sotëm të jetesës? A është përdorimi i telefonit një lloj kontrolli mbi njerëzit përmes pëlqimeve (likes), mesazheve dhe kamerave?

Jançar: Është e vërtetë që gjendemi në një situatë që Kafka, Orwelli apo Kadareja nuk mund ta kishin imagjinuar. Ndoshta Ismail Kadare në vitet e tij të mëvonshme e vuri re fenomenin e mbikëqyrjes teknologjike, që po ndërhynte në jetët tona, ndoshta ai mendonte se po i afroheshim kontrollit të ëndrrave nga bota e metaforave të tij osmane. Për mua, duhet të them se nuk kam frikë nga kjo, sepse pak a shumë e them dhe e shkruaj atë që mendoj, dhe nuk ka asgjë që më duhet ta fsheh. Gjatë komunizmit ishte ndryshe. Njerëzit e thjeshtë thoshin: “Tani që kemi lirinë, duhet të kemi kujdes se çfarë themi”. Jugosllavia ishte shumë më e hapur se vendet e tjera komuniste, por edhe kështu, po të thoshe gjënë e gabuar, për shembull për Titon, mund të përfundoje keq.

Natyrisht, ka një dallim të madh midis asaj kohe dhe së tashmes. Megjithatë, jam i vetëdijshëm se po shkojmë drejt një të ardhmeje shoqërore që është shumë e pasigurt. Ne ende flasim për lirinë, por në realitet nuk e kemi më atë. Së bashku me kontrollin total teknologjik, interneti ka sjellë edhe liri totale, ku gjithkush flet për gjithçka, dhe ku dalin në dritë budallallëku dhe brutaliteti më i madh, lakmia, urrejtja, etj. Ndonjëherë pyes veten, mes çfarë njerëzish po jetoj në të vërtetë? Budallallëku dhe mizoria janë bërë shumë të afërta dhe të dukshme. Për të qenë pak ironik: më në fund kemi barazi të plotë, të gjithë jemi të barabartë në rrjetet sociale. Opinioni i dikujt që nuk ka lexuar asnjë libër të vetëm vlen po aq sa opinioni i dikujt që ka shkruar dhjetë të tillë.

Ju keni qenë student i drejtësisë gjatë epokës komuniste në Jugosllavi. Si ndahet shkrimtari nga juristi? Dhe si do ta shihte juristi i mundshëm Jançar Raskolnikovin (“Krim dhe ndëshkim” nga Dostojevski) dhe si e sheh atë shkrimtari Jançar?

Jançar: Kam studiuar drejtësi, por nuk e kam ushtruar atë asnjë ditë të vetme. Edhe si student, isha i dhënë pas shkrimit për gazetën studentore, duke punuar shkurtimisht si gazetar derisa kuptova se isha i interesuar vërtet vetëm për artin, artin letrar. Dhe, edhe po të isha bërë jurist, kjo nuk do të më ndihmonte t’i kuptoja idetë e Raskolnikovit, veprat e tij të tmerrshme dhe dilemat morale. Por mund t’i kuptoj ato si shkrimtar, e aq më tepër si një person që është i vetëdijshëm për pafuqinë e tij. Në fakt, dilema të ngjashme si ato të Dostojevskit shfaqen edhe në disa prej romaneve të mia, veçanërisht te “Dhe vetë dashuria” (org. In ljubezen tudi). Vetëm kur bëtë pyetjen vura re një rastësi të çuditshme: në romanin tim personazhi kryesor quhet Sonja. Dhe ashtu si te “Krim dhe ndëshkim”, Sonja ndjek Raskolnikovin në Siberi, ashtu edhe Sonja ime sakrifikon gjithçka për dashurinë. Një jurist nuk do të ishte në gjendje ta kuptonte këtë.

“Asgjë nuk mund ta zëvendësojë magjinë e teatrit”

Derisa shekulli ynë është shekulli i prozës, ju njiheni edhe si dramaturg dhe për një kohë keni punuar si skenarist. Si e shihni vendin e teatrit sot? A po zëvendësohet teatri nga kinematografia? A do të zëvendësohet ndonjëherë?

Jançar: Asgjë nuk mund ta zëvendësojë magjinë e teatrit, të cilën e njohim që nga “Antigona” e deri në ditët tona. Teatri është magji e gjallë: kur ulemi në një sallë të errët, shohim njerëz të vërtetë në skenë, pjesë të jetës sonë, pasioneve, frikërave dhe shpresave tona. Ai mund të zëvendësohet më së paku nga kinemaja, e cila prodhon filma artistikë vetëm për festivale dhe një audiencë të kufizuar, dhe kryesisht mjaftohet me përmbajtje të cekët e sipërfaqësore. Një paradoks që kam vërejtur prej kohësh është se teatri është bërë i rrezikshëm për veten. Jo vetëm që regjisorët ripërpunojnë dhe rishkruajnë shfaqjet, madje edhe klasiket, sipas mënyrës së tyre dhe sjellin në skenë sensacione që vetëm ata i kuptojnë, duke zvarritur mikrofona dhe ekrane në skenë… Ata thjesht po e nxjerrin letërsinë jashtë teatrit. Flasin me përbuzje për teatrin letrar. Teatri nuk do të përfundojë mirë me këtë ritëm. Njerëzit janë ngopur me pamflete politike dhe televizion bosh në jetën e përditshme. Herët a vonë, ata do t’ia kthejnë shpinën një teatri të tillë pa histori, emocione dhe dialog. Dhe kjo tashmë po ndodh.

