Me vete morën gjuhën dhe mbiemrin

Shkrimtari Elias Canetti dhe historia e familjes së tij

Cañete. Në Spanjë ende ekziston kjo komunë, që dikur ka qenë qytet. Kur më 1492 ra Granada, kalaja e fundit arabe, kurora spanjolle i përndoqi jo vetëm myslimanët, por edhe hebrenjtë. Ata u shpërndanë nëpër botë. Në Angli, në Holandë dhe në Perandorinë Osmane – nga Maroku deri në Detin e Zi.

Në Cañete jetuan edhe paraardhësit e Elias Canettit (1905-1994), shkrimtar nobelist, i varrosur në Zürich. Nga Cañete ata morën mbiemrin dhe e italianizuan në Canetti. Nga atje morën edhe gjuhën, spanjishten e shekullit XV. Canettët u përcaktuan për Perandorinë Osmane. Në shekullin XIX ata përmenden si tregtarë të njohur në Edrene, në Adrianopojë.

Në fund të atij shekulli, rreth vitit 1890, gjyshi i Elias Canettit vendosi të shpërngulej në Ruse, një qytet në Bullgari, pranë kufirit me Rumaninë. Ruse ishte qytet me plot ngjyra dhe me shumë etni – bullgarë, rumunë, turq, grekë, shqiptarë (të cilët Canetti i përmend në kujtimet e tij), armenë, romë. Dhe, natyrisht, hebrenj.

Ruse ishte qytet i njohur për tregti. Tregtinë e mundësonte jo vetëm talenti i tregtarëve, e sidomos i hebrenjve. Tregtinë e bënte të mundshme edhe gjeografia. Pranë Ruses kalon Danubi, i cili përbën edhe kufirin me Rumaninë. Nëpër Danub shkonin e vinin anije me mallra. Nga Vjena në drejtim të Detit të Zi. Nga Deti i Zi drejt Vjenës. Më 1866 nga stacioni i trenit në Ruse u inaugurua vija e parë hekurudhore e Bullgarisë – deri në portin e qytetit të Varnës në Detin e Zi.

Arkitektura nën ndikimin austro-hungarez ka bërë që Ruse të quhet edhe “Vjena e vogël”. Ruse ka qenë vendbanim i rëndësishëm edhe në kohët romake. Romakët e quajtën Sexaginta Prista, qyteti i 60 anijeve, për kaq anije kishte vend për ankorim në portin e lumit. Përmes Danubit nuk vinin vetëm anije, por edhe ide politike e kulturore, e nganjëherë edhe oferta për punë.

Njëri nga paraardhësit e Elias Canettit ishte konsull i përgjithshëm i Austrisë në Ruse. Prindërit e Elias Canettit u arsimuan në Vjenë. Në metropolin e madh nëpër të cilin po ashtu kalon Danubi, ata zbuluan dashurinë e tyre për teatrin, muzikën, letërsinë, kulturën në përgjithësi. Këtë kulturë ia “injektuan” edhe të birit të tyre, Eliasit. “Wien” (Vjena) ishte fjala e parë gjermane që prindërit ia mësuan Elias Canettit. Elias është emër biblik. I përket edhe traditës hebraike. Ilaz është emri i profetit mysliman.

Në Ruse, Elias Canetti jetoi 6 vjetët e parë të jetës së tij. Pastaj Anglia u bë atdheu i tij i dytë. I treti – Zvicra. Vjena ishte atdheu i katërt. Vitet mes 1971-1994 Canetti i kaloi në atdheun e tretë, në Zvicër.

Për të qenë shkrimtar i mirë padyshim është i domosdoshëm talenti. Por, siç tregon origjina dhe biografia e tij, një bazë e mirë financiare e siguruar nga familja, përfshirë edhe interesimin për kulturë, lehtësojnë rrugën e çdo të talentuari për t’u bërë shkrimtar.

Dy fjalë në fund: Veza Canetti, gruaja e parë e Elias Canettit, një kohë ishte shtetase jugosllave. Si ndodhi kjo? E ëma e saj, Rachel Taubner-Calderon, ishte një aristokrate e komunitetit hebraik në Bosnjë dhe Serbi, i ati i saj një tregtar hungarezo-hebraik.

Pak vjet para se të vdiste Elias Canetti, në Ballkan shpërtheu lufta e radhës. Për Canettin kjo ishte një shenjë se jetën e kishte kaluar kryesisht në kohëra lufte. Vdiq më 14 gusht 1994. Më 17 gusht u varros në varrezat Fluntern të Zürichut, pranë James Joyce-it, gjigantit letrar nga Irlanda.