Iluzioni prej 1.25 bilion dollarësh i Elon Musk

Si çdo mashtrim i madh, edhe ky vjen i mbështjellë me një mantel pseudo-shkencor: besimi prekës se çmimi i aksioneve të një kompanie është treguesi më i mirë i vlerës së saj të brendshme – një parashikues racional i pasurisë, shëndetit dhe përfitueshmërisë së saj të ardhshme. Fakti që kalkulimi kreativ pas vlerësimit prej 1.25 bilionë dollarësh të SpaceX-xAI kaloi pa u vënë seriozisht në pikëpyetje, shpjegohet me dy fjalë: irracionalitet i motivuar

Bashkimi i fundit i SpaceX me xAI, një spektakël financiar i përshëndetur me britma entuziazmi nga qarqet e zakonshme, është – në dukje – një pamje që ta çlodh syrin. Më saktë, është një pamje për sytë që ende djegin nga ajo që panë rreth 25 vjet më parë, kur Wall Street-i përsosi artin e errët të bashkimeve korporative, duke çuar vlerësime të rreme në stratosferë, përpara se ato të përplaseshin sërish në tokë. Ndërsa Elon Musk inkason fitimet, ne mbetemi përballë një defekti të përhershëm të kapitalizmit modern: një treg që është gjithmonë i gatshëm të blejë iluzionet e veta.

Si çdo mashtrim i madh, edhe ky vjen i mbështjellë me një mantel pseudo-shkencor: besimi prekës se çmimi i aksioneve të një kompanie është treguesi më i mirë i vlerës së saj të brendshme – një parashikues racional i pasurisë, shëndetit dhe përfitueshmërisë së saj të ardhshme. Fakti që kalkulimi kreativ pas vlerësimit prej 1.25 bilionë dollarësh të SpaceX-xAI kaloi pa u vënë seriozisht në pikëpyetje, shpjegohet me dy fjalë: irracionalitet i motivuar.

Për motivimin ka pak dyshim, duke pasur parasysh milionat që do të përfitojnë financierët që i bashkohen kësaj vale. Sa për irracionalitetin e vlerësimit, ai bëhet i qartë sapo hedhim një vështrim më të afërt te ngjashmëritë me aritmetikën mashtruese që dikur çoi përpara bashkimet e AOL-Time Warner dhe Daimler-Chrysler.

Por, para së gjithash, duhet theksuar një e vërtetë më e gjerë: më shpesh sesa jo, çmimet e aksioneve manipulohen. Kjo është arsyeja pse ato janë një parashikues i dobët i përfitueshmërisë – madje edhe mesatarisht – dhe pse janë shndërruar në instrumentin kryesor për transferimin e pasurisë drejt majës, ndërkohë që kalbëzimin sistemik e maskojnë si mrekulli të tregut. Bashkimi SpaceX-xAI rrëfen një pjesë të mirë të kësaj historie. Praktika e riblerjes së aksioneve rrëfen pjesën tjetër.

Le të shohim logjikën pas bashkimit marramendës të Musk-ut – një jehonë e pararendësve të tij në fund të viteve 1990 dhe fillim të viteve 2000. Për të kuptuar si funksionon ky mashtrim i maskuar hollë, imagjinoni dy prodhues veglash: Goodwidget, një firmë e vjetër dhe e qëndrueshme; dhe AIwidget, një e sapoardhur në modë.

Goodwidget, një kompani 30-vjeçare me fitime vjetore prej 5 miliardë dollarësh dhe rritje 10% në vit, ka kapitalizim tregu prej 50 miliardë dollarësh – pra një raport 10:1 mes kapitalizimit dhe fitimeve (K/E). AIwidget, përkundrazi, ekziston prej rreth një viti dhe ka realizuar fitime prej 2 miliardë dollarësh. Megjithatë, bazuar në projeksione të fryra për një të ardhme të fuqizuar nga inteligjenca artificiale, kapitalizimi i saj arrin në 100 miliardë dollarë, me një raport marramendës 50:1 K/E.
Një njeri racional do ta konsideronte Goodwidget si bastin më të sigurt. Por Wall Street-i nuk funksionon mbi këtë logjikë. Një vlerësim i arsyeshëm i kompanisë së bashkuar do të ishte thjesht shuma e dy kapitalizimeve: 150 miliardë dollarë. Shumë e përmbajtur! Për Wall Street-in loja quhet shumëzim, jo mbledhje. Kështu, ata mbledhin fitimet e dy kompanive (7 miliardë dollarë) dhe i shumëzojnë me raportin më të lartë K/E – atë të AIwidget-it. Kapitalizimi i kompanisë së re ngjitet në 350 miliardë dollarë. Një rritje prej 200 miliardësh, si me shkop magjik. Kompania e bashkuar hipën mbi cunamin e hype-it që kishte fryrë vlerën e AIwidget-it pak para bashkimit.