Kosova dhe Sllovenia ishin pjesë e Jugosllavisë. Kur kishin një mirëkuptim më të mirë me njëri-tjetrin, atëherë apo tani?

Jançar: Më duket se dikur kishte më shumë kuriozitet në Slloveni për veçantitë kulturore të shqiptarëve në Jugosllavi e madje edhe interes për situatën politike. Le ta kujtojmë grevën e minatorëve në Kosovë në vitet tetëdhjetë dhe solidaritetin slloven në tubimin e famshëm në “Cankarjev dom”, i cili çoi në një mosmarrëveshje serioze me Beogradin dhe një krizë të madhe politike në të gjithë vendin. Kishte gjithashtu një bashkëpunim dhe shkëmbim të madh letrar. Unë e njihja poetin Ali Podrimja dhe kemi pasur lexime publike së bashku në qytete gjermane dhe austriake, sepse librat tanë u botuan në përkthim gjermanisht nga i njëjti botues. Në vitet kritike para shpërbërjes së vendit, si kryetar i PEN-it slloven, organizova një takim për t’i bashkuar shkrimtarët serbë dhe shqiptarë, dhe ftova Ibrahim Rugovën dhe autorë të tjerë nga Kosova në takimin e PEN-it në Bled, së bashku me shkrimtarët serbë. Rugova nuk ishte ende politikan në atë kohë. Mjerisht, këto debate përfundimisht nuk ishin të suksesshme. Zhvillimet politike morën rrjedhën e tyre. Ndoshta nuk di mjaftueshëm për këto gjëra, por më duket se sot dimë më pak për njëri-tjetrin. Prishtina është më larg Lubjanës sot sesa ishte atëherë.

“Zërat e shkrimtarëve izraelitë dhe palestinezë që bëjnë thirrje për bashkëpunim kanë heshtur”

Në një rast keni thënë se “roli i intelektualit është i rëndësishëm në kohë revolucionesh, në kohë krizash, jo në kohë normale”. Duke qenë se sot ka shumë zona konflikti në botë, jo vetëm në Ballkan, a mendoni se angazhimi i tyre është i mjaftueshëm, apo është vështirë se e vërejmë?

Jançar: Për aq sa e njoh Ballkanin, mund të them se ka shumë më tepër njerëz mendjehapur dhe tolerantë në radhët e shkrimtarëve sesa kishte gjatë krizave jugosllave. Viteve të fundit kam takuar kolegë në Tiranë, Beograd, Sofje, Athinë dhe gjetiu që janë shumë mendjehapur. Megjithatë, trishtohem kur lexoj deklaratat e disa autorëve rusë dhe ukrainas, të cilët janë aq pamëshirshëm intolerantë sa nuk kontribuojnë në asgjë për t’i dhënë fund konfliktit. Ka luftë, e kuptoj. Por si e imagjinojnë ata një të ardhme bashkëjetese apo marrëdhënie fqinjësore? Te shkrimtarët është i dukshëm déjà vu-ja e konflikteve ballkanike të viteve 1990. Zërat e shkrimtarëve izraelitë dhe palestinezë që bëjnë thirrje për bashkëpunim kanë heshtur. Gjej ngushëllim në faktin se disa prej nesh në Jugosllavi të paktën u përpoqën, për shembull me debatet e sipërpërmendura në Bled.

“Letërsia mund ta kuptojë dhe ta hapë rrugën drejt empatisë”

A mendoni se shkrimtari ka ende një zë të fuqishëm në shoqëritë moderne, apo është shtyrë në margjina ashtu siç keni thënë shpesh?

Jançar: Ende mendoj kështu. Megjithatë, jam ende i bindur se vetëm letërsia mund ta kuptojë dhe ta hapë rrugën drejt empatisë për konfliktet e rënda politike, mosmarrëveshjet kombëtare e fetare dhe gabimet historike që kanë shkaktuar aq shumë vuajtje.

Si e shihni identitetin e letërsisë bashkëkohore sllovene? A po e thekson ajo më shumë elementin ballkanik, apo po lidhet më shumë me modelet e letërsisë botërore? Apo, ndoshta, po këmbëngul të bëhet globale duke nxjerrë në pah elementet ballkanike, ose ato kombëtare dhe lokale?

Jançar: Nuk do të guxoja të jepja një pasqyrë të përgjithshme, pasi po botohen shumë libra dhe nuk i ndjek më të gjithë. Në thelb, ndiej se përvojat personale dhe traumat psikologjike janë në plan të parë, duke reflektuar dilemat e shoqërisë dhe botës së re ku jetojmë. Është një botë shumë e ndryshme nga ajo që njeh brezi im.

Nuk ndodh shpesh që një shkrimtar nga një gjuhë e vogël të marrë vëmendje ndërkombëtare. Cilët janë mekanizmat që e ndihmojnë një shkrimtar të një gjuhe të vogël ta arrijë këtë vëmendje?

Jançar: Ka shumë mekanizma të tillë sot. Mbështetje financiare, bursa, rezidenca, agjenci kombëtare që mbështesin përkthimet e autorëve vendas në gjuhë të huaja. Edhe pse një promovim i tillë ndihmon shumë, në fund ajo që vlen është përgjigjja nga lexuesit e kualifikuar, redaktorët dhe kritikët. Sot, një përkthim nga një gjuhë e vogël nuk përbën më një ngjarje në vete. Gjithmonë kam menduar se një shkrimtar duhet të fokusohet kryesisht në fjalitë dhe historitë e veta. Çdo gjë tjetër do të vijë pas, ose nuk do të vijë fare.

Intervista u botua fillimisht në nr. 35 të revistës “Symbol”. Botohet me leje të Redaksisë.