Pse bankierët i orkestrojnë këto manovra? Sepse tarifat dhe komisionet e tyre varen nga shifra përfundimtare. Sa më e madhe ajo, aq më të mëdha përfitimet e tyre. Por pse investitorët mbyllin sytë? Sepse nuk ka rëndësi nëse ata e besojnë aritmetikën e rreme. Ka rëndësi që ata besojnë se të tjerët do ta besojnë mjaftueshëm gjatë.

Fakti që këto bashkime përfundojnë duke u rrëzuar – siç ndodhi me Time Warner-in dhe Chrysler-in – nuk provon se tregu “e gjen të vërtetën mesatarisht”. Provon vetëm se çmimet mund të jenë të gabuara për një kohë shumë të gjatë, derisa muzika të ndalet dhe shumë njerëz të humbin shumë para. Pastaj cikli nis nga e para.

Pastaj vijnë riblerjet e aksioneve, që mbështesin çmimet e manipuluara mes bumit dhe rrëzimit. Të legalizuara në vitin 1982, pasi ishin ndaluar nga reformatorët e Presidentit amerikan Franklin D. Roosevelt në vitin 1934, riblerjet paraqiten me gjuhën e butë të “kthimit të vlerës te aksionarët”. Historia zyrtare – se ato janë njësoj si dividendët – është mashtrim intelektual.

Imagjinoni një kompani si një picë të ndarë në tetë copa. Një dividend është si të marrë çdo zotërues i një cope edhe një copëz shtesë pice; përfitoni diçka konkrete, por pjesa juaj e pronësisë – copa që zotëroni – mbetet e njëjtë. Për atë copëz shtesë paguani menjëherë taksë. Një riblerje aksionesh, përkundrazi, është si të blejë kompania dhe të zhdukë dy nga tetë copat ekzistuese. Si rezultat, pa shtuar asgjë të re, pjesa juaj përbën tani një të gjashtën e gjithë picës. Nuk paguani taksë derisa të vendosni t’i shisni aksionet, por ndërkohë mund të përfitoni nga rritje artificiale e vlerës – si ato që krijohen nga bashkime të fryra dhe llogaritje mashtruese të përmendura më sipër.

Këtu qëndron dallimi thelbësor. Një dividend në rritje sinjalizon besim në fitime reale të ardhshme. Një riblerje nuk sinjalizon asgjë të tillë. Ajo është një truk inxhinierie financiare për të fryrë çmimin e aksionit – një iluzion vlere që shtyhet në kohë dhe ndërtohet mbi vetveten.

Reformatorët e “New Deal”-it i ndaluan riblerjet sepse e njihnin një mjet manipulimi kur e shihnin. Dhe pikërisht për këtë arsye kleptokracia që u ngrit mbi bishtin e palltos së Margaret Thatcher-it dhe Ronald Reagan-it shtyu për rikthimin e kësaj praktike. Mes alkimisë së mega-bashkimeve, pompimit të çmimeve përmes riblerjeve dhe oqeanit të parasë së lirë pas krizës financiare të vitit 2008, ideja se çmimet e aksioneve pasqyrojnë vlerën e vërtetë është shndërruar në një hile që luhet mbi këdo që nuk ka pjesë në iluzione si ai prej 1.25 bilionë dollarësh i Musk-ut.

(Autori është ish-ministër i financave i Greqisë, është lider i partisë MeRA25 dhe profesor i ekonomisë në Universitetin e Athinës.)